• ç Batı A n a d o l u ' d a yer alan A f y o n ; Eskişehir, I K ü t a h y a , Uşak, Denizli, Burdur, Isparla, Kon-• y a illeriyle komşudur. Yazılı tarihi M . Ö . 3 0 0 0
yıllarında başlayan kent, çeşitli uygarlıklara yurtluk etmiş, 1 0 7 0 ' d e Selçukluların eline geç miştir.'
A f y o n , coğrafi konumu itibariyle önemli bir n o k t a d a . Batı A n a d o l u ' d a n Ege denizine dik u z a n a n sıra d a ğ l a r ı n ve ınmak vadilerinin İç A n a d o l u ' y a yaklaştığı yerde bulunur. İç A n a d o l u ' y u , M a r m a r a ' y ı , Ege ve A k d e n i z Bölgelerini birbirine b a ğ l a y a n yolların coğrafi koşullara g ö r e kavşak noktasıdır.^ A f y o n jeopolitik ve jeostratejik yapısı dolayısıyla, çok eski tarihlerde iskan edilmiş, Ro
malılar z a m a n ı n d a , kartal kayalarının üzerindeki kale inşa edilmiştir. Burası bir askeri gannizon o l a r a k kullanılmıştır.
Türklerin A n a d o l u ' y a gelmelerinden itibaren A f y o n Türkler tarafından ele geçirilmiş ( 1 0 7 0 ) b u kalenin eteklerinde şehir kurulmuştur. O r t a A s y a ' d a n gelen O ğ u z b o y l a r ı n d a n b i r çok o y m a k -g r u p Selçuklu ve Osmanlı Döneminde A f y o n ve çevresinde yaşamış ve yerleşmiştir. Yöreye yerle şen Türkmen boylarının bazıları Kayı, Bayat, D ü ğer, Afşar, Karkın, Kınık'tır. Bunlara bağlı yüzler ce oymak-cemaat A f y o n merkez ve ilçelerine yer leşmiştir.'
Yörük denilen, geçimi tamamen hayvancılığa b a ğ l ı , kışı sahillerde ılıman iklimlerde, yazı y a y l a d a geçiren konar-göçer Türk topluluklarının Af y o n k a r a h i s a r ve çevresinde y o ğ u n olarak iskan edildiği görülmektedir. Özellikle E m i r d a ğ , Bayat, Bolvadin, Sultondoğı ilçelerinin köyleri, Ç a y ve Şuhut ilçeleriyle sınır o l a n köyler, Ihsaniye ilçesi nin Eskişehir'le sınır o l a n köyleri, Şuhut ilçesinin Karaadilli beldesi çevresindeki köyler, Dinar ilçe sinin Çölovasında yer alan köyleri, Yörüklerin yer-leşmeleriyle kurulmuşlardır.
1 1 1 6 ' d a Bizans imparatoru Aleksi Komne-nos ile Selçuklu Sultanı Melikşoh'ın Bolvadin ova sında yaptıkları savaş sonrasında, Melikşoh'ın kardeşi I. Mesut sultan olmuş ve Türkmenleri n 4 7 - 1 1 5 6 yılları orasında A f y o n k a r a h i s a r ve d i ğer illere yerleştirmiştir. Bugün A f y o n ve çevresin d e 3 0 0 ' d e n fazla yerleşme yerinin bu d ö n e m d e
kurulduğu görülür. Xi. yüzyılda başlayan Yörük göçleri ve iskanı 1 9 3 0 ' l a r a dek s ü r m ü ş t ü r .
Başmakçı İlçesinin k ö y l e r i n d e ; S o n k e ç i l i , H o r z u m , Akkeçili Yörükleri, Dazkin ilçesinin köy lerinde; H o r z u m , T e k e l i , S o n k e ç i l i yörükleri, Çay İlçesinin köylerinde; C e r i t , Sonkeçili, Soçıkoralı, Göçüklü Yörükleri, D i n o r İlçesi köylerinde; Sonke çili, H o r z u m , C e r i t , M u c a n , Buhurcu Yörükleri, Türkmenler, Emirdağ İlçesinin köylerinde; Sonke çili, Frigli, Karakeçili, Türkmen, Yozgat Yörükleri yerleşmiştir. Evciler İlçesinin köylerinde; Horzum Yörükleri, Ihsaniye İlçesinin köylerinde; Karakeçi li, Sonkeçili Türkmenler Sandıklı İlçesinin, Dodur-g a , Kınık, Korkın, Menteş köyleri. Hacılar İlçesinin Çepni köyü, Kızılören İlçesinin Derbent köyü Cerit Y ö r ü ğ ü , Sultondoğı ilçesinin Çukurcak, Karapınar ve Uçkuyu köyleri, Sincanlı İlçesinin Çatkuyu ve İğdeli köyleri Karatekeli Yörüklerinin yerleşmeleri dir. Şuhut İlçesinin Demirbel köyü Aydınlı Yörüğü yerleşmesidir.
A f y o n , ilçe ve köylerine yerleşen bu Yörükler aynı z a m a n d a çok yakınlarında bulunan komşu illerin köylerine de yerleşmişler veya sürekli ilişki • Bu makale 8-12 Temmuz 2002 tarihleri arasında Lond ra'da yapılan 15. Gepo "International Committee of Pre -Ottoman and -Ottoman Studies" Sempozyumunda bildiri olarak sunulmuştur. Fakat basılmamıştır.
' Afyon tarihi ile ilgili bakınız, 'Ah/on'., Yurt Ansiklopedisi, Cilt 1, istanbul 1 9 8 1 , s. 248-336.
Afyonkarahisar Kütüğü, Cilt I, Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayını, Afyon 2 0 0 1 .
Süleyman GÖNÇER., Afyon İli Tarihi, Cilt I, izmir 1971, Cilt 2, Afyon 1991.
' Mustafa KAFAU., "Tarihi Yapısı İçinde Aİyonkarahisar'ın Yeri", 5. Afyonkarahisar Araftırmaları Sempozyvmu Bildi rileri, Afyon Belediyesi Yayınları:9, Afyonkarahisar 2000, s.18-21.
• Afyon ve çevresine yerleşen boy-aşiretlerle ilgili bakınız, Cevdet TÜRKAY., "Başbakanlık Arşiv Belgelerine Göre Os manlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatler", İs tanbul 1979.
-Musa SEYİRCİ ,"Afyonkarahisar Yörükleri", Kültür ve Sa nat, Afyonkarahisar Özel Sayısı, Sayr.21, Ankara 1994. s.45-48.
-Musa SEYİRCİ, "Karatekeli Aşireti ve Afyonkarahisar'da İki Karatekeli (iğdeli - Çatkuyu) Köyü" 3. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Afyon Belediyesi Ya yınları; 6, Afyonkarahisar 1993. s. 195-202.
-Muharrem BAYAR,"Afyonkarahisar iline iskan Olmuş Aşi retler ve Karaboğlı Türkmen Aşiretinin İskanı, Sosyal Kül türel yaşantıları", Afyonkarahisar Araşfırmo/arı Sempoz yumu Bildirileri, Afyon Belediyesi Yayınları: 7, Afyon karahisar 1995 s. 179-221.
Suzan B A Y R A K T A R O Ğ L U
içerisinde olmuşlardır. Örneğin Çay ve Sultanda-ğ ı ; Konya ve İsparta İllerinin, Dinar, Dazkırı; İs parta, Burdur, Denizli İllerinin, Han ve Bayat; Es kişehir - Seyitgazi'nin, batıda Kütahya ve Uşak İl lerinin ilçe ve köyleriyle irtibat halinde olmuşlar dır. Ayrıca çeşitli tarihlerde il ve ilçelerdeki idari bölünmeler nedeniyle, bazı sınır köyleri, komşu il ler arasında idari değişikliğe uğramıştır. Bu du rumlar özellikle kilim dokumacılığında çok çeşitli liğe ve çevre illerde görülen bir çok desenin Af yon'da d a bulunmasına yol açmıştır.
Asırlardır geleneklerine bağlı olarak topak evlerde yaşayan bu oymaklar halı, kilim, zili, ci cim dokumuşlar, keçe yapmışlardır. Hayvancılıkla uğraştıkları için, dokumalarında kullandıkları yü nü hayvanlarından elde etmişler, kendileri eğirip (büküp), yine kendileri kök ve doğal boyalarla bo yamışlardır. En çok kullanılan renkler kırmızı, bor do, kahverengi, krem, mavi, lacivert, turuncu, açık-koyu yeşil ve siyahtır. Dinar, Dazkırı, Emir d a ğ , Bolvadin, Bayat, Sandıklı, Eğret, Sincanlı ve köylerinde halı-kilim "alaca" denilen pamuklu do kumalar yapılmaktadır. Günümüzde yün malze me yanında pamuk, kök boya yerine sentetik bo yalar kullanılmaktadır.
Bu makalede sunulan halı ve kilimler Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olup, makale bu örnekler ışığında hazırlanmıştır.
H A L I L A R
A f y o n çevresinde dokunan halılar çok fazla çeşitlilik göstermez. Bir g r u p l a m a y a girmeyen ba zı ünik örnekler bulunmaktadır. Dazkırı ve Bayat İlçelerinde küçük boyutlu, göçebe karakterli halı dokumacılığı yapılmaktadır. Bunlar seccade tar zında olup, üzerlerinde çeşitli geometrik motifler yer alır. Bunlar muska, saç b a ğ ı , ibrik ve küçük geometrik motiflerdir.
1- Halı. Env N o : 2 0 . 1 0 9 0 , 142 x 1 1 0 cm. Dazkırı çevresinde dokunduğu düşünülmektedir. İç d o l g u d a bulunan madalyon Konya yöresinde de görülür. M a d a l y o n u n dışında dört köşede yer alan temizlik sembolü ibrikler dikkati çeker. 1261 H. 1 8 4 5 M . tarihi yazılıdır." Resim 1.
2- Hah. Env N o : 3 2 . 0 9 . 8 1 6 , 1 5 0 x 9 0 c m . ölçülerindedir. İsparta Uluborlu A l a a d d i n C a mii'nden getirilmiş ve A n k a r a ' d a Vakıflar Halı ve Kilim Sergisinde sergilenmektedir Dazkırı'da d o kunduğu düşünülen seccadede beyaz zeminli b i r mihrap bulunur. Tepesi basamaklı, tepeliği b o ğumlu mezar taşı gibidir. Mihrabın içinde saç b a ğı ve geometrik motifler bulunur. Köşelikler kırmı zı renlclidir içinde küçük geometrik motifler b u l u nur. Tek sıra bordür, karşılıklı eli belinde motifli dir. Açık kırmızı zeminlidir. Diğer renkleri mavi ve laciverttir. Resim 2.
3- Halı. 1 5 8 x 1 0 6 ( 1 0 3 ) cm. ölçülerindedir. Afyon Otpazarı Camii'nden alınan halı, b u l u n d u ğu yerden çalınmıştır. Resim 3.
İç dolguda kırmızı zemin üzerinde yeşil renk li bir mihrap nişi bulunur. Tepesi basamaklı ve en tepede üçgen şeklinde bir boğum y a p m a k t a d ı r . Mihrabın içinde üst üste üçer adet, y a n y a n a iki şer sıra saç bağı motifleri bulunur. M i h r a p köşe likleri ve diğer boşluklar kancalı geometrik motif lerle doludur. İki ince bir kalın bordür yer alır. K a lın bordürde kenarları birbirine bağlı çelenkle konturlanmış geometrik hatlı bitkisel motifler b u l u nur.
Mihrabın formu ve içerisindeki saç b a ğ ı ve diğer geometrik motifler bir önceki halı ile benzer lik göstermektedir.
Bir grup halı ise Konya halılarıyla benzerlik gösterirler. Bilindiği üzere Afyon ve Konya b i r b i rine komşu illerdir. Ayrıca eskiden Bolvadin'den Konya'ya uzanan bir tuz yolu bulunmakta i d i . İki komşu il sürekli ilişki içerisinde olmuşlardır. A y n ı zamanda bu halılann Bergama, Ç a n a k k a l e ve Doğu Anadolu bölgesinde de varlığı bilinmekte dir.
4- Halı, 137 x 200 cm. ölçülerindedir. A f y o n Mısri Camii'nden alınan halı, bulunduğu y e r d e n çalınmıştır. Resim 4.
Yeşil, kırmızı, lacivert renkler kullanılmıştır. Zemin, boyuna dört, enine üç olmak üzere o n iki kareye bölünmüş, her karenin içerisine d e , ' Suzan BAYRAKTAROĞLU, "Türk Had ve Kilim Sanatı ve Vakıf Halıları" Kültür ve Sanat, Sayı: 33, T. İş Bankası Yayını, Ankara 1997, s.28-30.
b a ş l a n m e r k e z d e birleşecek şekilde dört adet eli b e l i n d e kız motifi yerleştirilmiştir. Her karede ze m i n ve motif renkleri farklıdır. Tek sıra b o r d ü r , m e r k e z d e sekiz kollu y ı l d ı z b u l u n a n bir eşkenar d ö r t g e n ve iki u c u n d a köşe boşluklarını d o l d u r a cak şekilde geometrik motifler bulunan bir k o m p o zisyona sahiptir.
Bu desendeki fıolılar Konya yöresinde d e g ö rülür. A f y o n ve K o n y a İllerinin komşu, özellikle il çelerin b i r b i r i n e ç o k y a k ı n o l m a s ı , aynı b o y ve oy m a k l a r ı n b u r a l a r d a yerleşmiş olması ile b u d u r u m a ç ı k l a n a b i l i r . K a r a m a n M ü z e s i n d e b i r A n a d o l u halısında (halı yastık) eli belinde kız motifleri ze m i n d e dörtlü g r u p l a r h a l i n d e toplanmıştır.'
5- H a l ı , 9 5 x 2 2 0 c m . ölçülerindedir. A f y o n Mısri C a m i i ' n d e n a l ı n a n h a l ı , bulunduğu y e r d e n çalınmıştır. Resim 5 .
Zemin b o y u n a altı sıra, enine iki sıra t o p l a m o n iki kareye bölünmüştür. H e r b i r karenin içinde b i r e r sekizgen, b u n l a r ı n içlerine d e kenarları kan calı basamaklı m a d a l y o n l a r yerleştirilmiştir. İçle r i n d e sekiz kollu y ı l d ı z l a r bulunur. İç dolguyu kır mızı - m a v i renkli b i r p a l m e t sırası çevirir. Tek sı ra b o r d ü r küçük sekizgen şekilli rozetlerle desen-lenmiştir. Renkler k ı r m ı z ı , m a v i , sarı, lacivert ve b e y a z d ı r .
Bu tip kancalı b a s a m a k l ı sekizgen m a d a l y o n -lu haltlar B e r g a m a , Ç a n a k k a l e c i v a r ı n d a , Eskişe hir, Sivrihisar v e D o ğ u A n a d o l u ' d a d a görülür. Bu motife Türkmen G ü l ü veya Türkmen Aynası denil mektedir. Bazı y a y ı n l a r d a ise yanlış olarak M e m -ling G ü l ü d e denilmektedir. Fakat r e n k düzeni farklıdır.
6 - H a l ı , 1 1 8 X 1 6 0 c m . ö l ç ü l e r i n d e d i r , A f y o n Mısri C a m i i ' n d e n a l ı n a n h a l ı , b u l u n d u ğ u y e r d e n çalınmıştır. Resim 6 .
Zemin b o y u n a altı s ı r a . e n i n e üç s ı r a , o n se kiz adet kareye ayrılmıştır. H e r b i r i n i n i ç i n d e b i r e r sekizgen, bunların içerisinde d e k e n a r l a r ı k a n c a lı, basamaklı m a d a l y o n l a r y e r l e ş t i r i l m i ş t i r . M e r kezlerde sekiz kollu yıldızlar b u l u n u r H a l ı y ı i k i in ce b i r kalın b o r d ü r çevirir, i n c e b o r d ü r l e r d a l v e çiçek motifli, kalın b o r d ü r r o z e t d e s e n l i d i r . K ı r m ı z ı , sarı, b e y a z , mavi r e n k l e r kullanılmıştır.
7- Halı. D.No:285, 163 x 130 cm. ölçülerinde dir. Afyon Mısri Camii'nde bulunmuştur. Resim 7.
Zeminde dört adet kare içerisinde sekizgen, bunun içerisinde kancalı basamaklı m a d a l y o n bu lunur. Uzun kenar b o r d ü r ü yoktur (kopmuş olabi lir). Kısa kenarlarda artı şeklinde motiflerin oldu ğu kalın bordür ve ince sular bulunur. Solmuş kır mızı, lacivert, b e y a z , kahverengi renkleri vardır. Çözgüier kahverengi yündür.
K İ L İ M L E R
Afyon ve ilçelerine yukarıda gördüğümüz g i bi b i r çok b o y -oymak yerleşmiştir. Bu durum b o y oymaklar tarafından dokunan kilimlerde çok çeşit liliğe sebep olmuştur. A f y o n ve çevresinde görülen kilimleri aşağıdaki gibi gruplayabiliriz:'
1 - Sandıklı Kilimler, 2 - Parmaklı Kilimler, 3 - Çomçolı Kilimler, 4 - Antike Kilimler, 5 - Gonglılı Kilimler, 6 - Hayat Ağaçlı Kilimler, 7 - Seleser Kilimler, 8 - Karodöşeme Kilimler, 9 - Uruşmon Kilimler,
• Neriman GORGÜNAY KIRZİOĞLU., Alta/br'dan Tuna Bo-yu'na Türk Dünyası'nda Ortak Motifler, Ankora 1995, S.72.
' Afyon ve çevresi Icilim dokumocılığı ile ilgili bokmn. Gülsün PARLAR., "Emirdağ Kilimlerinde Molil, Renk ve Kompozisyon Özellikleri", Kültür ve Sonol, Afyonkarohlsor Özel Sayısı, Sayı; 2 1 , T. iş Bankası Yayım, Ankara 1994 s.33-36.
Ahmet TOPBAŞ.,"Afyonkorahisar ve Yöresi Kilimleri", Kül tür ve Sonat, Afyonkarohisar Özel Sayısı, Soyı 2 1 , T Ij Bankosı Yoyını, Ankoro 1994 s.54-55
Ömer Faruk YILDIZKAYA , "Emırdoğ Türkmenler:nde Doku-mocıtık'', 3. Afyontorohısar Arostırmoforı Sempozyumu Bii-dinleri Afyon Belediyesi Yaymlon; 6, AtyonkoroKisor
1993. s.188-194
Gülsün PARLAR 'Emirdoğ ve Bayof Kilimlerinde Moiı! Renk ve Kompozisyon Özellikleri", 3. Afyonkarohisar Aroı tırmaicn Sempozyunnu Bildirileri, Afyon Belediyesi Ycymlo-n 6, AfyoYcymlo-nkoroK.sor 1993 s 173-187.
Olku KüCUKKURT ,"İzmir Emoğratya Müzesinde Eulunon Afyonkorohısar Kilimlerinden Örnekler", 5 Afyonkarahaar Aroitırmolar, Sempozyumu Bildirileri, Afyon Belediyem Ycyınlan:9, AfyonkaroK.sar 2000 s 254-267.
H c u n ÜRER 'Emirdoğ (Afyon) Yöresi Duz Dokumo Voj^gı Geieneo. vc- Bindallı Motifli Kilimler' E-dem Holı Oz<-' Scyıt^ İÜ C 10, S 30, Ankoro, 1999 • f.'.'^ ti7
H Orcun Bonsto , "Emirdoğ . e Cr-'C-ı
r.-Dokumolon" Sono»»/ Mo2oik Sn,- ' i !•.'-,-•!;•,,' v.-b'Jl •997 ı 22-25
Suzan BAYRAKTAROĞLU
S A N D I K U K İ L İ M L E R :
O r t a l a m a 3 0 0 3 5 0 cm. boyunda, 150 -1 8 0 c m . enindedirler. Tek veya iki parça olarak dokunurlar. Kilimin iç dolgusu enine dörtgen pa
nolar şeklinde bölümlere ayrılır. Bunların içerisin de kenarları parmak şeklinde uzantılı panolar yer alır. Bunlara sandık denilmektedir. Sandıkların içerisinde kare, dikdörtgen veya altıgenler bulu nur. Birçok örnekte sandıkların kenarları iki yana şişkin o l u p , bu durum, uzun kenarlarda yer alan ve ortadaki sandıkların yarısı gibi görünen kenar motiflerinde de girinti şeklinde belli olur. Çoğun lukla uzun kenarlarda bordür yoktur. Olanlarda da tek sıra halindedir. Kısa kenarlarda ise birkaç sıra bordür bulunur. İçel ve çevresinde de benzer kilimler görülür.
1- Kilim, 3 4 0 x 154 cm. ölçülerindedir. Af yon Aksaraylı Camii'nden alınan kilim, bulundu ğu yerden çalınmıştır. Resim 8.
İki şak olan kilimin iç dolgusu yatay bantlar la enine üç adet dörtgene bölünmüştür. Bunların içerisinde üçer adet kenarları parmak şeklinde uzantılı panolar yer alır. Bunlara sandık denil mektedir. Sandıkların içerisinde iç içe kancalı altı genler bulunur. Mavi ve kahverengi panoların dı-şmda zemin beyaz olup üzerinde küçük geomet rik motifler bulunur. Bunlar küçük stilize hayvan motifleridir. Sandıkların ortasındaki altıgenlerin uçlarına denk gelen kenarlar iki yana şişkin olup, bu durum b e y a z renkli zeminde ve uzun kenarlar da yer olan ve o r t a d a k i sandıkların yarısı gibi gö rünen kenar motiflerinde de girinti şeklinde belli olur. Uzun kenariorda b o r d ü r yoktur. Kısa kenar larda ise birkaç sıra b o r d ü r o l u p bunlar şebek eli, eli belinde ve bazı geometrik motiflerle doldurul muştur. Renkler kırmızı, b e y a z , m a v i , kahverengi, yeşil ve tabadır.
2- Kilim, 7 7 x 2 6 6 c m . ölçülerindedir. Afyon Ayaktekkesi Camii'nden a l m a n kilim, bulunduğu yerden çalınmıştır. Resim 9.
Kilimin iç dolgusu sığır sidiği motifli ince eni ne bantlarla bölümlere ayrılmıştır. Bunun içerisine de kenarları parmaklı ikişer adet sandık yerleştiril miştir. İçlerinde küçük stilize h a y v a n motifleri b u lunur. Uzun kenarlarda b o r d ü r o l m a y ı p , kısa ke
narlarda dört yaprak şeklinde desenli b o r d ü r b u lunur. Renkler deve tüyü, kırmızı, m a v i , t u r u n c u , yeşil, siyah, beyaz ve kahverengidir.
3- Kilim, 185 x 3 5 0 cm. ölçülerindedir. A f yon Akmescid Camii'nden alınan kilim, b u l u n d u ğu yerden çalınmıştır. Resim 10.
İki şaktır. İç dolgu, kenarları parmaklı y a t a y panolara ayrılmıştır. Her birinin içlerinde y a n y a na ikişer adet altıgen işlenmiştir. Panolar b e y a z zemin üzerindedir. Tüm boşluklar ve p a n o l a r a r a sındaki yatay bantlar geometrik motiflerle d o l d u rulmuştur. Uzun kenarlarda kırmızı-siyah çift y ö n lü koçboynuzu motifli bordür sırası bulunur. Kısa kenarlarda geometrik desenli bordürler yer alır. Beyaz, kımızı, yeşil, mavi ve siyah renkler kulla nılmıştır.
4- Kilim. 3 1 0 X 78 cm. ölçülerindedir. A f y o n Akmescid Camii'nden alınan kilim, b u l u n d u ğ u yerden çalınmıştır. Resim 1 1 .
Tek şaktır. Desenler yarım olarak görülmekte dir. Zemin, enine bantlarla yatay p a n o l a r a a y r ı l mıştır. İçlerinde kenarları parmaklı sandıklar y e r alır. Boşluklar geometrik motiflerle doldurulmuş tur. Uzun kenarda kırmızısiyah çift yönlü k o ç b o y -nuzlu bordür sırası yer alır. Kısa kenarlar geomet rik desenli, birkaç sıra bordürlüdür.
5- Kilim. 178 x 2 9 9 cm. ölçülerindedir. A f yon Mevlevi Camii'nden alınan kilim, b u l u n d u ğ u yerden çalınmıştır. Resim 12.
Üç sandıklı, kenarları parmaklı, iki şaklı, b e yaz zeminlidir. Sandıkları kırmızı ve laciverttir. K i limin iç dolgusu ince enine şeritlerle y a t a y p a n o lara ayrılmıştır. Üzerlerinde el ve ok-yay motifleri bulunur. Her panoya kenarları parmaklı sandıklar yerleştirilmiştir. Uzun kenarlarda bu sandıkların yansı gibi yanm motifler bulunur.
6- Kilim. 143 X 316 cm. ölçülerindedir. A f yon Zülali Camii'nden alınan kilim, b u l u n d u ğ u yerden çalınmıştır. Resim 13.
Beyaz renkli zemin üzerinde yeşil ve kırmızı renklerde dört adet sandık bulunur. Bunlarında iç lerinde dikdörtgen ve eşkenar dörtgen şeklinde parmaklı ve kancalı motifler yer alır. Kırmızı renk li bordür zikzak desenlidir.
7- Kilim. 1 7 8 x 3 5 0 c m . ölçülerindedir. Af y o n Bolvadin K a d r i y e C a m i i ' n d e alınan kilim, b u l u n d u ğ u y e r d e n çahnmıştır. Resim 1 4 .
Beyaz zeminli iç d o l g u ijç b ö l ü m e ayrılmıştır. İçlerinde yeşil ve mavi renkli kenarları parmaklı sandıklar bulunur.
Kısa k e n a r l a r d a çatal d a denilen y a b a motifi ve kurt izi motifi, uzun kenarlarda testere dişi mo
tifi bulunur. U z u n k e n a r l a r d a sandıkların dışmda k a l a n kırmızı renkli zeminde uzantılar halinde çe şitli geometrik motifler ve bunlar orasında el m o tifleri bulunur.
8- Kilim. Env N o : 1 0 . 2 8 4 , ölçüleri 2 1 1 x 8 4 cm.dir. Balıkesir Yeşilli C a m i i n d e n gelmiştir. A n k a r a ' d a Vakıflar Halı-Kilim Sergisinde sergilen mektedir. Resim 1 5 .
Beyaz, lacivert, kırmızı, mavi renklerin kulla nıldığı kilimde y a r ı m sandık motifi bulunmaktadır. Renk özellikleri Balıkesir d o k u m a l a r ı n a benze mektedir.
P A R M A K U K İ L İ M L E R
Bu g r u p kilimlerin üretim yeri A n ı t k a y a (Eğret Kasabası) ve çevresindeki köylerdir." Kırmızı, m a v i , sarı, s i y a h , b e y a z , t a b a renklerin kullanıldığı
belirtilmektedir. Kullanılan motiflerin yöresel isim leri k a d ı n kaşı, b ü y ü k ve küçük k o z a k , nusko, b u lut, g ö z , kerme, boncuk, ç a k m a k , g ö l , söğüt y a p r a ğ ı , çavuşbaş, testere dişi, sığır sidiği, şebek eli d i r . O r t a l a m a 2 5 0 - 3 0 0 - 3 5 0 c m . b o y l a r ı n d a ,
1 5 0 - 1 8 0 - 1 9 0 cm. enlerinde dokunmaktadırlar, iç d o l g u d a b o y u n a düzenlenmiş genelde üç adet eş
kenar dörtgen bulunmaktadır. Bunlar kenarları p a r m a k şeklinde uzantılı renk sıralarından oluş maktadır. Bu t a r z eşkenar dörtgen m o d a l y o n i u ki limlere " g ö l l ü " kilim denilmektedir. Bunlarda ke n a r b o r d ü r ü olarak kısa kenarlar d ü z , uzun ke n a r l a r d a iki y a n a p a r m a k şeklinde uzantıları olan sıralar yer alır. U z u n kenarlardaki sıralar eşkenar dörtgenlerin birleşim yerlerinde kolan üçgen şek lindeki boşluklara girinti y a p a r a k iri meandırlar y a p a r l a r . Bunlar d a birkaç sıradır. Bazı örnekler
de kısa kenarlarda yörede "şebek eli" denilen el şeklinde desenli bordürler de b u l u n u r .
Bazı örneklerde kilimin tüm zemini enine in ce bantlara ayrılmış olup, bu bantlar üzerinde bir sıra küçük geometrik motifler, diğer sırada iki y a na uzantılı parmaklı motifler işlenmiştir. Kilimin tüm zemini bu şekilde desenlenmiş olup, bordür bulunmamaktadır.
Panmaklı motifinin değişik uygulamalarının yer aldığı kilimler de vardır. Ö r n e ğ i n , kenarları parmaklı küçük kare veya dikdörtgenlerin üst üste sıralanması şeklinde desenli (mukabele merdiven li), veya dikey parmaklı sıralar orasında dar mih
r a p nişli kilimlere sık rastlanmaktadır.
1 - Kilim 126 X 1 7 2 cm. ölçülerindedir. Afyon Keçepazan Camiinden alınan kilim, bulunduğu yerden çalınmıştır. Resim 16.
Parmaklı kilimlerin benzerleri İçel ve çevre sinde de görülür.
Ç O M Ç A U K İ L İ M L E R
Doha çok Emirdağ ve çevresinde dokunmak tadırlar. Yük kilimi olarak kullanılırlar. Kilimin iç dolgusunda, karşılıklı iri eli belinde motiflerinden oluşan desen yer olmaktadır. Bu kompozisyon iki yönlüdür. Kullanılan renklerin etkisine bağlı ola rak karşılıklı eli belinde motiflerinin orasında ka lan boşluklar, sırt sırta iki koçboynuzu şeklindedir. A r a l a r d a k i boşluklarda muska, saç b a ğ ı , kurtağ z ı , bukağı gibi küçük motifler bulunur. İki şak ola rak dokunurlar. Tek parça olanlar d a vardır. Renkler beyaz, sarı, kırmızı, kohvergidir. Resim 17. Env N o . 3 2 . 0 9 . 1 0 3 9
Çomçolı kilimlerin benzeri İçel, A y d m , Anka ra ve Sivas çevresinde de görülür.
A N T İ K E K İ L İ M L E R
Daha çok Emirdağ ve çevresinde dokunur. Top denilen baklava şekilli motiflerden oluşur. Kilimin yüzeyi enine bantlara ayrılır, bu bantlar
" Ahmet TOPBAS , ' Afyonlcorohısor AnıİKCyo (Eğret) Yores; ParmaVıı Kilimleri" 3 Aİyonkoroh'iO' ArOi'"mo'atı Sempozyumu Bildirilen, Afyon Belediyesi Ycymlon 6
Suzan BAYRAKTAROĞLLJ
üzerine kenarları küçük basamaklı eşkenar dört genler y a n y a n a işlenir. İçlerinde kancalı geomet rik motifler veya altı kollu yıldızlar bulunur. Ara larda d ü z renkler bantlar halinde uzanır. Lacivert, kırmızı, beyaz, mavi, a z yeşil renkler kullanılmış tır. A n k a r a ' d a da benzer örnekleri görülür.
1- Kilim, 3 1 4 X 1 7 7 cm. Afyon Kubbeli Ca mii'nden alınan kilim, bylunduğu yerden çalınmış tır. Resim 18.
İki şaktır. Kilimin yüzeyi enine bantlara ayrıl mıştır. Kırmızı ve lacivert renkli düz bantlar ara sında, desenli bantlar bulunur. Bunlar yanyana kenarları küçük basamaklı baklavalar şeklindedir. İçlerinde altı kollu yıldızlar bulunur. Zemin rengiy le baklavaların deseni kontrast oluşturacak şekil dedir. Beyaz üzerine kırmızı, mavi üzerine kırmı z ı , lacivert üzerine beyaz, kırmızı üzerine lacivert olacak şekilde renkler kullanılmıştır. Bantlar ara sında kancalı şeritler vardır. Bordür yoktur.
G A N G L İ L İ KİLİMLER
Daha çok Dinar ve çevresinde dokunur. Ay rıca benzer örnekler İsparta, Aydın çevresinde de görülür. İki şak halinde dokunurlar ortalama
350-360 cm. boyunda 2 1 0 - 2 2 0 cm. eninde dokunur
lar. Kilimin merkezinde iki büyük stilize hayvan motifi yer alır. Bu hayvanlar daha çok yengeç ve ya k a p l u m b a ğ a y a benzemektedir. Yanlara doğru açılan iri koç boynuzu şeklinde kolları ve baş ve uç kısmında simetrik olarak yer alan boyun ve du yargaları bulunmaktadır. G ö v d e kısmında içi kan calı sıralardan oluşan altıgen bölüm vardır. Boş luklarda stilize küçük hayvan motifleri ile iki adet yine koç boynuzlarından oluşan stilize hayvan motifleri bulunur.
Uzun kenarlarda siyah ve b e y a z renkli karşı lıklı eli belindeler veya kırlangıç motifleri sıralıdır. Kısa kenarlarda birkaç sıra eli belinde motifleri bulunur. Kullanılan renkler kırmızı, m a v i , beyaz, siyah ve gülkurusudur.
1- Kilim. Env N o : 3 2 . 0 9 . 1 0 0 3 , ölçüleri 3 6 0 X 2 1 5 cm.dir. İsparta Uluborlu A b d u r r a h m a n Pa şa Camii'nden gelmiştir. A n k a r a ' d a Vakıflar Halı-Kilim Sergisinde sergilenmektedir. Resim 19.
İki şak olan kilimin kırmızı renkli iç d o l g u s u n da iki adet iri stilize hayvan motifi yer a l m a k t a d ı r . Kollan iri koçboynuzu şeklinde düzenlenmiştir.^
HAYAT A Ğ A Ç L I K İ L İ M L E R
Seccade olarak tek ve çift mihraplı d o k u n muşlardır. Çoğunlukla Sandıklı İlçesi ve k ö y l e r i n de dokunur. Sandıklı İlçesinin Arızlar K ö y ü n d e dokunan tek mihraplı seccadelere "yeşilli n a m a z -lağ" denilmektedir.' Ortada bir m i h r a p f o r m u , içinde de ölümsüzlüğün, sonsuz hayatın sembolü hayat ağacı bulunmaktadır. M i h r a b ı n etrafını ke-narlan pannaklı birkaç sıra bordür çevirir. Kırmı zı, beyaz, siyah, yeşil renkler kullanılmıştır. Y ö r e de dallı kilim de denilmektedir.
1 - Kilim Seccade. 110 x 1 6 5 c m . ölçülerin-dedir. Sandıklı Ulu Camii'nden alınan k i l i m , b u lunduğu yerden çalınmıştır. Resim 2 0 .
Beyaz renkli çift mihrap nişi içerisinde merke zindeki bir panodan iki yana d o ğ r u u z a n a n si metrik bir hayat ağacı vardır. Sonsuz h a y a t ı n sembolü olan hayat ağacı kenarları p a r m a k l ı d a l ve uçlannda yapraklarıyla stilize olarak verilmiş tir. Köşelikler ve bordürler konca, çengel, k u r t a ğ zı, bukağı, koçboynuzu gibi motiflerle d o l d u r u l muştur.
2- Kilim seccade. 110 x 175 cm. ölçülerinde-dir. Afyon Çay Hüseyin Efendi Yukarı C a m i i ' n d e n alınan kilim, bulunduğu yerden çalınmıştır. Resim 2 1 .
Kırmızı zeminli tek mihrap nişi üzerinde yeşil renkli bir hayat ağacı vardır. M i h r a p köşeliklerin de ve mihrabı tek sıra halinde dolanan küçük g e ometrik motifler bulunur. M i h r a p tepesinde a l e m gibi çıkmalar vardır. Bordür zikzak d a l ve y a p r a k motiflidir.
' Suzan BAYRAKTAROĞLU., "Eski Uluborlu Camilerinde Bulunan Kilimlerden Örnekler", Kültür ve Sanat, Sayı 4, Ankara, 1989, s. 61.
' Musa SEYİRCİ., "Afyonkarahisar Müzesindeki Hayal Ağaçlı Kilim Seccadeler", 3. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Afyon Belediyesi Yayınları: 6, Afyonkarahisar 1993. s. 171-178.
3- Kilim seccade. Env N o : 3 2 . 0 9 . 1 0 4 8 , 1 7 5 X 1 3 0 c m . ölçülerindedir. İsparta Uluborlu A l a a d d i n C a m i i n d e n gelmiştir. A n k a r a ' d a Vakıflar H a -lı-Kilim Sergisinde sergilenmektedir. Resim 2 2 .
Beyaz zeminli b i r m i h r a p nişi içerisinde stili z e h a y a t a ğ a c ı vardır. A ğ a ç ve y a p r a k l a r ı n ke n a r l a r ı p a r m a k l ı d ı r . M i h r a b ı n y a n l a r ı ve köşelikler yeşildir. K ı r m ı z ı , siyah ve b e y a z üç sıra b o r d ü r g e o m e t r i k desenlidir. Kısa kenarlardaki b o r d ü r d e k u r t a ğ z ı motifi bulunur.
S E L E S E R K İ L İ M
Yere serilen b i r g r u p kilime Emirdağ ve çev resinde seleser a d ı verilmektedir. A n a motiflere " t o p " denilmektedir. Beyaz-lacivert zemin üzerin d e kırmızı, m a v i , cevizi yeşil, kirli san ve g r i renk ler b i r u y u m içerisinde kullanılmıştır. Zemin motifi, b i r b i r i a r d ı n a d e v a m eden iri altıgen m a d a l y o n lardır. T o p denilen b u m a d a l y o n l a r ı n alt ve üst uç-l a n n d o auç-ltıgenuç-leri birbirine b a ğ uç-l a y a n enine p a n o lar v a r d ı r . İçlerinde iki ucu b o ğ u m l u d a h a küçük altıgenler bulunur. Kenar b o r d ü r ü tek sıradır. O r ta ve G ü n e y d o ğ u A n a d o l u ' d a d a benzer örnekler g ö r ü l ü r . Resim 2 3 . Env N o : 3 3 . 0 7 . 8 6 3 .
K A R A D O Ş E M E K İ L İ M
E m i r d a ğ ve çevresinde karadöşeme d i y e a d -l a n d ı n -l a n b u k i -l i m , as-lında karanfi-l desen-li ki-lim dir. Batı A n a d o l u ' d a A f y o n , İsparta, Eskişehir, Kü t a h y a çevresinde görülür. B a z ı l a n n d a kilimin tüm z e m i n i karanfil motifiyle d o l d u r u l m a k t a , bazıla r ı n d a iki kısa k e n a r d a birkaç sıra halinde esas motifin y a n ı n d a ikinci motif o l a r a k kullanılmakta dır. Beyaz ve kırmızı zeminli olanları vardır. Tüm kilime karanfil motifi hakimdir. Genelde iki şak o l a r a k d o k u n u r l a r ve büyük boyutludurlar. O r t a l a m a 3 3 0 cm. b o y u n d a 1 9 0 cm. eninde olurlar.
Bazı örnekler d a h a küçük olup, koyu renk zemin üstüne karanfil motifleri yer alır. Kenar bordürü oldukça kalın o l u p , zikzak dal desenlidir.
1 - Kilim 1 6 8 x 2 0 6 cm. ölçülerindedir. A f y o n Çavuşbaşı C a m i i n d e n alınan kilim, bulunduğu yerden çalınmıştır. Resim 2 4 .
U R U Ş M A N K İ L İ M
Yörede y ü k altına serilen bu kilimler, ince uzun dokunurlar. O r t a l a m a 100 cm. eninde 4 0 0 c m . b o y u n d a olurlar. Bordürleri yoktur. Cicim-ki-lim teknikleri b i r o r a d a kullanılmıştır. KiCicim-ki-limin ona motifi iri parmaklı motifleridir. Enine bantlar ha linde desenler işlenmiştir. Parmak motiflerinin d ı şında cicim teknikli altıgenler yer alır. İçlerinde kancalı motifler bulunur. Kırmızı, siyah, beyaz, mavi renkler kullanılmıştır. Bu desendeki kilimleri A n a d o l u ' d a hemen hemen her yörede görmek mümkündür. Resim 2 5 . Env N o : 2 3 . 8 1 8 . Ölçüle ri: 4 4 0 X 1 0 0 c m .
Bazı örnekler ise iki şak halinde olup, yan y a n a dikilerek kullanılır.
Bu g r u p l o n n dışında A f y o n ve çevresinde Eli-belindeli, Aşıklı, G ü l b u d a k , Yedirgeii, Kıvrımlı, Köşte G ü z e l , Bindallı gibi isimlerle anılan kilimler bulunmaktadır.
Sonuç olarak A f y o n , özellikle kilim dokuma cılığı açısından çok zengin bir yöremizdir. Halı dokumacılığı az olarak yapılmaktadır. Bunun y a n ı n d a geometrik örnekli cicim ve zili doku macılığı d o vardır. Çevre illerden Eskişehir (Siv rihisar, Seyitgazi), Konya, İsparta, Denizli, Uşak ve Kütahya d o k u m a l a n y l a benzerlik gösterirler. G ü n ü m ü z d e azalmış olmakla birlikte bu ananevi sanat devam ettirilmeye çalışılmaktadır.
Resim: 5 ;
^
5 2 3 Resim: 6 Resim: 7*
m . Resim: 8Suzan B A Y R A K T A R O Ğ I 11 Resim: 9 Resim: 10 5 2 4 Resim: 11 Resim: 13^
» Resim: 14 Resim: 15 525. Resim: 16
4^
Resim: 17Suzan B A Y R A K T A R O Ğ l 11
r
Resim: 18 5 2 6 Resim: 19 * • I 1 I) Resim: 209
Resim: 21«5»
Resim: 22
Resim: 24
