E
27 MART 1989 PAZARTESİ
Dünden bugünden
Niğdeli Rum
değirmenciye
kılığı yüzünden
oda verilmeyince
oteli satın aldı
^etaffh&s
Yazan: JAK DELEON
daki ilk elektrikli asansöre sahip olan otel, "ihtiyaç fazlası" elektri ğiyle çevre binalara da yararlı oluyor, ilkel bir "je n e ra tö r" söz konusu burada sanırız. Niğde Kumlarından olup, M ersin'de de ğirmeneilik yapan Petros Bogosa- ki otelde kalmak istediğinde t pej mürde kılığından dolayı ı geri çev riliyor. Bogosaki de öfkelenip oteli satın alıveriyor! Nereden bilsin yöneticiler Bogosaki'nin (zam a nın parasıyla) m ilyoner olduğu nu
İşbirlikçi Petros
P
ERA P a la s otelininyapımı Nisan 1892 de başlam ış, otel 1893 yı lının E kim ayında açılm ıştır. Açılışında
Abdülhanıit’in de bulunduğu söy lenir. "Com pagnie Internationa
le des Wagon Lits et des Grands E xpress Européens" tarafından P aris'te n İstanbul'a Orient E x press treniyle gelen yolcular için inşa edilen otelin işletm esi yine aynı şirketin bir yan kuruluşu olan "Com pagnie Internationale des Grands H otels" tarafından 1896 da devralınılm ıştır. Bu ne denle P era P alas ve Orient Exp- ress'in am blem leri aynıdır. Pera P alas kuruluşundan günümüze si yasal olaylara dekor işlevi gör m ekten geri durm am ış, 101 nolu odası bugün müze haline getiril miş olan .Mustafa Kem al Atatürk, İs m e t İnönü (oda nu m arası 2tU "dir ı . Celal Bay ar (301 numa ralı oda onundu), Adnan Mende res, Fah ri KorutUrk. Refik Koral- taıı, Arnavutluk K ralı Zogo, Şah Rıza Pehlevi, İngiliz kralı 8. Ed ward, Bulgar kralı Ferdinand, Rom anya kralı Karol, Sırp kralı Pierre, Yugoslavya devlet başka nı Tito, Jacqueline Kennedy Onas- sis gibi uzun bir "politik konuk" listesi oluşturmuştur. Bu kadar m ı? Değil tabii: Giscard d 'E sta- iııg. N on Papen. M ata-ilari, Cice ro (hani yaşam ı rom anlara konu olan ünlü casus) "siyasiler” liste sinin devamı. B ir de kültür insan larıyla sanatçılar var ki, saym ak la tükenmez: Ninette de Valois (Türk Devlet B alesi nin kurucu su), Sarah Bernhardt, Marie Bell, Yehudi Menuhin. Y asa Prihoda. Theodorakis, Julio Iglesias ve "b erm u ta d " Agatha Christie! Şimdi Agatha’nm öyküsü dillere destandır, bilindiği gibi, 1926 yılın da Londra'da onbir gün kaybol muş, anılarına da " B u onbir gü nün sırrı bir anahtarda saklıdır” diye yazmış, bu paslı demir anah tar 7 Mart 1979 tarihinde Pera P a las otelinin -111 numaralı odasın da bulunmuş am a " s ır " hâlâ çö zülememiştir. ilk Mısır Sefiri 11ü- dai P a ş a ’nın da 19 Nisan 1925’te P era P alas'taki "D aire-i Mahsu sa''sın a indiği belgelenm iştir
İşgal kuvvetleri
karargâhı
Abdülhamit devrinde Japon ha nedanından iki prens de P era Pa- las'ta kalm ış, otel ücretiniyse ha zine ödem iş! Araştırm acı Taha Toros bu ilginç noktaya parmak basıyor. Birinci Dünya Savaşı'- ndan sonraki mütareke yıllarında işgal Kuvvetleri P e ra 4P alas'ı ka rargâh olarak kullanmış, işgal kalktığında anlatıldığına göre, İs tanbul şehrinin anahtarı Ingilizler tarafından Ankara'nın kararıyla Celal B a y a r’a teslim edilmiştir. Mudanya M ütarekesi sırasında
S U N U Ş
S
ON
yüzyıl içinde
O s m a n lI’nın ç ö
küşüne, Cumhuriyet’in
kuruluşuna, iki dünya
savaşına, suikastlere
ve siyasal, toplumsal
ve ekonomik
yapılanmalara tanık
olan Pera Palas Oteli
için
“ kuşağının son
canlısı’’
tanımı
kullanılabilir.
Hotel
d ’Angleterre,
Tokatlıyan
ve
Park
Otel
“y o k " olalı beri
eski İstanbul'u tüm
canlılığıyla koruyan
başka otel kalmadı.
B u dizi
Pera Palas
’ın
renkli tarihini,
duvarları arasında
geçen birbirinden
ilginç olayları,
sürükleyici bir
“serüven romanı’’
üslubuyla günışığına
çıkarıyor...
da İsm et İnönü burada kalm ıştır. O vıllar bu dizinin "A tatü rk " bö lümünde ayrıntılı olarak anlatıl m aktadır.Yabancı ajanlar
cirit atıyor
Şimdi gün 30 Aralık 1939'dur ve bir yandan "üstün ırk " ve "A vru pa Birleşik Feod alitesi" terane leri üreten, öte yandan kolonileri İngiliz ve Fransız boyunduruğuna karşı ayaklanmaya çağıran "rüz gâr gülü" Nazi politikasını Bur han Belge radyoda "B e y a z ıt'ta söylediğini G alata'da inkâr eden bu propaganda iflas etm iştir!" di ye mahkûm etm ekte, böylece Türk kamuoyunu Almanya'nın gerçek rengini görm eye çağ ır m akta. P era P a la s ın lobisindeki dev Aga radyoyu dinleyen (ve ne rastlantıysa Türkçe bilen) Alman " a ja n ’Tann beti benzi küllenmek- te. İngiliz'lerin yüzündeyse güller açm aktad ır. O çağlard a bir de el ilânı yayımlar P era P alas: "Muh terem m isafirlerim izin ııazar-t dikkatine: M isafirlerim izin, her ııe cihet ve sebepten olursa olsun, oda ve salonlarına kadın m isafi ri kabulü kat'i surette memnu ol duğundan, kabul etmemeleri rica olunur. Cmumi salonda kabul et mekte serb e sttirle r." F ra n s a ’nın (keza dünyanın) en kaliteli şarap
ları P era Palas ın mahzeninde bu lunm aktadır. 1934-1935 tarihli şa rap listesinde (Fran sızşarap ları nın yaraşıra) seçkin Italyan ve Al man şaraplarına da rastlan ır: "M edoc Superior", "C hianti” , Tlochheim er" şarapları ve (m e raklısı sıkı dursun çünkü şimdi sa v acak larım ı günümüzde "g o u r met Ter mumla arar ve buldu mu av u çla p ara döker) “ Cordon V e rt" ve "Veuve Cliequit" şam panyaları! Şarapla şam panya nın “su gibi" aktığı “ Birinci İstan bul Moda Revüsü"nün P era P a las salonlarında yapılm ış olması da doğal sayılmalı. Danslı ve gü zellik "m üsabaka'Tı Moda Revü- sü ııün tarilıı önce 17 Kasım 1926 olarak tasarlanm ış, 25 Kasım a ertelenm iş, sonunda 2 Aralık ta gerçekleşebilm işti. O demlerde her odada bir hokka takımı ve som kristal " e ta je r " bulunduğu yazılır. Şölen düzenleyenler için özel "m e n ü 'T e r hazırlan ırd ı.
Kasa defterinden
ilginç rakam lar
Aralık 1934 tarihli kasa defteri ne göz attığım ızda ilginç (ve bu günün koşullarına göre inanıl maz) fiyatlarla karşılaşıyoruz: " B a r a mahsus puro ve sigara m ü bayaası" için tüm ay boyunca yalnızca 23 TL 75 kuruş harcan
m ış! "illü strasy o n dö Türki (Il lustration de Turquie) m ecm ua sında neşrolunan ilân at" ücreti 15 TL. "M uzika. tezyinat ve müsa- m ere m asrafı” ay boyunca 134 TL 56 kuruş yazm ış. Fuad Sam ih’in yazdığı “ İstanbul R ehberi” nden (ki birinci hamur kağıda bol fo toğraflı basılm ıştır, dili Fransız c a 'd ır ve 96 sayfadır) otele 500 adet alınm ış, karşılığında tam 50 T L ödenmiştir Sayfa diplerinde kurşun kalem le bir ek : Ç am aşır cı Aııtoııya Plakopulo'ya 20 TL avans verilm iş! (Ola ki sağ ve sa lim se bulsak diyorum şu Anton- ya'yı ve sorsak, günümüzde bir somun ekmeğin onda bir fiyatı olan avansıyla o dem lerde neler yapm ış, bozdurup bozdurup kaç zamanda harcam ış: öyle ya. Ori ent E x p re ss’le getirtilen nadide Fransız şaraplarının şişesi 600 ku ruştan gidiyor P era P alas’ta. o da lüks otel fiyatı ! )
Ernest Mamhoury'nin ünlü "İs tanbul Relıberi"nin (1953) Beyoğ lu paftasında yer alan P era Palas, Haldun T an er'e göre "sosyete nin ve Orient Express yolcuları nın sevgili oteli"ydi ve "e n mute na b alo lar” burada yapılırdı. 1950Terde tek kişilik oda 7 Türk li rası. çift kişilik 10 Türk lirasıydı ve Beyoğlu 44810 numaralı tele fondan yer ayırtılabilirdi. Pera P alasTn "ta ş ta ş " tarihi oldukça ilginç: Kurulduğunda îstanbul
-Yıl 1915'tir. Ama aynı Bogo saki devlete iki milyon borçlanı yor, m ütareke yıllarında işgal kuvvetleriyle işbirliği yapıyor ve işgalciler gidince Türkiye’yi ter- kediyor. 1923’ten sonra Atatürk, kendisine Suriye’deki savaşlar sı rasında büyük yardım ları doku nan ve iki at hediye eden Misbah M uhavyeş’e bir teşekkür m ektu bu yazarak herhangi bir isteği olup olmadığını sorar. Misbah M uhayyeş'in tek isteği Türk va tandaşlığına alınmaktır. Türk va tandaşlığına kabul edilen Muhay- yeş, P era PalasTn işletmeciliğini yüklenir. B ir süre sonra, 1928’de Muhayyeş, Pera P alas’ı satın alır. 1949’da kalem e aldığı vasiyetna mesinde (yani 1954’deki ölümün den tam 5 yıl önce) otelin geliri ni üç hayır cem iyeti olan Dariiş- şafaka, Darülaceze ve Verem S a vaş Derneği arasında eş değerde bölüştürülmesi dileği dini bay ram larda 50 yoksul çocuğun giy dirilm esi ve yıllık gelirin yüzde 10’unun “yedek akçe” olarak ban kada muhafaza edilm esi, yeğen leri Cemil ve Ferit M uhayyeş’in tesis müdürleri olarak otelde gö rev alm ası, B aşbak an Adnaıı M enderes’e ve T .B M.M. B aşk a nı Refik Koraltan'a V akıfın haya tiyetinin emaneti, sonraki B aşb a kan ve T.B.M .M . başkanlarının bu görevi devralm aları, İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı'nıtı de netleyici olarak bulunmaları te menni edilmiştir. Vasiyetnamede ayrıca otelle organik bağlantısı ol mayan antik eşyaların korunama ması halinde Topkapı Sarayı Mü- zesi’ne bağışlanarak kendi adını taşıyan bir köşe oluşturulmasını da arzu ettiğini yazm ıştır. 1963 yı lında çıkartılan bir kararn am ey le başbakan, T.B.M .M . başkanı, vali ve belediye başkanının vasi yetnamedeki şartları işlerinin yo ğunluğu nedeniyle yerine getire meyeceği bildirilmiş, otelin yöne timi tümüyle üç hayır cem iyet ine bırakılm ıştır.
Büyüyen işletme
1954-1974 yılları arasında P era P alas ı Darüşşafaka, Darülaceze. Verem Savaş Derneği ve Cem il' le F erit Muhayyeş çalıştırm ıştır. 1974'te otel kiraya verilmek isten miş, bakım zorluğu ve tesis yeter sizliği nedeniyle kirâcı bulunama m ış, aynı yıl Cemil ve F erit Mu hayyeş, Halit Ziya Özkan. Vahdet tin Doğan. Avukat Kirkor Şaban san bir aray a gelerek İstanbul Otelcilik ve Turizm T icaret Ano nim Şirketi ni kurup P era P alas ı hayır cemiyetlerinden 10 yıllığına kiralam ışlardır. Yıllık kira 1 mil yon lira olarak belirlenmiştir. 1977 sonlarında Gaziantep li işadamı Haşan Süzer, Cemil M uhayyeş’in 60T bulan hisselerini satın alarak 12 Ocak 1978 de Yönetim Kurulu Başkanı olmuş, ardından diğer hisseleri de satın alm ıştır. Bu ye ni dönem içinde P era PalasTn ¿da kapasitesi 112 den 145’e çık artıl m ış. mekân değerlendirilmesine gidilerek otel baştan sona yenilen m iştir.
Dünden bugünden
O
TKİ,İN tarihi niteliğini sarsm adan yenile m elere gid ilir, dış cephe "re s to re " edi lir, tüm odalar, her
eşya, sıhhi ve mekanik tesisat tek tek gözden geçirilir. A nlatılanla
ra göre otelin içinde Türk h am a mı. sauna, soğuk havuz, gece ku lübü. Uzakdoğu lokantası. Orient Express'in ilk çağlardaki İstanbul yaşan tısın ın "m u ltiv isio n " ve "sh ow " aracılığı ile canlandırıla cağı bir eğlence salonu yapılm ak tadır bu a ralar! Neden olmasın ki, P era P a la s Türkiye'nin son yüz yılını konu alan verli ve yabancı binbir kitaba, filme, televizyon di zisine "m e k â n " olm am ış mıdır? 1969-1986 yıllan arasında Pera Pa- las ta yaşayan ve gerçek bir P e ra P a la s sevdalısı olan A m erika lı İngilizce öğretm eni Hobert llo- oper'la Orient B a r da oturuyoruz ve çevrem izi gözlüyoruz. Nerede Doğan Nadi? Bilinir ki Doğan Na di içkiyi (zam anın cic i beyleri gi bi > m ortadella ve gravyerle iç mez. hele rakıda beyaz sakız leb lebisinden başka meze tanımazdı. P e ra P a la s'ta içerken "m ü bala ğa "dan uzak durur, Tepebaşı'nda açtığı keyif parantezini Ayazpa- şa'daki P ark Otel'de kapatm ayı tercih ederdi. Ya diğerleri? Yine P ark O tel'in barını ve Abdullah Efendi Lokantası nı pek seven Yahya Kem al? Az mı rastlan ıl m ıştır ona Pera Palas'ın barında? O yıllarda el ilanları vardır “ em salsiz bir mevkide kain ve Eyüp'le Haliç e nazır P era P alas'ı behe- m ahal ziyaret ediniz" diye.
Peki bugün?
Yakın tarihin tanığı
P era P alas yine P era P alas. Atatürk, İnönü, Celal B ayar, Von Papen, Mata llari, Yahya Kemal, Doğan Nadi yok artık Orient B a r’- da am a o antik ve otantik atm os fer içinde her türlü içki içilir, yak laşık yüz yıl öncesine ilişkin düş lem lere dalınılır, İstanbul’un ger çekten en nezih lokantalarından biri sayılan P era R estau ran t'ta yem ek yenir, müzik dinlenir ve gece yarısına doğru "o rien tal dansöz” izlenir. Son 96 yıl içinde Osm anlI’nın çöküşüne, Cumhuri y e tin kuruluşuna, iki Dünya Sa- v a şı’na ve siyasal, toplumsal ve ekonomik yapılanm alara tanık olan P era P alas "ü z re " yeni ro m an lar ve senaryolar düşlenebi- lir.
Daha ne istenebilir ki? Şimdi ayrıntılara girebiliriz:
Gülersov ve nostalji
Dünyanın kuşkusuz en keyifli otellerinden biri olan P era P alas için Çelik Gülersov, “ Savaş yıllan ve sonrasının İstanbul’daki tek te miz, bakım lı, Avrupai oteliydi d enilebilir" diyor. Ve ekliyor: “ P era P alas hakkında başlı başı na bir monografi yazmak gerek.” Türkiye Turing ve Otomobil Ku rumu Genel Müdürü Çelik Güler- şoy, P era P a la s ’a ilişkin a n ıla n dı şöyle anlatıyor: " P e r a T a la s ’- la uzun yıllar komşuydu Turing ve Otomobil Kurumu. 1950 yılında Tepebaşı M eydanfnda Casa d’İ- talia’nın yanındaki Dandria Pasa- j ı ’na taşındık. O zam anlar şimdi
Yazan: JAK DELEON
“ N
e r e d e
Doğan Nadi? Bilinir
ki Doğan Nadi içkiyi (zamanın cici
beyleri gibi) mortadella ve
gravyerle içmez, hele rakıda sakız
leblebiden başka meze tanımazdı.”
ATATÜRK, İnönü, Celal Bayar,
Von Papen, Mata Hari, Yahya
Kemal, Doğan Nadi yok artık
Orient B a rd a am a Pera Palas
yine o aynı Pera Palas...
Kimler geldi, kimler
geçti bu otelden...
Her Taşı Tarih Bir İstanbul Oteli:
*Peta*fh&s
ATATÜRK MÜZESİ:
Pera Palas ın 101 nolu odası Mustafa Kemal’in mütareke yıllarında kaldığı odadır Bugün oda o yıllardaki düzeniyle korunmakta. Atatürk Müzesi olarak ziyaret edilmektedirki Etap İstanbul otelinin bulundu ğu yerde bir Rum evi var, altın da da yine bir Rum'un işlettiği po ğaça fırını. Kahvaltım ı orada eder, Kurum'daki görevime gi derdim. P era P a la s'la yüzyüzey- dik neredeyse. Bize gelen önemli yabancı konukları P era P alas'ın görkemli salonlarında ağırlardık. H aliç’te günbatımı müthiş etkile yici bir görünüm arzediyordu P e ra P a la s ’tan. Yıllık genel kurul toplantılarımızı da bu tarihi otel de yapıyorduk. 1955’te Asmalı- m escit’e taşındı Kurum, yani Pe ra P alas'ın tam karsısına. Dand ria Pasajı'ndaki Çardaş Lokanta s ın ı unutmak ne mümkün! Önce
si var tabii, ben 1947’de Kuruııı'a katıldığım da yerim iz Lale Sine m asının yanındaydı. 1939’da kira lanmış o yazıhane. Kuruluş yeriy se Bankalar Caddesi’nde, Galata'- daki Voyvoda Han. Asmalımes- c it'te 10 yıl kaldık. Yani yaşam ı mın tam 15 yılı boyunca, 20’yle 35 yaş arası, P era P a la s'la komşuy dum. P era P alas'ta çok sık kalan önemli bir şahsiyet. Büyükelçi Hulusi Fuat Tugay'di, hanımı da M ısır hanedanından P re n se s Em ine Fuat. 1950’lerden 1970’lere kadar birçok kışı otelde geçirm iş lerdir. Prenses E n ıin e’nin "U ç Yüzyıl" adlı ve Mısır-Osmanlı ha nedanlarını anlatan dünvaca ün
lü bir kitabı vard ır, “ Three Centuries" başlığı altında İngiliz ce yayım lanm ıştır. İstanbul otel leri içinde ayrı bir yeri, bir say gınlığı vardır P era P a la s ’ın be nim için. Anıları tazelem ek, o an tik atm osferi teneffüs etm ek, es ki İstanbul’un yokolmaya yüz tut muş tadına yeniden varabilm ek için sık sık gelirim bu asırlık ote le. P era P alas, Ş ark ’ın han, ker vansaray ve Frenk pansiyonu ge leneğini yıkan çağdaş bir atılım olarak görülmeli. Şunu da ekle mek isterim : 1924-1926 yıllarında İstanbul belediye B aşkanı olan D r.E m in E rku l'la 1964’te P era Palas salonlarında uzun uzun soh
bet etm e fırsatını bulmuştum, o güıı orada çekilen fotoğraf arlık kapanm ış bir çağın değerli anısı dır benim için ."
Büyük Sonbahar Revüsü
1926’da yapılan "Büyük Sonba har Moda Revüsü"nün kavuniçi renkli broşürü Osmanlıca, İngiliz ce. Yunanca, A lm anca, Fransız ca olmak üzere beş dilde yazılmış. Şöyle diyor bu ilginç kitapçık: “ Bu aralar P era P alas otelinde tam Batı tarzı bir moda revüsü nün ve defilenin olacağını bildir mek bizim için şeref, sizin için muhakkak ki keyiftir. Şöyle ki, program ım ız akşam 9:<>0’dan 12 : Oü’ye kadar sürecek olup sürp rizlerle doludur. Avrupa’nın son modasının gelişm elerini anlatan konferanslar, sahnede kostüm gösterileri, sürekli dans müziği ve herşey bittikten sonra dünyada eşi görülmemiş bir güzellik yarış ması uzun süre dillere destan ola ca k tır. Bu müthiş organizasyona katılm ak isteyen moda ustaları nın bir an önce bizimle tem asa geçm eleri m enfaatleri icabıd ır."
VV’illy Sperco İstanbul Indiscret başlıklı kitabında P era P a la s ’ın 1900’lü yıllarda İstanbul’un önde gelen eğlence merkezi olduğunu yazar. Maestro navai’nin Italyan o rkestrasıyla şık ç iftle r “ Viens Poupoule” , “ L ’ritmour Boiteux” , “ Fascin atio n ” , "Q uant L’Amour Meurt” , “ Amoureux” adh roman tik parçalarla kendilerinden geçi yor, dansediyorlar ve P a ris’i düş lüyorlar. Italyan, Fransız, Alman ve Rum gruplar balolar düzenli yor, bir yandan Fransız ezgileriy le, öte yandan Viyana valsleriyle dansediyorlardı. Fransız yazar Henri Berand, M ustafa K em al’le burada görüşmüş, Maurice Bedel Fransız kordiplomatının konuğu olduğunda yine burada kalm ıştı. G erilere gidersek, M urray’ın ,E1 Kitabı'nda P era P alas konusunda ilginç gözlemler vardır. 1893'te Londrayda yayımlanan ve 448 say fa olan bu kitabın 128. sayfasına göz atm ak ta yarar v ar:
"Büyük Kulüp’e, tiyatrolara ve E lçilik lere yakın bir mevkide, münhasıran otel olarak inşa edil miş yegâne m üessesedir.
Grand Hotel'Ier zincirinin bir halkası olan otel (alak art) servis yapan tek lokantaya ve yine İs tanbul'un yegâne sıcak su ile kür yapılan banyolarına sahiptir.
Büyüklüğü ve ileri gelen şirket ler tarafından rağbet edildiği ci hetle fiyatlar günlük 4,5 frank olup buna aydınlatma ve servis ü creti dahildir. Tam pansiyon, herşey dahil 15 franktan başlar. Otel içinde postahane mevcut tu r ."
Pera P alas’a övgüler
Aynı yıllarda P a ris’te yayım la nan “Guide illustré de Constanti nople” , P era P alas otelini özetle şöyle anlatm aktadır: “ P era P a las oteli yeri, rahatlığı, lüksü ve özenli mutfağıyla dünyanın önde gelen otellerinden biridir. Galata'- nın Avrupa yakasına kurulmuş olan P era P alas, Haliç'in olağa nüstü manzarasını görür, öyle bir şehirdir ki İstanbul, H aliç’te gün- batım ına aşık olm am ak olanak sız. Otelin içi geniş ve rahattır. Gi riş katı büyük salonlardan ve lo kantadan oluşur. O muhteşem sa lonlar ki. Doğu üslubuyla düzen lenm iştir. Otel son derece mo derndir. Odaları konforlu ve ay dınlıktır. Kışın çok iyi ısıtılır. Mo bilyaları lükstür ve her odada elektrik vardır. Mutfağı Fransız mutfağı olup özenli ve lezizdir. Konuklar için tercüm an ve taşıt otel tarafından sağlan ır.”
F r a n s a ’da 1928 yılında yayım lanan “ Annuaire de l’Orient” reh berinin 8. basımında şöyle söz edi lir P e ra P a la s ’tan: “ İstanbul'un P era mahallesinde kurulmuş olan P e ra P a la s oteli, elçiliklere ve li m ana yakın olup Petit-Champs bahçesinin tam karşısındadır. Pe ra P alas şehrin en mükemmel ye rinde bulunm akta, m anzarası dünyaca eşi olmayan Ila liç ’e açıl maktadır. Otel son derece zarif ve moderndir. İş ve maliye dünyası nın Doğu’daki tek ve en güzel bu luşma yeridir P era P alas. Bay ve bayan turistlerin emrinde olan rehber ve çevirmenlerin yamsu-a, P era P a la s otelinde Am eriktn bar, akşam çayı konserleri, asan sör, özel banyolar, berber salonu, sig ara salonu, okuma salonu, ha nım lar salonu, sohbet salonu ve Türk salonu bulunmaktadır. Telg ra f adresi Palas-İstanbul'du
SÜRECEK
ANI TAZELİYOR:
M evhıbe Hanım, bıı düğün m ünasebetiyle bulunduğu Pera Pa las'ta anılarını tazeliyor. Yanında otelin Yö netim Kurulu Başkanı Haşan Süzer var.SON ZİYARET
: Celal Bayar yıllar önce kaldığı 301 numaral, odayı, ölümünden kısa bir süre önce otelde bir vesile ile bulunduğu sırada ziyaret etmiş, çevresinde bulunanlara a n ı larını anlatm ıştı...Dünden bugünden
Tarih Bir İstanbul Oteli
Yazan: JAK DELEOH
Mengen’den hamur isi ustaları getirildi
Kral Zogo’nun
ısırgan böreği
İ T T ' " ' ) :
Y
ıllarboyu Tarih dergisinde yayımlanan “ 80 Yıl Önce Bey oğlu" dizisinde (4 Ni san 1980) şu sözler y er alır: “ Eskiden zengin bir Rum'un konağı olan Amerikan Haber Bürosu'nu geçince solda şahane görünüşlü dev bir yapı karşım ıza dikilir. Bu da mimar Yallauri'niıı Uıılü yapıtlarından biridir: P era P alas. Bu nefis ote lin benzerlerine Avrupa’da bile ender rastlanır. P era Palas'ın fır dolayı çevresi yontma blok taş tandır. Somaki sütunları ve Car- ra re mermerinden merdivenleri nin görünüşü göz alıcıd ır." Vedat Tek'in anlattığı. Selçuk Mandal lı nın derlediği dizide bir zam anla rın İstanbul'u (ve P era P alas ote li ) bütün görkemiyle yeniden can landırılıyor. Hikmet Feridun Es de Yıllarboyu T arih 'te yayım la nan yazısında şöyle der: “ Pera P alas. İzzet M elih’in rom anların da geçen otel. Okurduk: Yağm ur lu bir kış akşam ı, P era Palas'ın önünde bir kupa arab ası. İki İni- liz kızının arasında oturan bir Türk centilmeni. Başında püskül lü şık fesi, araba yürürken püskül iki tarafa sallanır durur ve kızlar fıkır fıkır gülerler. Sanki Tepeba- şı'nda İngiliz Sefareti, Amerikan Sefareti ve civarında öteki Avru pa sefaretleri değil de. Avrupa tem silciliği bu eski binada. P era P a ia s'ta sanırsınız.” (Bizde Otel dediğin. 8 Ocak 1982). Yine Hik met Feridun E s. aynı dergide ka lem e aldığı “ K ral Zogo’nun Isır gan B öreği" başlıklı sohbetinde hoş anılara değinir (10 Nisan 1983): “ Ye kralın kalacağı yer? P ark Otel mi? P era Palas mı? Ni hayet P era P a ia s’ta k arar kılın- , dı.,() zamanlar tahtlarından ayrıi- ıııış hemen bütün krallar bu eski otelde kalıyordu. Adeta bir K ral lar Oteli olmuştu. (...) Derken Zo- go'nun seyahatinde bir problem daha çıktı: Aşçılar. İstanbul'da kendisini zehirlemek çok kolaydı. Üstelik Zogo. dünyanın en lezzet li böreklerinin yapıldığı bir diyar dan geliyordu. Mengen'den ha mur işi üstadı dört börekçi getiril di.
Kopriva pida...
Bunlardan ikisi Rumeli börek lerinde otorite idiler. B iri: ‘E m i nim. kral kopriva böreği isteye cektir'.' diyordu. Kopriva pida? O da ne demek? Kopriva ısırgan otu demekti, pida da börek. Yani ıspanaklı börek gibi, yem yeşil, taptaze ısırganla yapılan börek: Kopriva pida. Aksiliğe bakınız ki. o zamanlar İstanbul civarında öy le körpe, öyle taze, yem yeşil ısır gan otu yok. Ama otel mutfağı yıl madı. Nerelerden bulundu ise bu lundu. polis motosikletleri ile kök kök, öbek öbek ısırgan getirildi P era P alas'a. Ve kopriva pida ya pıldı. Yanında da sütkuzusu ba şından bir elbesan tavası. Artık eski kralı a ğ ırlay ab iliriz!"
^ D E R K E N Zo go ’nun seyahatinde *
v
bir problem d a h a çıktı: Aşçılar.
İstanbul’d a kendisini
zehirlemek çok kolaydı. Üstelik
Zogo, dünyanın en lezzetli
a
böreklerinin y a p ı l d ı ğ ı m
Z
bir diyardan geliyordu 7
J
AGATHA CHRISTIE SALONU:
Ünlü polisiye romanlar yazarı Agatha Ch-ristie'nin 11 günlük Pera Palas serüveni hâlâ esrarını koruyor. Otelde Bir salona tanınmış yazarın adı verilmiş ve dünya basınında dizimizin ileri bölümlerinde söz edeceğimiz olayla ilgili gazete ve dergi haberleri İle C hristie’nin eserlerine yer verilmiş.ğer ailelere iki ya da beş kişilik odaları, tüm Avrupa dillerini ko nuşan hizm etkârları, Altın Boy- nuz'a (H aliç) ve Boğaziçi’ne açı lan mükemmel m anzarası, sefa rethan elere ve kiliselere olan ya kınlığı, sağlıklı yapısı, banyoları, hidrolik asansörü, telefon ve pos ta servisi, kapısının önünden iki dakikada bir hareket eden tram v ayları, istim botları ve trenleri karşılayan tercümanlarıyla İstan bul’un en yeni ve birinci sınıf oteli" olarak tanımlanan Pera Pa- las ta aym yıllarda birçok balo tertiplenmiştir. Bu balolardan biri 19 Şubat 1927 tarihli Cumhuriyet gazetesinde geniş yan kılarla ya yınlanm ıştır. Gazetenin arşiv ç a lışanları tarafından eski T ürkçe' den günümüz diline aktarılan h a ber şöyle: " P e r a P alas salonla rındaki balo Türk Hanımları E sir geme Derneği’nin senelik müsa- meresiydi ve Mebus-u Muhterem D r.F ik ret Beyefendi’nin taht-ı hi mayesinde bulunuyordu. E sirg e me Derneği’nüı yetimhanesi men faatine verilen bu balo pek güzel ve eğlenceli oldu. Baloda Mebus Fikret Bey ve refikaları ve Mebus Mazhar Müfit Bey, Şehremini Bey ve refikaları. Besim Ömer P aşa
ve hem şireleri, Nuri P a şa ve hem şireleri ile kerim esi Afet Ha nım, Doktor Operatör Orhan Ab di B ey’in harem i hanım, Merkez Kumandanı M iralay Şakir Bey, Yüzbaşı M ustafa Bey, Şükrü Ali Bey, Sezai Bey ve refikası, Sudi Bey ve refikası, Diştabibi Halid B ey ve refikası, Ali Naci Bey ve refikası, Doktor K im yager İbra him E them Bey ve refikası, Ami ral Hikmet Paşa ve refikası ve ke rim esi, Ekrem Bey ve nişanlısı. Mösyö Şnayder, Mösyö Humayer, Doyçe Bank Müdürü Herr Karles ve refikası, Dr.Nazım B ey, Hida yet Naci Hanım, bilhassa cümle sinde Beyhan Hanım ile biraderi Veysi Hüsamettin Bey, Bahriye Mülazımı Neşet Bey ile Muzaffer Hanım, Nüzhet Kemal Hanım, za rif tuvaletliler arasında da Hamit B ey’in refikası. B erat Sezai ve Ze- liha Sudi hanım lar temayüz edi y o rlard ı.”
İstanbul kökenli
Yunan elçisi
Yine Cumhuriyet gazetesi 21 Temmuz 1925 tarihli sayısında ilk Yunan Büyükelçisi Argiropulos’un
P e ra P a la s ’a geldiğini ve otelde iki gün kaldıktan sonra "itim atna- m e”sini sunmak üzere Ankara'ya gittiğini, kendisiyle P era P a la s ’- ta görüşen muhabire, babasının bir zam anlar Bab-ı Ali'de ve Donan mayı Hümayun’da tercüm anlık yapm ış bir İstanbul çocuğu oldu ğunu açıkladığını yazıyor. B ir de Fransız H eyeti’nin geliş haberi v ar gazetede (23 Ağustos 1924): "B irk a ç gündür gelm elerine inti zar olunan Strazburg’lu seyyahlar Lloyd-Trieste kumpanyasının Se- ıııiram is vapuruyla şehrimize va sıl olmuşlardır. Seyyahlar, Şehre m aneti tarafından gönderilen bir motorda vapurdan alınarak rıhtı ma çıkarılm ıştır ve zabitan-ı be lediye memurlarından mürekkeb bir kıta tarafm dan istikbal edil mişlerdir. Seyyahlar Şehremane- ti'nden tahsis olunan otomobille ri ile doğruca P era P a la s’a tazil olmuşlardır.” Yazıda ayrıca ülke mizde incelem elerde bulunmak üzere gelen üç kişilik heyetin şe refine bir ziyafer verildiği habe ri de yer alm aktadır.
Hikmet Feridun E s ’in "devrin en büyük oteli" unvanını verdiği P era P alas konusunda İstanbul
m.
—rar
bir 1* btanbufrelfberinde^"s'a^ıde" 1900'1Ü yılların başında otel postanesinden temin edilebilen Pera Palas a özel,kartpostallarından biri
tarihçisi Said Naum Duhani, “E s ki İnsanlar-Eski E v le r" başlıklı kitabında şöyle yazar:
Mösyö Nava’nm
orkestrası_____
"A ynı kolda A sm alım escit'in devam ı olan bir sokaktan sonra P era P alas'ın muhteşem silueti belirir. "Compagnie Internationa le des Wagon-Lits et des Grands E xpress Européens” tarafından yaptırılm ış olan bu çok lüks ker vansaray, Avrupa dışından ve Av rupa'dan gelen birçok soyluyu ağırlam ıştır. (...) 1900'lerin en ün lü baloları bu otelin dev salonla rında yapılır ve sarm aş dolaş çift ler .Mösyö Nava'ıım orkestrasının nağm eleri eşliğinde dans ederler di. O neşeli flonfon’ları hatırlıyor musunuz? "V ien s P aupou ie", "P o lk a des A nglais” , "M arch e des Petits P ierrots” , “ Amour Bo- ileux” , “ in d ian a"... P ek iy a kral lara vals yaptıran ölümsüz, vals kralı J.S trau ss'u n Viyana ezgile rinin peşisıra gelen ve öğünlerde pek tutulan ağır valsleri? " F a s c i nation", "Quand l'amour meurt", “ A m oureuse..."
Duhani, "Beyoğlu P era İken" adlı çalışm asında şu notları alır: "H ay ır cem iyetleri m enfaatine tertiplenen balolar ekseriya P era P aias'ta verilirdi. Bunları İngilte re, Avusturya-Macaristan, İtalya, İran ve bazen Belçika hayırsever leri tertiplerdi.” Duhani konuyu daha da açıyor: "M aestro N ava’- ııın idaresindeki orkestra çalm a ya başlayınca, güzel, dekolte tu valetli kadınlar, yakışıklı erkek lerle müziğe uyarak dönmeye başlardı. Viyana valsleri çalm an gözde parçaların başında gelir d i." Duron, Kalivrusu, Lazzaro Franco, K arlm aan, Tiring m ağa zalarından son moda giyinmiş "kem an kaşlı, ahu gözlü, akça ya naklı, kiraz dudaklı, hokka ağız lı, servi boylu” hammefendiler ve iki dirhem bir çekirdek “ kaval- ye’Teri P era P alas'ın büyük salo nunu renklendiriyor, orkestra mü ziğe ara verdiği anlarda zamanın ünlü “ Kouvet” şarabını yudumlu- yorlardı. Bilinir ki Kouvet şarabı Constantin Georgiadis’in ürünü dür, "Seuyudlu Tchecm e Djadde- si, K adı-Keuy" (Söğütlü Çeşme Caddesi, Kadıköy) adresinden ne redeyse elli yıldır temin edilmek tedir.
I
30 MART 1989 PERŞEMBE
Dünden bugünden
Her Taşı Tarih Bir İstanbul Oteli:
SP<Pefa<
Pañi
S
Yazan: JAK DELEON
\ 4 U
P E R A Palas, yapılışından
günümüze gelinceye kadar,
dekoratif özelliklerini çok iyi
korumuştur. Odalar ve bütün
salonları geçen yüzyılın ince
zevkini yansıtmayı
sürdürüyor
O TELİN tüm sistemleri
bilgisayara geçirilmiş,
odalara direkt telefon, uydu
kanallı TV, buzdolabı, stereo
müzik gibi modern çağın
gerektirdiği her şey
konulmuştur
"Efsane öterde diin ve
bugün içiçe yaşanır...
BU ASANSÖR HALA ÇALIŞIYOR
; Pera Palas'taki asansör İstanbul'un ilklerinden. Bir je neratörden elde edilen elektrikle çalışan asansör, geçen yüzyılda adeta şık hanım ve beylerin oyun cağı haline gelmişti. Motor ve donanımı yenilenen tarihi asansör işlevini hâlâ sürdürüyor.P
era P a la s ’ın edebiyatımızdaki yeri önem lidir. Falih Rıfkı Atay, “ Zeytindağı” adlı ya
p ıtın d a “ ây an
azasından" Abdurrahmaıı P a şa ’- yla 1918 yılında P era P alas oteli
nin alt katındaki salonda oturdu ğunu ve sohbet konusunun Sadra zam T alat P aşa olduğunu yazar. (H akim iyeti M illiye M atbaası, 1932, s . 11.) S em ih M üm taz, 1948’de yayım lanm ış olan “ T ari himizde Hayal Olmuş Hakikat le r” başlıklı kitabında P era P a- la s ’a şöyle değinir: “ B ir akşam üzeri B abıâli dönüşü P era P alas’a uğram ıştım (1905). Niyetim ote lin salonunda çay içm ek, evine yürüyerek dönmekti. Otelin sofa sında Suriyeli iki tanıdığa rastgel- dim. Biri büyükelçiliklerimiz baş katiplerinden Ja n TUveyni B ey ’- di, öteki Suriyeli N'adra M ıtran’- dı. Beni görür görmez koşup ya nım a geldiler, m asalarına davet ettiler. Kabul ettim. Karşımızdaki diğer salonda Şeyhülislâm Cema- leddin Kfendi’nin mahdumu Muh ta r Bey vardı, kendi kendine otu ruyordu. Davet edelim mi dediler. Şurada karşı karşıya oturuyoruz, burada ne mahzuru olabilir, de dim. J a n gitti, Muhtar B ey ’i aldı, geldi. Şuradan buradan konuşma ya başladık. Salonlar oldukça ka labalıktı. Güzel tuvaletli güzel ka dınlar, dürüşt giyinmiş erkekler, m asaları işgal etm iş konuşuyor, çay içiyorlard ı.” (s .201) Şimdi G alatasaray Lisesi Kütüphane Müdürü Celal K işm ir’in a ra ştır m alarına dayanarak Mehmet R a uf’un "Sönen Yıldız” ve Saffeti Zi- y a ’nın "Salon Köşelerinde” adlı romanlarına göz atalım. İki kitap ta da P era P alas otelinin adı sık sık geçm ektedir. 1910-1915 yılları arasında yayım lanan bu rom an ların ilgili bölümlerini G alatasa ray Lisesi Kütüphane Müdürü Sa yın Celal Kişm ir eski T ü rk çe’den günümüz diline aktarm ıştır. "S ö nen Yıldız”da (İstanbul, Suhulet Kütüphanesi) P era P a la s ’la ilgi li bölümler şunlardır: "B u akşam P era P alas'ta balo var değil m i?” (s .130). “ Ç arşam ba günü gelen Faham et Hanımefendi pek sevim li, pek ince bir kadın... Baloya git m ek istiyorlar... Daha P era P a
la s ’a gitm em işler d e...” ( S .141).
“ Davetlilerin pek azı baloya git miyordu. Onbire doğru çağırtılan müteaddid otomobülere binen mi safirler, bir katar halinde P era P a la s 'ı boyladılar. (...) P erran, F ah am e t'le Nermin’in arasında otomobilden inip de P era P a la s ’- ın kapısından girerken, içerde, uzaktan uzağa akis eden cazban dın ahengi arasındaki mahşeri ka labalıktan adeta geçebilecek yol bulmak müşküldü. Kapının önü bir otomobil kasırgası içinde kay nıyordu. (...) Dans edilen büyük salona varm ak için P erra n ’a bir uzun m esafe katetm iş gibi geldi. Sağda ve solda birçok hanım lar, tanınm ış, meçhul yahut benzeti len çehreler karşılaşıyor, her çeh rede tebessüm çiçeklenm iş, bir neşe parlıyor. (...) Şimdi dans edenleri görmeye başlam ışlardı. F a k a t bu dans değil, bir kayna m a, bir karıncalanm a, bir fışkır maya benziyordu.” ( s .151-174).
Balo denilince...
“ Salon Köşelerinde” (İstanbul, Ahmet Ihsan Matbaası, Edebiyat- ı Cedide Kütüphanesi no. 24) adlı romanda da Pera P a la s’ta verilen görkemli bir balo anlatılır: "O ak şam P era P a la s'ta büyük bir ba le veriliyordu. Kış mevsiminin ilk ve kibar balolarından biri olduğu için Beyoğlu'nun kibar aileleri bu fırsatı kaçırm am ışlar. (...) P era
P a la s ’ın iki büyük salonu serapa çiçekler, kıymetli halılarla tezyin edilm işti. Ortada latif bir valsın latif havası ile vücuda gelmiş bü tün bir şebeh, cazibedar tüller, ipekler, rayihalar arasında dönüp duruyordu. (...) O aralık bir hücum-ı umumi: E lele tutuşmuş yüzlerce kadın ve erkek gülüşe rek, birbirini çekerek önümüzden geçiyorlardı. Bu alay önce sağdan sola doğru koşuşurken birdenbire bir ses ‘sa ğ a ’ kumandasını verin ce hep birden döndüler. Kadınlar, kızlar kendilerini büsbütün bırak m ışlar, adeta sürükleniyorlar, er k ek ler düşm em ek, kadınların eteklerine ayaklarını dolaştırm a mak için önlerine bakarak ilerli
yorlardı (...) Orkestra Strauss'un bir valsını çalm aya başladı. Ko ca salonda bir hareket, bir telaş, bir kıyam et uyandı.” (s.7-36).
Pera Palas Müzesi
G erçek bir koleksiyoncu ve a r şivci olan Haşan Süzer, otelle il gili olan her belgeyi yıllar boyun c a titizlikle araştırm ışken eskile ri bile bulmuş ve özenle saklam ış tır: Menüler, listeler, müşteri lis teleri, ödeme defterleri, mektup lar, fotoğraflar bugün eksiksiz bir "P e ra P alas Müzesi” oluşturuyor. Örneklem ek gerekirse, neredey se yüz yıl önce otelin muhasebe
şefliğini yapmış olan Mösyö Anas- tas Laghopoulos’un tüm yazışm a ları var elimizde, önceleri Kahi- r e ’deki Ghezireh P a la c e (Cezire P a la s) otelinde sek reter olarak çalışan Laghopoulos, 1897’de P e ra P a la s ’a başvuruyor. 14 Tem muz 1897 tarihli mektubuna Cezi re P a la s ’tan aynı yılın 12 M art’- ında aldığı “ bonservis” i de ekli yor. 31 E kim 1930 tarihinde yazı lan bir mektupta Anastas Lagho poulos’un P era P a la s ’ın tam k ar şısındaki Petit Champs gazino sunda 29 Haziran-30 Ekim 1900 ta rihleri arasında çalıştığı yazılıdır. Mektup anteti P era P alas olduğu na göre, P etit Champs’m (Beyoğ lu tarihine “P ö tişan ” olarak da
geçer) P era P a la s ’ın mülkiyetin de olduğu, otelin en azından bu eğ lence yerinde hisseleri bulunduğu nu düşünmek yanlış olmaz. 28 E y lül 1901 tarihindeki mektubun sa hibi “ Constantinople Otellerinin D irektörü” (P era P a la s o zaman resm i adıyla “ Hotel de Constan tinople de la Compagnie Interna tionale des Wagons-Lits et des Grands E xpress Européens” ola rak anılıyordu) aynı zatın son de rece dürüst ve işbilir olduğuna ta nıklık ediyordu. 11 K asım 1905 ta rihinde Laghopoulos’un "otobi y o g ra fis i” iste n iy o r, 3 O cak 1906’da Laghopoulos yılda 300 F ran sız Frankı zam la tekmil P e ra P a la s ’m muhasebe şefliğine getiriliyordu. Hasan Süzer’in elin deki binbir belgenin, "n o sta ljik " kaydın yalnızca biri bu, gerisi bu kitabın “ görsel” bölümünde keyif le izlenebilir.
Topkapı Sarayı’na
bağışlananlar
Tam bir müze olan P era P alas’- ın yöneticileri, 3 Aralık 1973’te Topkapı Sarayı Müzesi’ne paha biçilmez eşyalar bağışlar. Bunla rın arasında fildişi, sedef ve gü müş mektup a çacak ları, işlemeli kalem d anlar, m ozayik nakışlı rah leler, Çin porseleni vazolar, gülabdanlar, Jap on porseleni kâ seler ve sürahiler, kristal nargi leler, gümüş ayaklı meyvelikler, dem likler ve kupalar, buhurdan lar, m erm er tabanlı bronz şam d anlar, sedef çerçev eli aynalar, üç kanatlı som ağaç paravanlar, çakm aklı tüfekler, bağa mahfaza lı cep saatleri, çini mum m akas ları, Iran işi ağaç üzerine lakeli ey erler bulunmaktadır. Toplam 400’den fazla antik eşya bugün Topkapı Sarayı’nın müzesinde gö rülebilir...
ilginç değil, konforlu
P eki, yalnız tarih ve antika m ı dır P era P alas?
Doğal olarak hayır.
Haşan Süzer dizginleri eline al dığından beri otelin tüm sistem leri bilgisayara geçm iş, her oda da direkt telefon bulunması için özen gösterilm iş ( bu sayede sant- ra la gereksinim duyulmaksızın dünyanın her yeriyle anında görü şebilm e olanağı sağlanm ış) uydu kanalıyla televizyon, stereo mü zik, odalarda buzdolabı ve sıcak su çağdaş uygarlık düzeyinin ge rektirdiği alışkanlıklar haline ge tirilm iştir. P era P alas bugün dün yanın en “ ilginç” değil, en mo dern ve konforlu otellerinden bi ri sayılm aktadır. Lokantasında Doğu ve B atı mutfağının en göz de yem ekleri en “ müşkülpesent gourm et” yi hazdan haza sürük ler, barındaysa yeryüzünün yedi bucağından getirtilm iş sayısız tür içki ve kokteyl kendi efsanesini yazar.
Ödlil bekleniyor
Alman basınının önde gelen im zaları arasında bulunan Christia ne Gehner (Stern dergisi) ve J a pon televizyonundan Ikiko Tera- nalca, P era P alas otelinde gör müş oldukları “olağanüstü konuk- sev erlik” ten söz ederken, dünya nın en yüksek tirajlı dergilerinden b iri olan Newsweek 5 Nisan 1982’de şöyle sesleniyordu yeryü zünün yedi bucağındaki okurları na: “ Antik ve rom antik bir otel dir İstanbul’daki P era P a la s ." Tüm bu ça b a la r ürün verm iş, m erkezi T ek sas’ta bulunan “ Bu siness initiative D irections” (İş İnisiyatif Yönetimi) adlı uluslara rası kuruluş, P era P alas otelini "A m erikan Nitelik ve Turizm Ödülü”ne değer görmüştür. Ödül belgesinde şu sözler yer alm akta dır: " İş dünyasma yaptığı ölçüsüz katkılar, yüksek standartlar ve profesyonel prestij nedeniyle bu sertifika P era Palas oteline sunul m uştur.”
1989 ortalarındaysa Türkiye’ye önemli bir heyet geldi: “ Comité de l’E xcellence Européene” (Av rupa Kusursuzluk K om itesi). Ül kemizdeki en başarılı on işadam ı nı ve kuruluşu belirlem ek üzere incelemelerde bulunan komitenin Yönetim Kurulu Başkanı Vaissi- ere, P era P alas otelinin “ Altın Zincir” ödülüne aday gösterilm e şansının çok yüksek olduğunu ba sına açıkladı ve haber 25 Şubat 1989 tarihli Günaydın gazetesinde yayınlandı. Merkezi F r a n s a ’da bulunan C .E .E .’nin B a tı’nın seç kin yöneticilik kuruluşlarından bi ri olduğunu da eklem ek gerek.
işte budur P era P a la s : Dünü bugünde yaşatan ve yarına yan sıtan bir “ efsane o te l!”
SÜRECEK
BİLGİSAYARLA HİZMET:
Otelde kurulan bilgisayar sistem i, sadece muhasebe hizmetleri vermekle kalmıyor, yabancı konukların tarih ve turizm konularında öğren mek istediklerini hızlı ve en doğru biçim de sağlayabiliyor. Yandaki resimde otelin Su riye asıllı sahibi M ısbah Mukayyeş görülüyor. M ukayyeş'in ölümünden sonra kendi isteği ile Pera Palas hayır kurumlarının malı olmuştu.n
31 MART 1989 CUMA
Dünden bugünden
cPeta(fhâıs
Yazan: JAK DELEON
İSTANBUL işgal altındadır
ve İşgal Orduları Başkomutanı
General Harrington yaverleriyle
birlikte yemek yemektedir.
Az ötedeki masada sarışın,
düşünceli ve kararlı bir adam
oturmakta ve çevresi ile hiç
ilgilenmemektedir
G ENERAL Harrington şef
garsona işaret eder ve sorar:
“Kim bu zat?” Garsonun
cevabı gayet nettir.
“Çanakkale galibi Mustafa
Kemal P aşa.” Şaşırmıştır
Harrington, şu efsanevi
Mustafa Kemal Paşa ha?..
Mustafa Kemal’in işgalci
komutana verdiği ders
DERSİN VERİLDİĞİ YEMEK SALONU:
Pera Palas'm yemek salonunu gösteren bu fotoğraf, otelin postanesinde satılan ilk kartpostallarından biridir. Bu yemek salonunda M ustafa Kemal, şıma rık ve mağrur İşgal Orduları Başkomutanı General Harrington'un aşağılam ak am acı ile yaptığı kahve davetini ustaca reddedip, verdiği nazik cevapla da haddini bildirmişti.S
İS. K esif bir duman,gözgözü görmüyor. Te- pebaşı’mn cılız ışıklan altında boz-gri, kunt ya pılı bir binanın ön "cep- h e "si. P era P alas Oteli. 1918 son larıdır. İstanbul işgal altındadır ve İşgal Orduları Başkom utanı General Harrington yaverleriyle birlikte yemek yem ektedir. İşgal orduları P era P alas ve Tokatlı- yan'da seksen odayı kapatm ıştır. Harrington'un yanında “ İtilaf D e v le tle r i Deniz K u v v e tle ri Umum Kumandanı" Amiral Calt- horpe vardır. Az ötedeki m asada sarışın, düşünceli ve k a ra rlı bir adam oturm akta, çevresiyle hiç ilgilenmemektedir. General Har rington şef garsona işaret eder ve so rar: "K im bu z a t? " . Garsonun cevabı gayet “n e f'tir : "Çanakka le galibi Mustafa Kem al P a ş a ." Şaşırm ıştır Harrington, şu efsane vi Kem al P aşa ha? "Lü tfen söy leyiniz, masamızı onurlandırsın, kahve içe lim ." Şef garson işgal ci generalin isteğini M ustafa Ke m al'e iletir. Kem al P aşa'n ın da cev abı “ n e f 't ir : "K en dilerin e söylevin, bizim geleneklerim ize göre daveti ev sahibi yap ar! On lar her ne kadar işgal kuvvetleri kom utanları iseler de, ne de olsa m isafirim izdirler! Günün birinde gideceklerdir! Benim le kahve iç mek istiyorlarsa, benim m asama g e ls in le r!".
Sonuçta (doğal olarak) gerek M ustafa K em al, gerek H arring ton yerinden kım ıldam az...
Atatürk Müzesi
Sis dağılıyor. Sesler uzaklaşı yor. M ustafa K em al'in o gün P e ra P a la s'ta k i m asasını paylaşan Rauf Orbay. az ötede ayakta bek leyen yaveri Cevat Abbas, otelin vestiyerine asılı kurşun renkli kurm ay pelerini, kapının önünde bıraktığı M ercedes m arka m a kam arabası bugün yok artık, ö y le ya, o demlerden bugüne tam yetm iş yıl geçm iş, yine P era Pa- las'tayız, Atatürk'ün 101 numaralı odasında. B ir müzeye çevrilm iş burası: Atatürk'ün Panam a şap kası, yünlü beyaz elbisesi, kaske ti, kravatları, Altmçizme m arka ayak kabıları ve terlikleri, ipekli göm lekleri, diş ve saç fırçaları, sedef işlem eli sigara tabakası, m anevra gözlüğü, çay ve kahve fincanla ••i, güneş ve yakın gözlük leri, çay kaşığı, kartvizitleri, tren biletleri ve çam tozu kutusu duru yor vitrinli dolaplarda. Gömlek ve fincanlarındaki m arkaların dev rin en büyük hattatlarından İsm a il Hakkı Altınbezer tarafından çi zildiğini de eklemek gerek. Otelin Yönetim Kurulu B aşkanı Haşan Süzer bir bölümünü (10 Ekim 1928-10 Kasım 1938 tarihleri a ra sında Atatürk’ün koruma polisi ve fotoğrafçısı olan) Rıdvan Gürarı'- dan 5 Ocak 1982 de almış. Aynı ta rihte noter huzurunda şöyle bir açıklam ad a bulunuyor Rıdvan GUrarı: "B a h is konusu şahsi eş yaların benden sonra ancak Pera P a la s Oteli Yönetim Kurulu B aş kanı Haşan Süzer tarafından mu hafaza edilebileceğine kanaat ge
tirm iş b u lu n u y o ru m .”
Atatürk’e arm ağanlar
Her eşyanın önünde durârak. arad a onbeş yıl boyunca biriktir diği belgelerden alıntılar yapa rak , fotoğraflardaki ayrıntılar üzerinde durarak anlatıyor Haşan
Süzer. Duvardaki her imzalı re sim kendi tarihini barındırıyor İran ve Çin halıları, ipek üzerine altın sim işlemeli kuştüvü yastık lar. abanoz ağacından koltuklar, pirinç yazı takım ları, som porse len vazolar (ki tümü de yabancı devlet adamlarının hediyeleriydi) arasında bir "s e c c a d e " ilgimizi çekiyor: Hintli bir m ihrace ta ra fından gönderilm iştir Atatürk'e, siyah ipek üzerine altın sim işle melidir, ortasındaki saat motifin de zaman tamı tam ına "dokuzu y e d i" geçm ektedir ve bu arm a
ğan Atatürk'e 1929 yılında v eril m iştir! Y ıllar geçti, Cumhuriyet "te s is " edildi am a Atatürk ayağı nı P era Palas tan kesmedi. Tokat- lıyan da dinlendikten sonra yürü yerek 101 numaralı odasına döner, dostlarıyla toplanıp sık sık yemek yermiş büyük salonda. Gözlerimiz duvardaki eski bir fotoğrafa takı lıyor: Atatürk P era P a la s ’ın bü yük salonunda ilk kadın pilot Sa- biha G ökçen'le oturm akta; tarih 22 Şubat 1937. Bu fotoğrafı Sabi- lıa Gökçen P era P a la s ’a hediye etm iştir.
Mustafa Kemal, çeşitli tarihler de kaldığı Pera Palas Oteli ne iliş kin notlarını Falih Rıfkı Atay'a ( Hakimiyeti Milliye başyazarı ve İstanbul milletvekili) ve Mahmut Soydan’a (M illiyet başyazarı ve S iirt m illetvekili) kalem e aldır m ış tır . (A ta tü rk 'ü n A n ıla rı.
1917-1919, sadeleştiren İsm et
Bozdağ, Bilgi Y ay ın ları): "E v e t, İstanbul'da P era Palas O teli’nin bir dairesine yerleşm iştim . Artık herşeyin mahvolduğuna inanmış bir adam gibi üzüntü içinde düşü nüyordum; ancak, mahvolan
her-PERA PALAS VE
ÜNLÜ CASUSLAR
Kim
Philby
ve
Kim Philby
Cicero
A
LMAN gazetesi "Die SeileDrei" 16 Ocak 1983 tarihin de “ Krallann ve Casusların Ker vansarayı" başlıklı yazısında Pera Palas’ı uzun uzun anlatmış, Sovyet- ler adına casusluk yapan İngiliz gizli servisinde anti-Sovyet masası so rumlusu Kim Philby nin takma adla bu otelde kaldığını ileri sürmüştü. Pera Palas Oteli’nde kalan tek ca sus Philby değildi kuşkusuz. Mata Hari, Cicero, Kontes Klisabeth von Plettenberg, Erich Vermehren gi bi yaptıkları işlerle ün kazanan ca susların da zaman zaman Pera Pa las Oteli’ni karargah olarak kullan dıklarım çeşitli kaynaklar ortaya çı karmışlardır.
Yıllarca İngiliz gizli bilgilerini Sovyetler’e sızdıran Kim Philby, İs tanbul'daki Sovyet diplomatlarının birisi tarafından yapılan bir ihbar sonucu deşifre olmuştu. İhbar dö ne dolaşa Kim Philby'nin kendisi ne gelmiş, İngiliz gizli servisinin anti-Soyvet masası şefi olan Kim Philby boylece kimliğini bir süre da ha gizleyerek, Soyvetler Birliği'nc kaçmayı başarmıştı.
Cicero adıyla tanınan Arnavut asıllı Eliaza Bazna. İngiliz büyükel çisinin uşağı olduğu sıralarda casus luğa başladı. İngilizleri sevmediği ni gerekçe göstererek, gizli bilgile rin fotokopilerini büyük paralar kar şılığında Almanlara aktardı. İngi- lizler 1951 yılına kadar bilgilerin kim tarafından sızdırıldığını ortaya çı karamadılar. Savaş sonrasında Türk v atandaşlığına geçerek İlyas Bey adı ile müteahhitliğe başlayan Cicero, bir tüccara verdiği Alman parala rının sahte çıkması sonucu deşifre oldu. Küçük bir ceza ile kurtulan Cicero, tüm mal varlığını kaybede rek, emlak tellallığı ve zaman za man da Saray Sineması’nda şan re sitalleri vererek geçimini kazanma yı sürdürdü. Daha sonraları Alman ya'ya gitti. Berlin'de "Cicero Bendim" adıyla yazdığı romanının cılız telifi ile yoksulluk ve yalnızlık içinde öldü. Casusluk yaptığı yıllar da ve savaştan sonra, Pera Palas’- ta verilen baloların müdavimi oldu ğu biliniyor...
şeyin kurtarılabileceğine inanmış bir adanı gibi de kendimi avutu yordu m ." O günlerde E nver P a şa. Mustafa Kem al’i P era P alas tan a rar, veliaht Yahdeddin’le bir likte Alm anya'ya gitmesini öne rir. Tarih 15 Aralık 1917. Sadi Bo- ra k ’ın “ Ata ve İstanbul" ile Niya zi Ahmet Banoğlu'nun "A tatü rk' ün İstanbul'daki H ayatı" adlı ki taplarında P era P alas günlerine değinilir...
Çanakkale
Zaferi’nin sırrı
14 K asım 1918 P erşem be günü P e ra P alas'tak i dairesinde Daily Mail Gazetesi muhabiri Ward Pri- c e 'a şu sözleri söylüyordu Musta fa Kem al P aşa: "B u böyle olmaz. Y atanı baştan başa değiştirm ek lâzım, yenileştirmek lâzım .” Tam iki gün sonra ( 16 K asım 1918. Cu m artesi) İngiliz General William Birdwood P era P a la s ’ta M ustafa Kem al P a ş a ’ya Çanakkale Zafe- ri nin sırrım sorar. Atatürk de bü yük bir alçakgönüllülükle "B en birşey yapmadım, sizi yorgunluk ve susuzluk yendi" şeklinde yanıt la r Birdwoôd’u Sadi B o rak’ın araştırm asına göre Mondros Mü tarekesi sonucu İstanbul’a gire rek karargâhını P era P alas Ote- li nde kurabilen Birdvvood’un " r e fakat subayı” olarak Sedat Rıza Bey bulunmaktadır. Bu konuşma gerçekleştiği sırad a da Mustafa Kem al P aşa'n ın yanında D r.R a sim F e rit Tek vardır. Aynı Bird- wood M areşalTiğe kadar yüksel m iş ve 1938’de asker ve devlet adamı olarak büyük saygı duydu ğu A tatürk’ün cenaze töreninde bulunmak üzere yine P era Pa- la s’a gelm işti. "A tatü rk A raştır ma Aıcrkezı D ergisi"nin 1. sayı sına göre (Kasım 1984) Atatürk 2t K asım a kadar P era P alas Oteli nde kalm ıştır. İsm et P aşa da sık sık bu otelde kalm ıştır.
SÜRECEK
Karawanserei von Königen
li
, Ol* Geschie h t» des geheimnisumwitterten ehemaligen Prunkhoteis spiegelt eine turbulente E r j
S$Kir»--j weep. -rK rit'.H Fr* SV#»* •
■ <
•
- ;.a
: •
f ist ! <5** ‘¿tâté* Vİ&tiMŞftSİ-'iS fff «Ktswî £ « « : t.-*. **<:??»* J V r a P u te rn - fir n e m <5f»s ■ ' Hm? ««* - : ms&rix»- « rïft.n <ii»i $ szw'i ihit i\t£hrx»x k f«®« fc sar»*}, iff, f
J - -, - -... f r Sitz-Wirs*«*»'«*» - «wwxâ ¡ö**- i m im t e r r n p m * '- . ■’■ ■ ■ - t a «W Ê ttr *
■
i ■■ «tvs.... r ■
Ki'im vtm:•
^ Á•* (yfé ttzn «LíVi Ít k íií -- H it-- usté K iff t ¡Y;*i
4
p*»vî:'-r> iæt P » » ftfe
>: - i r.î«ta Htw# * iw.rmiteMsii#*
“KRALLARIN, CASUSLARIN VE MUSTAFA KEMAL'İN O T E U P e
ra Palas’m restore edilip tekrar açıldığı yıllarda bir Almam gazetesinde uzun bir tanıtım yazısı yayınlanmıştı. Yaızıda otelin uzun bir tarihçesi verilerek, Pera Palas’- m İstanbul’un işgal yıllarındaki rolü anlatılıyordu. Kralların, ünlüleri-? ve casusla rın işgad yıllarında sık sık bu otelde bir arada bulunduğuna değinilerek, "Anadolu’nun kurtarıcısı Mustafa Kemal de, arkadaşları ile Pera Palas’m bir oda sında bir araya gelip önemli kararlar alm ıştı" deniliyor. Yandaki fotoğrafta da şim di müze olarak kullanılan 101 nolu Atatürk'ün odasında oturma köşesi görülüyor.
1
1 NİSAN 1989 CUMARTESİ
Dünden bugünden
*P
'etcfPafas
Yazan: JAK DELEON
Ö N C E Mustafa Kem al’in sonra
Atatürk’ün yaşantısında çok önemli
bir mekan olmuştur P era Palas
Oteli, ilk yıllarda Türkiye için son
derece önemli siyasal kararların
alındığı bir merkez, cumhuriyet
tesis edildikten
sonra da İstanbul’un nezih bir
dinlenme yeri..
A îA T Ü R K ’ün ölümü 10 Kasım
1938 sabahı bütün dünyaya
duyurulduğunda, dünyanın dört
bucağından sayısız devlet adamı
cenaze töreninde bulunmak üzere
İstanbul’a gelmiş, yine basının
bildirdiğine göre, gelen konukların
neredeyse tümü P era Palas
Oteli’nde kalmıştır.
Türkiye’nin tarihinde
Pera Palas çok önemli
ATATÜRK MÜZESİ:
M ustafa Kemal işgal yıllarında, 13 Ekim 1918 günü Adana T.renın'den in dikten sonra annesinin oturduğu Akaretler'deki eve gitmez, doğruca Pera Palas Oteli ne yerleşir. Bu tarihten itibaren işgal ordularının karargâhı konumundaki otelin 101 nolu odası aynı zamanda Mustafa Kemal ve arkadaşlarının karargâhı olur. Burada, düşmanın burnunun dibinde önemli ka rarlar alınır, tartışmalar yapılır. Cumhuriyetin kuruluşundan sonra da Mustafa Kemal Atatürk Pera Palas'ta sık sık kalmaya devam eder. A tatürk’ün anısına bir müze haline getirilen 101 nolu oda bü yük öndere arm ağan edilmiş, değerli eşyalarla zenginleştirilmiştir. Haşan Süzer'in kişisel çabaları ile Türk toplumuna kazandırılan Pera Palas Oteli Atatürk Müzesi, A tatürk’ün doğumunun yüzüncü yılı kutlamaları çerçevesinde 20 Mart 1981’de ziyarete açılmıştı.H
asaıı I zzettin Dinamo "K u tsal İsy an " adlı belge-romamnda M ustafa K e m al’in P era P a la s ’taki oda- sını "H aliç'in m avi sularına ba kan mllkellef bir d a ire" (s. 118) olarak tarif eder. Mustafa Kemal aynı odada "Sad razam , Başku mandanlık Genel Kurmay Başka nı ve H arbiye N azırı" olan Müşir (M areşal) Ahmet İzzet P a ş a ’yla görüşür. (3 Ağustos 1918), kendi sine durumun kötüye gittiğini, pa dişahla mutlaka görüşmesi gerek tiğini anlatır. Sonuçta Mustafa Kem al 5 Ağustos’ta artık padişah olan Vahdeddin'le görüşür ve umutsuzluk ve öfkeyle huzurdan ayrılır; ülkede değişmesi kayıtsız sartsız gerekli çok şey vardır!
ilginç bir nokta da şudur: Mus ta fa Kem al 13 E kim 1918 günü Adana treninden iner, Haydarpa şa rıhtım ına gelir. M anzara kor kunçtur: İstanbul Lim am ’nda yir mi iki Ingüiz, oniki Fransız, onye- di İtalyan, dört Yunan gem isi de m irlem iş, bu ellibeş gem ilik işgal filosundan yaklaşık 3500 asker çı kartılm ıştır Türk topraklarına, içi derin bir acıyla burkularak yaveri Cevat Abbas’a döner ve m ırılda nır: "Geldikleri gibi g id erler!" 13 K asım ’da P era P a la s ’taki daire sine yerleşir. Şevket Süreyya Ay dem ir, "T e k Adam " başlıklı y a pıtında (cilt 1, sayfa 341) konuya şöyle açıklık getirir:
"H aydarpaşa'dan Köprü yaka sına geçebilen Mustafa Kem al P aşa'n ın arkasında yaveri ile so kaklardan yol bulup İstanbul'un bir Müslüman m ahallesi olan Be şik taş'ta, A karetler’de annesinin oturduğu eve varabilm esi olduk ça zordu. 2»ten evinde pek işi yok tur. K ararı evinde dinlenmek de ğildir. Köprü’ye çıkınca Beyoğlu'- ııa yönelir ve P era P alas Oteli’ne y erleşir. Annesini ondan sonra zi yaret ed ecek tir."
Diplomatların
vazgeçemediği otel
P era P alas ta. Fransız gazete ci M arcel Lucain 1933’te İstan bul'a gelir ve bu konuda notlar tu ta r: "O telin otomobili bir takım dik yollardan beni P era P a la s ’a götürüyor. Diplom atların ve ya bancı g azeteciler« bu otele inme leri bir gelenek olmuş. Coşkun bir halk topluluğu beni karşılıyor. Bu halk yığını bu akşam Ankara'dan İstanbul'a geleceği haber verilmiş olan Başbakan İsm et P a şa ’yı bek liyordu. Bu suretle yalnız Hükü met R eisi'nin değil, aynı zaman da Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü B ey ’in ve değerli konuğu Venize- los'un benimle beraber bu otelde kalacaklarını öğrendim. Gazete cilik mesleğinin bazı garip cilve leri oluyor: Türkiye ve Yunanis tan ’ın en seçkin ve önemli mü m essilleri yanıbaşım da buluna c a k la r.”
E v et, önce M ustafa K em al’in, Sonra Atatürk'ün yaşantısında çok önemli bir m ekân olmuştur P era P alas Oteli; ilk yıllarda Türkiye için son derece önemli si yasal kararların alındığı bir m er kez, Cumhuriyet tesis edildikten sonra da İstanbul'un nezih bir eğ lence yeri, Atatürk’ün dinlenmek, güncel dertlerden kurtulmak için uğradığı bir keyif noktası...
Haşan Süzer'in kişisel ç ab ala rıyla Türk toplumuna kazandırıl
mış olan Pera Palas Oteli Atatürk .Müzesi, A tatürk’ün doğumunun yüzüncü yılı kutlam aları çerçeve sinde 20 Mart 1981’de saat 16.00’da devrin Kültür B akanı Cihat Ba- haıı'ın da hazır bulunduğu bir tö renle halka açılıyordu. A tatürk' ün manevi kızı Ülkü Çukurluoğlu da A tatürk’ün kırkdört yıl önce kendisine verdiği yatak örtüsünü
müzeye bağışlam ıştı. Şöyle anla tıyor örtünün öyküsünü Ülkü Çu kurluoğlu: "1937 yılıydı, paratifo- ya yakalanmıştım. Fransız keten lerinden yapılm ış bu dantelli ör tü Atatürk'ündü aslında, ben de ellerimi işlemelerin arasına sokup oyun oynardım . İyileştiğim de Atatürk çok sevindi, bu örtüyü de bana hediye etti. Onca yıl büyük
bir özenle sakladığım yatak örtü sünü müze açıldığı gün lâyık oldu ğu yere, manevi babam Atatürk' ün yatağına serdim .”
Ş e re f D e ft e r i’nden
Şimdi dilerseniz P e ra P alas'ın Ş e re f D efteri’ni açalım ve Süley man Tuna'nın 5 Ağustos 1985'te
PERA PALAS VE
ÜNLÜ CASUSLAR
Mata Harl’nin
50 bin kurbanı
D
İE Stile Drei gazetesine götePera Palas’ta takma adla ün lü casuslardan biri de Matı Hari idi. Gerçek adı Margaretha Geert- nıida Zelle olan ünlü dişi casus, as len HollandalI idi ve rahibeler oku lunda eğitim görmüştü. Uzakdoğıf- ya gitmiş, Paris'te dans dersleri al mış, Paris, Roma, Berlin ve Viya na gibi önemli merkezlerde vodvil sanatçısı olarak çalışmıştır. İşte bu sıralarda çeşitli ülkelerin sosyal ve siyasi çevrelerinde önemli dostlar edinmeye başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Berlin polis şefi ile sıkı işbirliği içinde olduğu sıralar da casusluk eğitimi gördüğü sanılı yor.
Fransa’ya tekrar döndüğünde ün lü bir modacı olarak kendisini ta nıtmıştır. Kuşkulamlmasına rağmen etkili dostlan yüzünden yakalanması uzun sürer. Bu zaman zarfında Ma ta Hari 50 bin Alman Markı kazan mış, karşılığında da 50 bin mütte fikin öldürülmesine neden olmuştu. Kısa bir mahkemeden sonra Vincen- nes’de kurşuna dizildi. Mata Hari. ilk kez 1897’de eşi ile birlikte 1a- va’ya giderken Pera Palas’ta kal mıştı. Birinci Dünya Savaşı'nda İs tanbul’a gelişlerinde yine Pera Pa las’ta kalmış olması akla yakın, an cak doğal olarak, takma ad kullan dığı için hangi tarihlerde ve kaç kez geldiği saptanamamıştır...
yazdığı nota göz atalım . Tuna. P e ra P a la s’ta Atatürk’le birlikte bu lunduğu birkaç saati özetle şöyle anlatıyor: “ 13 Şubat 1937 Perşem be gecesiydi. Büyük A tatürk’le geceyarısından sonra aynı sofra da oturuyordum. Atatürk o gece gençliğe ilişkin görüşlerini uzun uzun anlattı. Mehmet Akif ve Ab- dülhak 11 a mit konusundaki düşün celerini dile getirdi, bir ara mü zik çald ırarak bir arkadaşım ızla dans etti. Bu unutulmaz gece tüm yaşantım ın en renkli anısıd ır." M ustafa Kem al Atatürk'ün ya şantısında belirgin bir rol oyna m ıştır P era P alas Oteli. B ir devir de odasında görüşm eler yaparak siy asal k a ra rla r alm ış, 1923’ten sonra da otelin salonunda gerçek leştirilen birçok toplantıda ülke sorunları konusundaki görüşleri ni açıklamıştır, örneklem ek gere kirse, 16 Ocak 1937’de Yüksek İk tisat ve T icaret M ektebi mezun larına seslenm iş Atatürk P era P alas salonunda.
İstanbul gazetelerinin verdiği h aberlere göre, Atatürk 14 Şubat 1933, 16 Şubat 1933, 8 Şubat 1935, 20 Şubat 1936,1 Ocak 1937,14 Ocak 1937,16 Ocak 1937,6 Şubat 1937,21 Şubat 1937,1 Ekim 1937 tarihlerin de çeşitli nedenlerle P era P alas ta kalm ıştır. 10 K asım 1938 Şubat'ı A tatürk’ün ölümü bütün dünyaya duyurulduğunda dünyanın dört bucağından sayısız devlet adamı cenaze töreninde bulunmak üze re İstanbul’a gelmiş, yine basının bildirdiğine göre neredeyse tümü P era P alas Oteli’nde kalm ıştır...
