Sahife 10
,
... ^___ =____
A K Ş A M
S en
yedi padişah (İkinci Mahmot, AbdOlmecit, AbdOlâriz, Murat, AbdOlhamit,
R eşa t, V ah id ed d in ) d e v irle rin d eX A R A
İ
NİN ¡C
Yazan : SÜLEYM AN KANI
— Tercüme, iktibas hakkı mahfuzdur —Tefrika
n o. 180Eski farmasonlar ve Sultan
Muradın farmasonluğu
D o k to r L id e rs d o rf S u lta n M u ra d ı m ü şa h e d e a ltın d a b u lu n d u rd u ğu m ü d d e tç e s a r a y d a y a tıp k a lk m ış, y a n m a a d a m te r f ik e d ilm e d ik çe d ış a rıy a ç ık m a sın a , T ü r k ve ve e c n e b i k im se ile g ö rü şm e sin e m e y d a n v erilm em işti. A v u stu ry a elçisi b ile o k a d a r is te d iğ i h a ld e k e n d isile g ö rü şem em işti.S u lta n M u ra t b u d o k to ru n su ile, açık h a v a ile te d a v isi ta v siy e le ri ü z e rin e b ir k aç d e f a (P e rte v - p iy a le ) v a p u rile B o ğ az iç in d e K a v a k la ra , M a rm a ra d a Ç ek m ece t a r a f la r ın a k a d a r te n e z z ü h e ttir il m işti. D o k to r L id e rs d o rf ü c re t o la ra k (3 0 0 0 ) İn g iliz lira sı a lıp g it tik te n s o n ra b u u sul te d a v id e d e v a m ed ilm e m işti. H e le to p te c rü b e si ş a ş k ın lık ta n b a ş k a b ir şeye a tfo lu n a b ilir m i? H a s ta n ın b ö y le b ir te c rü b e y e ta b i tu tu lm a s ın ı ta v siye e d e n k im id i? D o k to r L id e rs d o rfu n v e fa tın d a g a z e te le rd e y a z ıla n te rc ü m e i h a lin d e (S u lta n M u ra d ın h a s ta lığ ın ı te d a v i m ü m k ü n o ld u ğ u n a d a ir ) ra p o r v e rd iğ i z ik re d ilm işti.
B unu g ö re n V iy a n a elçisi Sa- d u lia h p a ş a : (B u ra p o ru n h a s ta lığ ın te d a v isi k a b il o la m ıy a c a ğ ı) y o lu n d a o ld u ğ u n u b ild iğ i için g a z e te le re b ir te k z ip g ö n d e rd iğ in i y a z m a k ta d ır.
G en e S a d u lla h p a şa
bu
b a h iste S u ltan M u ra d ın h a l’in d e n d o k u z a y so n ra iy ile ştiğ in i h u su sî s u re tte h a b e r a ld ığ ın ı b e y a n ed iy o r. Bu ik in ci şık b irin ci te k z ib in em re m ü ste n it o ld u ğ u n a d e lâ le t e tm e z m i? E sb a k d a h iliy e n a z ırı M em d u h p a şa d a ( H a l’le r ve ic lâ s la r) e se rin d e : (S u lta n M u ra d ın k ıs a m ü d d e tte ta h tta n in fik â k in e fa rm a s o n cem iy eti ta r a f ın d a n z iy a d e s ile te essü f e d ild iğ in i M ısırlı p re n s H a lim p a ş a n ın k e n d isin e b ile tr a f söy le d iğ in i) n a k le tm e k te v e şunu d a ilâv e e tm e k te d ir :Cihanda nice sır vardır bilinmez ! Bilinmek olsa da farza denilmez !
A c a b a M em d u h p a şa n ın b ilip sö y elm ek iste m ed iğ i sır n e id i?
C ülûs s a b a h ı şey h ü lislâm K a- sım p a şa lı H a ş a n H a y ru lla h e f e n d i yalı ko m şu su s a d a re t m e k tu p çusu M em d u h beyi - p a ş a - b eş ç ifte k a y ığ ın a alm ış, b irlik te T op- k a p ı s a ra y ın g itm işle rd i.
S a ra y a g ire rle rk e n M ith a t p a ş a k e n d ile rin e y e tişti. Ü çü b e ra b e r y ü rü d ü le r. S a ra y ın a k a ğ a la r k a pısı g e çilin ce iç ta r a f ta o sm an lı p a d iş a h la rın ın isim leri celi h a t ile y azılm ış ve d u v a ra a sılm ış iki lâ v h a v a rd ır. M ith a t p a şa b u r a d a d u rd u , lâ v h a la rı g ö s te rd i: — S o n ism e b a k ın ız ! (A b d ü l- h a m id i e v v e l) d e k a lm ış ; m a b a d ı y a zılm am ış. S a lta n a t A b d ü lh a - m itte h ita m b u lu y o r. B izler d e şu ism in sa h ib in i cü lû s için te b rik e g id iy o ru z!
T e fe ’ü lü n d e b u lu n d u ! (1 )
S u lta n M u ra d ın ta lih in e a c ıy a n la rd a n b irisi h a l' m ü n a se b e tile şu b e y it ile te e llü m ü n ü iz h a r e y le m iş tir:
(1) Mirâtı hakikat, Mirâtı şuunat; haİ’ler ve iclâslarjEsevatı sudur; Sultau Hamidin evaili saltanatı, vak'ai Sultan Murat: üssü inkılâp; Sultan Muradın hal’i; Sir Elyotun makalesi. Sadullah ; aşa- mezardan nida.
93 te 93 gün padişahı delir olup Göçtü matemgâiıına Sultan Muradı
namürat 1
Mum aidatı!
B eşin ci S u lta n M u ra t z a m a n ın d a s a ra y m ü s ta h d e m in in in m a a ş la rı m u n ta z a m a n v e rile m iy o rd u . B u n la r d a K endilerine o ra d a n , b u ra d a n , esk i k a p ı a ltı h a s ıla tı gibi, ç ık a r la r b u lu rla rd ı! S a ra y d a y a k ıla n m u m la r, y a rım s a a t y an m ış o ls a la r b ile, b ir d a h a k u lla n ılm a z , b ir d e fa s ö n d ü rü l d ü k te n so n ra te k r a r y a k ılm a z d ı. Bu h e r d e fa bö y le o lu rd u . S a d u lla h b e y m a b ey in b a ş k â tip liğ in d e b u isra fı g ö re re k seb e b in i so rm u ştu d a :— B u m u m la r b iz im a id a tı- m ız d ır! c ev a b ın ı alm ıştı!
Eski farmasonlar!
S u lta n A ziz z a m a n ın d a B eyoğ- lu n d a b irib irin i m ü te a k ip fa r m a son lo c a la rı tesis e d ilm işti:
R u m c a ve tü rk ç e ç a lışa n ve fra n s ız o b e d y a n s m a d a h il b u lu n a n P ro d o s, e rm e n ic e k o n u şa n S e r-M u h a b b et, İta ly a n c a ve fra n s ız c a k o n u şa n İta lia R isor- ta , E to ile d e B o sp h o re g ib i 1868 d e a ç ıla n P ro d o s m a h fe li 1899 d a (Z iy a y ış a rk ) m a h fe lin e in tik a l e y le d iğ i g ib i S e r m a h fe li d e 1892 d e u y u m u ştu .
İk in ci m e şru tiy e tin ilâ n ı e s n a s ın d a S e lâ n ik te k i m a so n lo c asın d a n İttih a t ve T e ra k k i e rk â n ın c a h ay li is tifa d e e d ild iğ i m a lû m d u r.
M e şru tiy e tin ilân ı ü z e rin e b ü yük şe h irle rd e bu lo c a la ra p e k çok in tis a p e d e n olm uştu.
H a ttâ b ir şe y h ü lislâ m ın , M usa K â zım e fe n d in in (5 re c e p 1328 - 10 m u h a rre m 1330 ) b ile m a so n lu ğ a sü lü k ey led iğ i g ö rü lm ü ştü .
A b d ü lh a m it d e v rin d e m a so n lo c a la rın a in tisa p ve d e v a m T ü rk - le r için p e k te h lik e li idi.
A b d ü lâ z iz d e v rin d e d e T ü rk le- rin İçtim aî ve fik rî e cn e b i m ües- seseîeriîe m ü n a se b e tle ri in k iş a f eylemiş, o lm a d ığ ı için m a so n lu ğ a in tisa p m ü şk ü ld ü ve p e k gizli tu tu lm a k z a ru re ti v a r idi.
B u n u n la b e ra b e r T ü rk le rd e n h a y li m ü te h a y y iz z e v a t m u h te lif m a so n m a h fe lle rin e g irm işle rd i. P e rte v p a şa n ın H â p n a m e s in d e n evvelce b ah se tm iştim . S a d rıa z a m  li p a şa d a h il o ld u ğ u İta lia Ri- s o rta m a h fe lin d e m a so n lu k ta e n y ü k sek m e rte b e o la n 33 d e re c e e r k â n ın d a n idi.
E d ip ve. ş a ir Z iy a p a şa ile N a m ık K e m a l b e y P ro d o s m a h fe lin e m ü n te sip id iler.
S a d rıa z a m K e ç e c iz a d e F u a t, M ith a t, A h m e t V e fik , T u n u slu H a y re d d in p a ş a la r d a b u m a h fe l e rk â n ın d a n d ıla r.
S u lta n M u ra d ın m a b e y in b a ş k â tib i S a d u lla h b e y - B erlin ve V iy a n a elçisi S a d u lla h p a ş a - ile k u re n a s ın d a n S e y it b e y d a h i bu m a h fe le in tisa p e y lem işle rd i.
M ü şü r F u a t p a ş a E to ile d e B o sp h o re m a h fe lin e m ü n te sip ti.
B eşinci S u lta n M u ra t v e lia h t ik e n Z iy a p a şa ile ism in i ö ğ ren e- m e d iğ im d iğ e r b i r z a tın d e lâ le tile P ro d o s m a h fe lin d e te k ris e d ilm iş ti. M u n ta z a m a n m e sa îy e iş tira k
e tm e z se d e z a m a n , z a m a n m a h fe le d e v a m e d e rd i. M a s o n lu k ta 18 d e re ce y e k a d a r y ü k selm işti. 18 d e re c e y e a it o la n ve k e n d isin in d e d iğ e r « b ira d e rle ri» g ib i ç a lıştığ ın ı re m z e d e n ö n lü ğ ü - ta h liy e si - v e f a tın d a n so n ra oğlu şe h z a d e S alâ- h a ttin e fe n d iy e g e çm iştir. A n c a k b u ta b iiy e S a lâ h a ttin e fe n d iy e Z iy a y ış a rk m a h fe lin d e 18 d e re ce y i b u lu n c a v e rilm iştir.
S u lta n M u ra t te k ris e d ild iğ i z a m a n P ro d o s m a h fe lin in ü s ta d ı o la n K le a n ti S k a ly e rin in « a z iz b ir a d e ri» S u lta n M u ra d ı Ç ır a ğ a n d a n k u r ta r m a k için g ö s te rd iğ i f a a li y e tte n a ş a ğ ıd a b a h se d e c e ğ iz .
O sm an lı h a n e d a n ın d a b e şin c i S u lta n M u ra t ile oğ lu S a lâ h a ttin e fe n d id e n b a ş k a la r ın ın m a so n ol d u ğ u m a lû m d e ğ ild ir. İs ta n b u ld a T ü rk le r d e n , u m u m i y e tle m ü s lü m a n la rd a n m a so n o la n la r e n z iy a d e P ro d o s m a h fe lin e d e v am e d iy o rla rd ı. B u n la r a r a s ın d a A b d u r r a h m a n H ilm i, S a ffe ti, M em d u h , T e v fik , N uri, R a u f, B eh çet, R a if, K e n a n N uri, H a le t b e y v e p a ş a la r g ib i şa h siy e tle ri m a ru f z e v a tta n b a ş k a y irm i b e ş k a d a r d a h a m ü d a v im v a r idi k i o z a m a n için a z d e ğ ild i.
[İ r a n b ü y ü k elçisi M u h sin h a n d a h i y ü k sek d e re c e li e rk â n d a n
id i.] (A rk a s ı v a r )
¥ * *
B eşinci S u lta n M u ra t iyileşirse S u l ta n H a m id in rızasile s a lta n a tı y in e o n a te rk e d e c e ğ in e d a ir M ith a t p a ş a y a s e n e t v e rd iğ i h a k k ın d a k i riv a y e ti k a y d e d e rk e n b u s e n e d e d a ir M ith a t p a ş a aile- sin ce m e v c u t m a lû m a tın b ild irilm e sin i n iy az ey lem iştim . E rk â n ı h a rp k a y m a k a m lığ ın d a n m ü te k a it R ıza b e y d e n ald ığ ım b ir m e k tu p ta b u m e se le h a k k ın d a şu m a lû m a t v e rilm e k te d ir: (A li H a y d a r M ith a t b e y in v e re c e ğ i c e v a b a in tiz a re n b e n b ild ik le rim i y a z a y ım :
M e şru tiy etin ilâ n ın d a n üç a y e v v e l v a z ife te n İz m ird e b u lu n u y o rd u m . * B ir s a b a h İzm ir G ö z te p e s in d e o tu ra n m e r h u m u n - M ith a t p a ş a n ın - d a m a d ı N üz- h e t b ey in e v in in Is ta n b u ld a n g elen b ir h a fiy e h e y e ti ta r a fın d a n b a sıld ığ ın ı v e b u m e y a n d a ço k m ü h im e v ra k y a k a la n d ığ ın ı ö ğ re n d ik . B en im N ü z h e t b e y ile m u a re fe m o ld u ğ u n d a n k e n d isin i g ö re re k h a k ik a ti ö ğ re n m e k iste d im se d e m u m a ile y h in u zak b ir y e re g ö tü r ü ld ü ğ ü n ü h a b e r ald ım . Y in e N ü z h e t b e y d e lâ le tile ta n ıd ığ ım k a y m v a lid e le rin i zi y a r e t e tm eğ i d ü şü n d ü m . H a n ım e fe n d iy i b ü y ü k b ir te e ssü r iç in d e b u ld u m : k e n d ile rin i te se llid e n s o n ra h a fiy e le r t a r a fın d a n a lın a n e v ra k ın n e g ib i şe y le r o l d u ğ u n u s o rd u m ; b u n la rın e h e m m iy e t siz e v ra k o ld u ğ u n u v e aşıl M ith a t p a şa y a a it o la n v e iç in d e S u lta n H a m id in b ira d e ri S u lta n M u ra t k e sb i â fiy e t e d e r se k e n d isin e te rk i s a lta n a t e d e c e ğ in e d a ir o la n s e n e d i m u h te v i e v ra k ı M ith a t p a şa m e rh u m İz m ird e te v k if o lu n u p ta s e v k o lu n d u ğ u z a m a n e la ltın d a n g ö n d e r d iği h a b e r ü z e rin e y a k tık la rın ı sö y le m iş ti .)
Bu b e y a n a t b ö y le b ir s e n e d in m e v c u d iy e tin i g ö ste riy o r. M ith a t p a ş a aile- since b u se n e d i a y n e n g ö rü p o k u y a n v a r m ıd ır S e n e t S u lta n H a m id in el y a z ı- sile m i idi? Bu n o k ta la r h a k k ın d a te n v ir e d ilm e ğ e in tiz a r e d iy o ru z. A çık m u h a b e re İz m ird e A. F iru z a n b e y e ; T e v e c c ü h ü n ü z e te ş e k k ü rle r e d e rim . Y a z ıla n b e y it az fa rk ile m a z b u tu m d u r e fe n d im . T a sh ih — S alı g ü n k ü n ü s h a m ız d a S a ra y v e B a b ıâlin in içyüzü te frik a sın ın so n k ıs m ın d a b ir y an lışlık o lm u ştu r.
«N için d o k to r L id e rs d o rfu n ra p o ru n e şre d ilm e d i, n iç in ? » d iy e b a şlıy a n k ı s ım d a n s o n u n a k a d a r o la n sa tırla r, b ira z y u k a rıd a « b u (n iç in ) le re b iz d e şu s u a l leri ilâv e e d e lim » d iy e b a ş lıy a n s a tırla r d a n e v v e l g e le c e k tir. T a s h ih e d e r v e ö z ü r d ileriz.
Taha Toros Arşivi
