EĞİTİNDE KURGU DONANIMLAR
Ali S A Y K A L * Eğitim donanım ı denince kitap, televizyon, tepegöz, karatahta, ses ve görüntü a lıcı-ve ricile ri ve benzeri görsel işitsel a ra çla r örnek verilir. Soyut tanımı ne olursa olsun donanım ın iki temel işlevi vardır:
1. Donanım lar, duyum organlarının algı kapsam ını genişletip g ü ç lendirirler. M e rce kle r gözün, antenler kulağın erişim ini uzattılar. K
ışınları duvarların ötesine, elektrom agnetik da lg a la r uzayın d e rin likle rine ulaştılar. Turnusol, asitlerin tadına bakıyor, kepçeler sıca k m a denleri avuçluyor. G az sızın tıların ı koklayan elektrokim yasal burun lar yangın nöbetindeler.
2. Donanım lar, davranışın etki kapsam ını genişletip gücünü a rt tırırlar. Ç e k iç yumruğun, kerpeten pençenin yerini alalı çağ la r geçti. Pulluklar yüzlerce kazm anın, dön erbasarlar (rotatif) binlerce yazm a nın yerini aldı. Kum aşları tezgâhlar dokuyor, vidaları robotlar takıyor. B ilg isa ya rla r gökdelenlerin yapımını, işletm elerin yönetim ini üstlen diler.
Kurgu Donanım N edir?
İnsanoğlu kendini donattıkça donanım ına bağım lılığı artm aktadır. G iysiden elektriğe, tekerlekten televizyona dek hemen her donanım, insan varlığının bir uzantısıdır (M cLuhan, 1973). Bu araçlar, insanın yaratıları olm akla birlikte insanın yaşam ı ve yorumu da bu araçlara göre yeniden biçim lenm ektedir. Her kuşak bir öncekinden daha ç e şit li. daha karm aşık a ra ç-g ereçlerle etkileşm ek zorunda kalm aktadır. U s talıkla ve bilinçli kullanıldığında yaşam ı kolaylaştıran, ürünün nitelik ve niceliğini arttıran donanım lar, gerekli eğitim i görm em işler için pa halı, tehlikeli ve güçlük verici olabilirler. Kendi yarattığını yönetem e yen insan, yılgınlık ve korkuya kapılabilir.
G erçek donanım ları kullanm ayı, yöne'm eyi, uygulam ayı kolay, ucuz ve güvenlikle öğrenip öğretebilm ek ir.in onların yerine konan «benzerlerine» kurgu donanım lar denebilir. Kurgu donanım lar, yeni bir olgu değildir. İnsan yavrusunun ilk gerek duyduğu donanım, başka bir
insandır : Annesidir. İnsanoğlunun kurgu donanım la ilk tanışm ası da bu çağda olur. Y a lan cı meme ya da kendi parm aklarından biri, zam an zam an anne göğsünün yerine geçiverir. O yu n caklar da düpedüz kur gu donanım lardır. B oksörlerin eldivenleri donanım dır da rakiplerinin yerine geçen kum torbaları, kurgu donanım aır. O ku llardaki maketler, a lçı gövdeler, küreler, haritalar da çe şitli gerçeklerin kurgularıdır. Beğenilm e gereksinim i duyan bir insanın kendisini başkalarının yeri ne koym asını sağlayan ayna da başka gözlerin bir kurgusudur. K im seye kendini başkaların ın gördüğü gibi gösterem ez. Ne var ki, b a şk a larına görünm eden önce aynanın öğreteceklerinden de kim se kolay kolay vazgeçem ez. Adlar, sözcükler, sim geter de şu ya da bu am açla kişilerin, olayların değişkenlerin yerine konm uyor mu?
Kurgu Donanımların Türleri
Kurgu donanım lar, d eğişik bakış a çıla n n a göre çe şitli kümelere ayrılabilirler. Örneğin, temel yapısal nitelik'erıne göre üç kümede der
lem ek olan a klıd ır :
1. Araç Niteliğimdeki Kurgu Donanımlar (Kurgu Araçlar) : Beceri ve yeteneklerden birinin tam amı ya da herhangi bir boyutunu öğret mek için yararlanılan ve öğretim sürecinde tükenip yok olm ayan d o nanım lardır. Örneğin, çe şitli kalp h astalıklarının bütün sesli belirtilerini çıkarab ilen elektronik bir kurgu-yürek ile birkaç yüz tıp öğrencisi aynı anda eğitilebilm ekte, sınanabilm ektedir. A y ıc a ö ğ ren ciler istedikleri süre ve sayıda alıştırm a yapabilm ektedirler (VVheatoroft, 1973 : 150- 151). Bu «elektronik hasta», hekim lerinden daha uzun yaşayacağ a benzem ektedir.
2. Gereç Niteliğindeki Kurgu Donanımlar (Kurgu Gereçler) : Kâ-ğıt-terzilerin eğitim inde-kum aşın, m im arların m aketlerinde tuğla, ç i mento, tahta vb. gereçlerin yerine kullanılır. A lçı, plastik, hamur, ç a mur, tel, karton, kibrit çöpü, mum, talaş gibi gereçler, okullarda k ı lıktan kılığa sokulabilirler. H içb ir kuyum cu çırağ ı öğrenim ine altın iş leyerek başlam az. B elirli bir ürün elde etmek için kullanılıp tü ke til mesi zorunlu olan pahalı, tehlikeli ya da güç işlen ir gereçlerin y e ri ne geçen ucuz, kolay ve sa kın ca sız benzerleri gereç niteliğindeki kur gu donanım lardır. M etal yerine tahta, tahta yerine karton, karton ye rine kâğıt kullanılarak öğretilebilecek pek çok beceri ve yetenek vardır.
3. Süreç Niteliğindeki Kurgu Donanımlar (Kurgu Süreçler) : Do nanım sözcüğü, genellikle bir nesne, bir aygıt, çoğunlukla bir takım araç-gereçleri çağrıştırm aktadır. Oysa, insanoğlu gerçek yaşam ı daha
iyi kavram ak için onun süreç boyutunun da kurgularını geliştirm iştir. Bu yazının temel konusu olan «eğitim», eninde-sonunda gerçek y a şa mın bir kurgusudur. Süreç niteliğindeki kurgu donanım ların en önem lilerinden biri de oyundur. Oyunlar ço cuk eğitim inden em ekli yetişkin lere dek yararlan ılab ilecek kurgu süreçlerdir.
«Nasıl teknik donanım lar insan gövdesinin uzantıları ise oyunlar da kurum lar gibi, O'nun politik ve toplum sal varlığının uzantılarıdır.
Oyun, toplumun tümünün ya da bir bölümünün kendi kendine ko nuşm ası gibi bir şeydir. Ve a n la şılm ıştır ki birbirinin kendi kendine ko nuşm ası, özgüveni geliştirm ek için yeri tutulm az bir oyundur.
Oyun da, herhangi bir sa n a t biçim i gibi, yaşanm ası güç bir olayın elle tutulur örneğidir (M cLuhan, 1973 : 249-261).»
Oyun oynam anın ço cukların yaratıcılığ ;’iı g irişim ciliğini arttırdığı, gerilim ve bunalım larını yum uşattığı saptanm ıştır (Sylva, Bruner, Ge- nova, 1978).
«Oyun oynarken davranışlarının çevredeki etkilerini gözleyen bi ri çevrenin istenilen biçim de değiştirilebilerek denetlenebileceğini kav rar (Colman, 1978 : 462)».
Savaş için söylenm iş bir sözden esinlenilerek d enilebilir ki; oyun ve oyuncaklar, oyu n cakçıların tekeline b ırakılam ayacak kadar ciddî bir iştir.
Kurgu donanım lardan çeşitli yetenek ve becerileri, dahası bazı duygusal tutum ları geliştirm ek için yararlanılabilir. Bu açıdan b akıl dığında da kurgu donanım lar üç öbeğe d a ğ tıla b ilir.
1. B ecerisel Kurgu D onanım lar : Gövdenin tümü ya da bazı org an larını daha becerikli, kıvrak, güçlü ve duyurlı kılınm asında yara rla n ı lan kurgu donanım lar bu kümeye alınabilirler. Diş hekim liği adayları, kerpetenlerini, ilk kez çürük dişleri sert balçıktan bir dam ağa sa p la n m ış m ankenlerin ağzında denem ektedirler (W heatcroft, 1973 : 150). M ankenin oynak çenesi, hekim adayının yanlış ve doğrularını bir tuta nağa işleyecek duyarlıkta olursa sınav da deneyle bütünleşiverecek- tir. Yaln ız hekim ler m i? Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon bölüm lerinde sakatlar, hastalar ve özürlüler de bazı becerileri, kurgu donanım larla yeniden kazanabilm ektedirler. Hekimler, «manken hastalarla» uğra şırken «ağır siklet m ankenler» de g üreşçileri eğitm iyorlar m ı?
2. B ilişse l Kurgu Donanım lar : Bilgisayar, gerçek bir donanım dır. Ama bugün bazı bilişsel yeteneklerin geliştirilm esi için gerekli deney düzeneklerinin yerine geçebilm ektedir : Ekonom i öğrencileri için bir
«firma», kimya öğrencileri için «elektroliz aygıtı», fizik öğren cileri için bir «atom çekirdeği» gibi davranabilm ektedir. B ilişse l yeteneklerin g e
liştirilm esinde kullanılan kurgu donanım lar b ilg isayar kadar yeni ve karm aşık değildir. Y ılla rd ır pekçok gerçek olayın, deneyin ve v a rlık la rın yerine geçen kitaplar, m odeller, karartahta ve defter de işin ö zü n de kurgu donanım lardır. Dil öğretim inde teyp, başkaların ın yerine ko nuşan bir aygıt değil m i? Cousteau, denizleri televizyonun kavanozuna doldurm adı mı?
3. C uyuşsal Kurgu Donanım lar : O yuncak bebekler, ço cuklard a an alık-babalık duygularının, dolgu hayvanlar, can lı sevgisinin g e liş mesine yardım cı olurlar. M aym unlar bile, vum uşak dolgu anaları, sert kaplam alı analara yeğ tutm uşlardır. S a rıla ca k bir nesne bulam ayan maymun yavruları kendi kendilerini ku caklam aktad ırlar (Suomi, Har- low, 1978). Duygusal sorunların saptanm asında, kişinin kendini tanı- m asında-jpsikolojik ve eğitsel rehberlik a m cçlarıyla-ku rg u sü re çle r den yoğun biçim de yararlanılm aktadır.
Kurgu donanım ları, olumlu ve olum suz olarak bölüm lem ek de o la naklıdır. Y ukarıda olumlu örnekler verilm iştir, yeri g eldikçe yine ve ri lecektir. Düzm ece m utluluk veren uyuşturucular, kişiye kendi kendine doyum sağlayan yapay cin sel organlar da, olum suz örnekler arasında sayılabilir.
Kurgu donanım kavram ını geliştirm ek, kavram a geniş bir açıdan bakabilm ek için somul. ve soyut kurgu ayrım ını da örneklendirm ek ya rarlı olur. A raçlar, gereçler, oyunlar, oyuncaklar, som ut olarak nite lenebilir. Soyutların en önem li örneklerinden biri ise m atem atik kur gulardır. Örneğin, diferansiyel denklem ler, elektrik devrelerindeki a k ı mın davranışından, b cşalan bir hunideki suyun niceliğinin değişim ine dek pek çok olayın yerine geçen soyutlam alardır. Tavla zarının d av ranışından, kalıtım yasalarına, öğrenci b aşarısından hava tahm inleri ne dek pek çek alanda o lasılık kuram ları ve istatistik kurgular uygulan maktadır. Bilim sel kuramlar, gerçeğin soyut kurgularıdır. Ö yle ki bu kurgular, eğretim in a ra cı olm aktan öte am acı düzeyine gelm işlerdir.
Kurgu donanım lar, başka ölçü tler kullanılarak değişik türlerde de incelenebilir. Bu aşam ada, kurgu donanım ların yararlarını özetlem ek daha uygun gözüküyor.
Kurgu Donanım ların Y ararları
1. Güvenlik : G erçek donanım larla doğrudan uygulam a yapm aya kalkışm ak öğrenci, öğretm en ya da donan.m için sa kın ca lı olabilir. Spor eğitim inde kullanılan kum torbaları, m ankenler, teh likesiz rakip lerdir. H içbir pilot uçm ayı havada öğrenm em iştir. Toplu iğneler, terzi
mcınkelerinin canını yakm az. Kadavra, yanlışlıklardan pek zarar g ö r m eyecek bir hastadır. Y elkencilerin eğitimi, denizin ortasında değil, kapalı salonda elektrik m otorları ile yaratılan kurgu dalgalarla b a şla m aktadır. Y üksek gerilm li elektrik dizgeleri kurulm adan önce kâğıt üzerindeki m atem atik kurgularını kavram ak zorunludur. Bilim in ön derliği, kuram larının (gerçeğin yerine geçen kurgular) geçerliği ö lç ü sünde güven vericidir.
2. Kolaylık : M illikan, Yağ D am lası deneyinde am aç elektronun elek trik yükünü saptam aktır. Atvvood aygıtının görevi de yerçekim i ivm esini
kanıtlam aktır. Bu deneyleri gerçek donanım ları ile yapm ak için kab a ca bir sayım la 20-25 ayrı bilgi ve beceri birim inin — hiç de yeri d e ğ il ken— öğrenilm esi gerekm ekte, çoğu zam an da deneyin temel am acı gezden kaçabilm ektedir. Böylesi deneylerin kitaplardan ya da kara tahtadan öğrenilm esi ne derece yetersiz ise çetrefil aygıtlarla ayrın tılara boğarak öğretilm esi de o ölçüde gereksizdir. Zaten birinci yo lun yetersizliği, ikinci yolun güçlüğü yüzünden göze alınm aktadır. K u r gu donanım lar, bilgi ve becerileri bileşeni Brine ayırarak öğrencilerin ilgisini cnem li odaklarda yoğunlaştırırlar.
İncelenip, anlaşılm ası gereken bazı gerçek olaylar, öğrencilerin algı ve öğrenm e hızları ile karşıla ştırıla m aya ca k ölçüde hızla olup bi terler. Böyle durum larda eğrenm e-öğretm e sürecinin hızına ayak uy durabilecek kurgu donanım lar, gerçeklerinin yerine konabilir. Çizgi film, bu görevi pekçok değişik konuda başarıyla gerçekleştiren bir ör nektir. Film lerden, yavaş gelişen uzun süreli olayları hızlandırm ak ama cıyla da yararlanılm aktadır.
3. U cuzluk : Yukarıda verilen örneklerden de görülüyor ki, kurgu donanım lar, öğrenim in m aliyetini düşürürler. Pahalı tezgâhlar, toy ç ı rakların eline verilem ez, ö ğ re tim için zorun'u olan ama üretim sü re ci nin verim ini düşüren örnek gösteriler, yinelem eler, yavaşlatm alar, sı- nam a-yanılm alar, kurgu donanım lara aktarı'abilir. B cylece erk, emek, zam an ve öteki girdiler sakın ılm ış olur. Tehlikesiz ve kolay ku llanılır kurgu donanım larda öğren ciler kendi b a ş la m a alıştırm a yap a b ile ce k lerinden, öğreticilerin de verimi artar.
Kurgu D onanım ların S a kın caları
Kurgu donanım larla yapılacak öğretim, tüm eğitim sürecinin ilk ya da ikinci aşam ası olabilir. Bu dönemi alıştırm alar, denetim li d e n e meler, yardım lı denem eler, bölüm lenm iş uygulama, tam uygulama, ge ç ici sorum luluk ve tam sorum luluk dönem leri izleyecektir. Kurgu d o nanım larla yap ılacak öğretim in süresi, öğrenilecek beceri ve yetene
ğin niteliğine bağlı olarak araştırm alarla saptanm alıdır. B eceri e ğ iti minde başarının kurgu donanım la sağlanan öğretim in süresine bağlı olarak önce doğru orantılı olarak yükseldiği belirli bir süre için doruk değere ulaştığı görülm üştür. Kurgu donanım lı öğretim e bu süreden daha uzun zam an verildiğinde ise başarının g ittikçe düştüğü gözlen miş. öğrencilerde sıkıntı, b ıkkınlık ve bazı olum suz a lışk a n lıkla r ortaya çıkm ıştır (VVheatcroft, 1973 : 184-185).
Donatım : Donanımların Tasarım ve Uygulanımı
Nüfus patlam ası, bilginin hızla eskiyip ço ğ a la ra k yenilenm esi, ö ğ retim sü reçlerini hızlandırm ak, sürekli yem lem ek zorunluğunu günde me getirm iştir. Öğretim den en yüksek verimi alabilm ek için en uygun ortam ların, en geçerli donanım ların bulunuo kullanılm ası gerekm ekte dir. S a ğ lık bilim lerinden fen eğitim ine, o kulöncesi eğitim den, sporcu yetiştirm eye dek her alanda kurgu donanım lardan yararlanılabilir. K u r gu donanım ların g eliştirilm esinde izlenebilecek süreç aşağıda özetlen m iştir :
1. Ö ğ retilecek B eceri ve Yeteneklerin İrdelenmesi : Neyin ö ğ reti leceği kararlaştırılm adan nasıl öğretileceği kestirilem eyeceği için ilk önce öğrencilerden beklenen d avran ışlar se çilip düzenlenm elidir, iş kesim inin gereksindiği özel yetenekler ve çağ d a ş insanda bulunm ası gereken genel niteliklerin araştırılm asını M illi Eğitim B akan lığı ve Dev let Planlam a T eşkilatı yönlendirebilir. G erekli veriler tarım, endüstri ve hizmet kesim lerinden, eğitim kurum lanııdan, m eslek odalarından ve başka kuruluşlardan istenebilir.
2. Kurgu D onanım larla Ö ğretilebilecek D avranışların S aptanm a sı : B irin ci aşam ada saptanan davranışların daha kolay daha ucuz, da ha güvenli öğretilm esini sa ğ la ya caksa kurgu donanım lar g eliştirilm e lidir. Bu aşam ada konu alanı uzm anlarının ve konunun öğretim inde deneyim li olanların bilgi, görgü, uyarı ve önerilerinin derlenm esi ge rekm ektedir.
3. Kurgu Donanım ın N iteliklerinin Saptanm ası : Donanım ın hangi beceri ve yetenekleri g eliştireceği, ku llanacuk öğrencilerin özellikleri, hangi ortam ve koşullarda ku llanılacağı, yerini a la ca ğ ı gerçek d o n a nımla karşılaştırm alı olarak belirtilm elidir. Bu belirtkeleri (şartname) özel uzm anlık kurulları hazırlayabilir.
4. Kurgu D onanım ların T asarlan m ası : G enel nitelikleri ve görev leri belirlenen kurgu donanım ların teknik, estetik ve ekonom ik ayrın tılarının tasarım ı ve ilkörneğin (prototip) üretimi bu aşam ada yer alır. Bu işlem lerin b aşarılm asında Ders A ra çla rı Yapım M erkezi Fen E ğ i tim ini G eiştirm e Projesi, T. B. T. A. K., Ü niversitelerin A raştırm a E n s
titüleri, Teknik Öğretm en O kulları görev alabilirler. Eğitim ve Endüs tri Tasarım ı Bölüm lerinde lisans ve yüksek lisan s tezleri d esteklene bilir. G erekirse yarışm alar açılabilir.
5. Öğretim Yönergesinin hazırlanm ası Donanım la yapılacak öğ retimin am acı, önceden yapılm ası gereken hazırlıklar, donanım ın kul lanılışı, bakımı ayrıntılı olarak saptanm alıdır. Donanım la eğitim i d e s tekleyici alıştırm alar, ödevler, yararlanılm ası gereken başka kaynak lar yönergede belirtilm elidir. Öğretim yönergeleri, öğretm enler ve ö ğ ren ciler için değişik olabilir. Ö ğrenciler için kuram sal bilgileri içeren kitapçıklar, işlem ve veri tutanakları gerekebilir. Öğretim Yö nergele ri, denem e eğitim inde sınanm alı ve düzeltilm elidir.
6. Deneme Ö ğretim i ve Değerlendirm e . Donanım lar, tılsım lı a y gıtlar değildir. Uygulam ada aksaklıklar, yetersizlikler ortaya çıkabilir. Zarardan dönm enin en kestirm e yolu, donanım ın deneyle sın an m ası dır. Bu değerlendirm eler de tez ve araştırm alara konu olabilir. Ö ze l likle donanım ı tasarlayan kurum ve kuruluşların yakınındaki öğretim kuruluşlarının işbirliği sağlanm alıdır. Böylece tasarlayan, deneyen ve denekler arasın d aki iletişim yoğun, çabuk dönütlü (feedback) ve ve rimli olur.
G erekli düzeltm elerden sonra olumlu Lulunan tasarım ların seri üretimi Ders A ra çla rı Yapım M erkezi, M akina Kimya Endüstrisi ve ben zeri kuruluşlarda gerçekleştirilebilir. Kullanım ı yaygınlaştırılan dona nım lar da sürekli olarak değerlendirilm elidir.
Eğitim, donatım ının karşılığını ödeyen hir süreçtir.
K a y n a k l a r :
Bruner, J. S., Jolly, A., Sylva, K. Play. Middlesex 1 Penguin Books, 1978. Coleman, J. S. «Leaming Through Games» : (Bruner, Jolly, Sylva, 1978 :
460-463).
McLuhan, M. Understanding Media. London : Abaeus, 1973.
Suomi, S. J., Harlow, H. F. «Monkeys Without Playt» : (Bruner. Jolly, Sylva, 1978 : 490-495).
Sylva, K., Bruner, J. S., Genova, P. «The Role of Play in the Problem Sol- ving of Children 3-5 Years Old» : (Bruner, Jolly, Sylva, 1978 : 244-257).
