Hayvanlarla Temas› Olan Askerlerde Toksoplazmoz
ve Anket Çal›flmas›
E rol HANDEM‹R (*) Erdo¤an KOfiAN (*) Engin KARMIZ (*) Bayram fiENL‹K (*)
ÖZET
Ekim-Kas›m 1999 tarihleri aras›nda As.Vet.Ok. ve E¤it.Mrk.K.l›¤›nda hayvanlarla temas› olan ve toplam 90 askeri personelden oluflan 30’ar kiflilik çal›flma gruplar›n-da, sadece köpeklerle temas› olan 1. grupta %26.67, fark-l› cins evcil hayvanlarla temas› olan 2. grupta %36.67 ve hayvanlarla temas› olmayan 3. grupta ise %6.67 oranla-r›nda ‹FAT ile Toxoplasma seropozitifli¤i saptanm›flt›r. Hayvanlarla temas› olan ve olmayan çal›flma gruplar›nda-ki farkl›l›k önemli (1. grup-3. grup, P<0.05; 2. grup-3. grup, P<0.01) bulunmufltur.
Çal›flma gruplar› üzerinde yap›lan anket çal›flmas› sonuç-lar›na göre, seropozitif olanlarda çi¤ et veya çi¤ köfte tü-ketme al›flkanl›¤›, hayvan besleme al›flkanl›¤›, ailesinde ve/veya besledi¤i hayvanlarda düflük, ölü veya anormal do¤um vakalar›, mutfak lavabosunda el y›kama al›flkanl›-¤›, ikamet etti¤i bölgede bafl›bofl kedi-köpek varl›al›flkanl›-¤›,mutfak ve banyoda kullan›lm›fl suyun aç›k alana at›lma oranlar› yüksek ve önemli, buna karfl›l›k el temizli¤inde sabun kul-lanma al›flkanl›¤›, haftal›k banyo yapma s›kl›¤› ve t›rnak kesme al›flkanl›¤› oranlar› negatif grupta anlaml› olarak daha yüksek bulunmufltur. Seropozitif tespit edilenlerin ço-¤unlukla tüm aile bireyleri tek odal› evde kald›klar› ve iç-me ve kullanma suyu olarak ta kuyu veya kontrolsüz kay-nak sular› kulland›klar› belirlenmifl, bu sonuçlar istatistiki aç›dan önemli görülmüfltür. Ayr›ca,bir cins hayvan besle-yenler ile birden fazla farkl› cins hayvan beslebesle-yenlerde To-xoplasma yayg›nl›¤›ndaki farkl›l›k anlaml› bulunmufltur.
Anahtar Kelimeler : Toxoplasmoz, askerler, hayvanlarla temas, anket çal›flmas›.
SUMMARY
The Toxoplasmosis in the Soldiers in Contact with Ani-mals and a Questionnaire Study
The puppose of the study was to diagnose toxoplasmosis by IFAT, at the Military Veterinary School of Veterinary Medicine and Training Center, during October-November 1999. There were three investigation groups and every group had thirty soldiers. In the first group which only contacted with dogs, the seropositivity rate of toxoplasmo-sis was found as 26.67%; in the second group, which had contact with different species of animals,the rate was fo-und as 36.67%; and in the third group, which had no con-tact with any kind of animals, the rate was found as 6.67%. The differences of the rates among the three groups were found significant p<0.05 between first and third gro-ups, p<0.01 between second and third groups.
According to the results of the questionnaire study, the sol-diers in the seropositive groups either had a habit of eating uncooked meat or meatball, or they owned a pet or had re-lation with animals; they positive history for an abortion stillbirth abnormal birt or in their family and/or their ani-mals, had a habit of washing hands at the kitchen basin there were street dogs and cats in their reighborhood; and the sewerage conditions in their area were not healthy. On the other hand, rates of habits of cleaning their hands by using soap, taking a few showers in a week, and trimming their finger nails and toe nails were significantly higher in the seronegative group. Mos of the seropositive group members were living with their family in one room and the-ir drinking was not healthy; and this found to be signifi-cant, statistically. Also the differences in prevalence of to-xoplasmosis were significant among owners of one or mo-re species of animals.
Keywords : Toxoplasmosis, soldiers, contact with animals, questionnaire study.
G‹R‹fi
Toxoplasnmosis, zorunlu hücre içi protozoon olan T. gondii’nin neden oldu¤u, tüm dünyada ve
Türki-ye’de insanlar ve evcil-yabani hayvanlarda yayg›n görülen, bir zoonoz enfeksiyondur (12, 15, 20-22, 37). Bulaflma daha çok, son konak olan kedi ve kedi-gillerin enfekte d›flk›lar›ndaki sporlu ookistlerin kon-tamine besin, içme sular›, toprak, kirli eller veya t›r-nak kiri yolu ile a¤›zdan al›nmas› veya enfekte
hay-*Askeri Veteriner Okulu ve E¤itim Merkez Komutanl›¤›, Gem-lik / BURSA
vanlara ait kistli etler ile süt ve yumurtalar›n çi¤ ya da az piflmifl yenmesiyledir. Gebelik döneminde an-nenin geçirdi¤i toxoplasmozun fetusa geçmesi ile fle-killenen konjenital bulaflma klinik aç›dan da önemli bir bulaflma yoludur (7, 12, 20-22,37). Bunun yan›s›-ra, vücut ç›kart› veya salg›lar›yla at›lan trofozoit formlar›n, enfekte kan ve doku-organ nakillerinin ve laboratuvar kazalar›n›n da bulaflmada rollerinin ol-du¤u bildirilmektedir (6-9, 20, 30).
Toxoplasmozda konjenital bulaflma d›fl›nda flekille-nen bulaflmalarda olgular›n yaklafl›k %90’›n›n klinik belirti göstermeden seyretmesi, görülen semptomla-r›n da toxoplasmosise özel olmay›p etkenin bulundu-¤u organa göre de¤iflik klinik belirtilerle ortaya ç›k-mas› toxoplasmozun klinik olarak birçok enfeksiyon hastal›klar ile benzerli¤ine yol açmakta, bu ise klinik veya etkensel tan›y› güçlefltirmektedir (12, 13, 20-22,36). Bu nedenle, hastal›k ço¤unlukla serolojik ta-n› yöntemleri ile ortaya ç›kar›lmaktad›r (1, 2, 5, 23, 25).
‹nsanlarda yaflam tarz›,yemek al›flkanl›klar›, gele-nekler, hayvanc›l›¤›n yayg›nl›¤›, kiflisel hijyen sos-yo-ekonomik düzey, baflta kedi olmak üzere hayvan-lara olan ilgi ve çevresel faktörlere ba¤l› ohayvan-larak To-xoplasma yayg›nl›¤› de¤ifliklik göstermekte ülke-mizde ise bu özellik itibari ile toxoplasomsis önemli bir sa¤l›k problemi oluflurmaktad›r (7, 12, 20-22). Bu çal›flma, Askeri Veteriner Okulu ve E¤itim Mer-kez Komutanl›¤›, Köpek Üretim ve E¤itim Tabu-ru’ndaki askeri personelde toxoplasmosisin tesbit edilmesi, ayn› birlikte köpek ve di¤er evcil hayvan-larla temas› olan farkl› çal›flma gruplar›nda Toxop-lasma seropozitifli¤inin araflt›r›lmas› ve çal›flma gruplar› üzerinde yap›lan anket çal›flmas› sonuçlar›-n›n de¤erlendirilmesi için yap›lm›flt›r (11).
GEREÇ ve YÖNTEM
Araflt›rma, Ekim-Kas›m 1999 tarihlerinde, Ask.Vet.Ok. ve E¤it.Merk.K. Köpek Üretim ve E¤i-tim Tb. K.’l›¤›nda, kan tranfüzyonu ve organ-doku nakli yapt›rmam›fl, tamam› erkek, toplam 90 askeri
na al›nmad›. çal›flmagruplar›; 1. grup: Köpek üretim ve e¤itiminde görevli olan askeri personel, 2. grup: Hayvanc›l›kla geçimini sa¤layan askerli¤i süresince köpek üretim ve bak›m›nda görevli askeri personel, 3. grup: Hayvanc›l›kla u¤raflmayan v askeril¤i süre-since köpek üretim ve ak›m›nda görevli olmayan as-keri personel, fleklinde oluflturuldu.
Çal›flma iki aflamal› olarak yürütüldü: 1. aflamada, ‹FAT ile çal›flma gruplar›ndaki Toxoplasma seropozi-tifli¤i belirlendi. Bu maksatla, Komutanl›k revirinde, araflt›rmada yer alan tüm personelden 5’er ml. kan örenkleri al›nd› ve bekletilmeden serumlar› ayr›larak kullan›l›ncaya kadar -20’°de sakland›. Antijen prepa-ratlar› üç günlük enfekte farelerin periton s›v›s›ndan literatüre uygunolarakhaz›rland› ve yine kullan›l›n-caya kadar -20°C’de sakland› (26). Serum örnekleri-nin analizinde Behring firmas›ndan temin edilen an-ti-human IgM ve anan-ti-human IgG konjugatlar (Kette-Huerescein-Konjuaget-Behring Kat No: 128015A ve 128815A) kullan›ld›. Konjugatlar 1/32 oran›da su-land›r›ld›. Serumlar 1/16 suland›rmadan ileri sulan-d›rmalara kadar çal›fl›ld›. Fluoresans mikroskopta görüntülerin de¤erlendirilmesinde, parlak sar›-yeflil fluoresans verenler pozitif, soluk veya hiç fluoresans vermeyenler negatif olarak de¤erlendirildi.
Çal›flman›n 2. aflamas›nda, çal›flma gruplar›ndaki her birey için Tablo 1’de sorular ve cevap türleri aç›kla-nan anket çal›flmas› uyguland› ve elde edilen sonuç-lar›n istatistiksel analizi yap›ld›.
Araflt›rmaya kat›lanlar›n ad›, soyad›, yafl›, mesle¤i ve ikametgah› ile araflt›rma sonuçar› düzenli olarak kay-dedildi.
Sonuçlar›n istatistiksel analizinde Minitab ‹statistik paket program› kullan›ld›. Gruplar aras›ndaki fark›n önem kontrolü khi-kare testi ile yap›ld›.
BULGULAR
Çal›flmada yer alan bireylerin yafllar› 1. grupta 23-42 (29.57 ±0.67), 2. grupta 20-22 (20.83 ± 0.12) ve 3. grupta 20-28 (21.97 ± 0.36) olarak belirlendi, ancak yafl ortalamalar› aç›s›ndan üç grup aras›nda anlaml›
‹FAT sonuçlar›na göre Toxoplasma yayg›nl¤› ve önem kontrolü Tablo 2’de gösterilmifltir. 1. grupta %26.67 (8 adet)’lik toplam seropozitifli¤in %20.00’sinde tek bafl›na IgG pozitifli¤i %6.67’sinde ise IgM+IgG pozitifli¤i saptanm›flt›r. 2. grupta
%36.67 (11 adet) oran›nda tespit edilen toplam sero-pozitiflik, %26.67 IgG pozitifli¤i ve %10.00 IgM+IgG pozitifli¤i olarak gerçekleflmifltir. 3. grup-ta ise sadece %6.67 (2 adet) oran›nda IgG pozitifli¤i-ne rastlanm›flt›r.
Seropozitif personelin yafl ortalamas› 24.86±1.31, negatif olanlar›n ise 23.90±0.49 olarak saptanm›fl ve yafl ortalamalar› aç›s›ndan seropozif ve negatif grup-lar aras›ndaki fark önemsiz (P>0.05) bulunmufltur. Çal›flma gruplar› üzerinde Toxoplasma anket çal›fl-mas› yap›lm›flt›r. Çal›flma gruplar›na göre anket ça-l›flmas› sonuçlar› ve önem kontrolü Tablo 3’de, To-xoplasma yayg›nl›¤›na göre anket sonuçlar› ve önem kontrolü de Tablo 4’de aç›klanm›flt›r.
Çal›flmaya kat›lanlar›n ikametgah bölgelerine göre seropozitifli¤in da¤›l›m› Tablo 5’de belirtilmifl, an-cak bölgeler aras›nda anlaml› bir fark bulunamam›fl-t›r (P>0.05).
Çal›flmada ayr›ca, hayvan besleyenlerin hangi cins
hayvanlar› besledikleri ve beslenen hayvan cinsine göre hayvan sahiplerindeki Toxoplasma yayg›nl›¤› Tablo 6’da gösterilmifltir. Bir cins hayvan besleyen-lere göre birden fazla farkl› cins hayvan besleyenler-de seropozitiflik anlaml› (P<0.05) bulunmufltur.
TARTIfiMA
‹nsanlarda 1920’lerde ortaya konulan toxoplasmoz, insan ve hayvanlar›n ortak protoon hastal›¤›d›r (12). A¤›r klinik tablo ve ölümlerin görülebildi¤i konjeni-tal toxoplasmoz d›fl›nda enfeksiyonun ço¤unlukla
asemptomatik ve latent seyretti¤i bildirilmektedir (12, 20-22, 36, 37). Ancak, son y›llarda AIDS gibi immun yetmezli¤in flekillendi¤i hastal›klardaki art›fl, organ ve doku nakli ameliyatlar›n›n artarak güncel-leflmesi, baz› kötü huylu tümörlerde immunosüpre-san tedavilerin günümüzde daha s›k uygulanmas› so-nucu flekilnen klinik tablolar dikkatlerin toxoplasmo-sise daha çok yönelmesine neden olmufl ve bu konu-daki araflt›rma say›s›nda da önemli art›fllar kaydedil-mifltir (20).
Hastal›k etkeni T.gondii’nin, direkt olarak tespiti ya da kültürde üretilmesi oldukça zor ve özel laboratuvarlar gerektirdi¤i için, toxoplasmosisin
tan›s›nda kolay ve pratik olan serolojik yöntemler-den yararlan›lmakta ve yap›lan çal›flmalarda elde edilen sonuçlarda serolojik testlerin pozitifli¤ine da-yanmaktad›r (2, 5, 23, 25). Serolojik testler ayn› za-manda tedavinin sonuçland›r›lmas›nda klini¤i des-teklemek için baflvurulan bir kriterdir (1).
Dünyada genifl bir yay›l›m alan› oldu¤u bilinen to-xoplasmoz Eskimo’lar d›fl›ndaki tüm topluluklarda saptanm›fl ve dünya eriflkin nüfusunun %35-40’›nda hastal›¤a ait çeflitli klinik tablonun flekillendi¤i belir-tilmifltir (13, 15, 21, 34, 37).
Türkiye’de Toxoplasma yayg›nl›¤› de¤iflik tan› yön-temleri kullan›larak farkl› çal›flma gruplar› üzerinde yap›lan çal›flmalarla ortaya konulmufl,IgG antikor pozitifli¤inin 40 yafl›n üstündekilerde %60’tan yük-sek oldu¤u ifade edilmifltir (36, 37). Yap›lan çal›flma-larda toxoplasmoz yayg›nl›¤›, sa¤l›kl› kifliler ve sa¤-l›kl› kifliler olarak kabul edilen kan donörlerinde %26.1-56.47, Toxoplasma flüpheli hasta serumlar›n-da %54-55, toxoplasmoz ön tan›l› hastalarserumlar›n-da %31.6 - 67.6, düflük, ölü do¤um, erken do¤um, anormal do-¤um yapan ya da gebe olan kad›nlarda %56.7-77.1, s›k s›k kan transfüzyonu yap›lan hemodiyaliz hasta-lar›, akut lösemili ve lenfomal› hastalar ile renal transplant al›c›lar›nda ise %36.5-81 olarak tespit edilmifltir (3, 4, 10, 11, 17-19, 23-25, 29, 31, 32, 34, 35, 38, 39).
Toxoplasmosiste yayg›nl›¤›n yafl, beslenme tarz›, al›flkanl›klar, gelenekler, hayvanc›l›¤›n konumu, bafl-ta kedi olmak üzere evcil hayvan varl›¤›, sosyo-eko-nomik düzey, kiflisel hijyen, iklim ve çevresel faktör-lere ba¤l› oldu¤u bildirilmifltir (7, 13, 20, 21, 37). Bunun yan›s›ra kedi, köpek, s›¤›r, koyun, domuz ve kanatl›lar›n insanlar için toxoplasmoz rezervuar› ola-rak belirtilmesi ve hayvanc›l›¤›n Türkiye’de hala önemli gelir kayna¤› olmas› ve iflletmelerin daha çok küçük aile iflletmeleri fleklinde yap›lanmas›, araflt›r-mac›lar›n evcil hayvan besleyenlerde ve hayvanlarla iliflkisi olanlarda Toxoplasma yayg›nl›¤›n›n belirlen-mesine olan ilgilerini art›rm›flt›r (7, 9, 12, 15, 20, 21). Buna göre; Poyraz ve ark. (31), düflük, ölü do-¤um ve erken dodo-¤um yapan hasta grubunda, kedi
%77.9, kontrol grubunda %68, Gün ve ark. (16), ke-di besleme al›flkanl›¤› olan 46 Sa¤l›k Meslek Lisesi ö¤rencilerinde seropozitifli¤i %60.9, Toker ve ark. (35), çi¤ et yeme ve evci hayvan besleme al›flkanl›¤› olan 104 hamile kad›nda seropozitifli¤i %91.3 ve Özçelik ve ark. (27), evinde hayvan besleyen 49 ka-d›nda, iki ayr› yöntemle seropozitifli¤i %81.6-85.7 olarak aç›klam›fllar, kedi, köpek ve di¤er evcil hay-vanlar› besleyen kan donörlerinde ise Toxoplasma seropozitifi¤i %46.3- 58.7 (10, 19, 39) oranlar›nda tespit edilmifltir. Yine, durma ve ark. (8), çiftçi, ka-sap, besici gibi hayvanlarla iliflkisi olanlarda seropo-zitifli¤i %47.9, Sayg› ve ark. (33)’da mezbahane ifl-çilerinde seropozitifli¤i %46.2 olarak bulmufllard›r. Gödekmerda ve ark. (14) ise, toplam seropozitifli¤i hayvanc›l›kla ilgili meslek gruplar›ndan kasaplarda %66.3, çiftçilerde %72.8 ve Veteriner Hekimlerde %53.2 oranlar›nda saptam›fllar ve her üç meslek gru-bunda elde edilen IgM+IgG pozitifli¤inin kontrol grubuna göre anlaml› (P<0.05) oldu¤unu belirtmifl-lerdir.
Bu çal›flmada ise, Toxoplasma toplam seropozitifli¤i 1. grupta’ta (köpek üretim ve e¤itiminde görevli as-keir personel) %26.67, 2. grup’ta (hayvanc›l›kla ge-çimini sa¤layan ve askerli¤i süresince köpek üreti ve bak›m›nda görevli olanlar) %36.67 ve 3. grup’ta (hayvanc›l›kla u¤raflmayan ve askerili¤i süresince köpek üretim ve bak›m›nda görevi olmayanlar) ise %6.67 olarak tespit edilmifltir. ‹statistiki aç›dan, hay-vanlarla temas› olan 1. ve 2. gruplar aras›ndaki fark önemsiz (P>0.05), hayvanlarla temas› olmayan 3. grup ile 1. grup aras›nda (P<0.05) ve yine 3. grup ile 2. grup aras›ndaki (P<0.01) farklar önemli bulun-mufltur (Tablo 2). Bu durum, baz› literatürlerde (27,35) bildirilen istatistiki de¤erlendirmelere para-lel ve birçok evcil hayvan›n insan toxoplasmosisinde rezervuar oldu¤u gerçe¤ini de teyit eder niteliktedir (7, 12, 15, 20, 21). Nitekim, bu çal›flmada ayr›ca evinde hayvan besleyenlerin hangi cins hayvanlar› besledikleri ve hayvan sahiplerindeki Toxoplasma yay›nl›¤› araflt›r›lm›fl (Tablo 6) ve bir cins hayvan besleyenlere göre kedi dahil birden fazla farkl› cins hayvan besleyenlerdeki Toxoplasma yayg›nl›¤› an-laml› (P<0.05) blunmufltur. Gerek köpeklerle temas›
evcil hayvanlarla birlikteli¤in oldu¤u 2. grupta elde edilen oranlar, hayvan besleyen veya hayvanlarla te-mas› olanlar üzerinde yap›lan baz› çal›flmalarda elde edilen oranlara yak›n ancak ço¤u literatürlede bildi-rilen oranlardan düflüktür. (8, 14, 16, 19, 27, 31, 33, 35, 39). Her ne kadar, an›lan literatürlerden farkl› olarak bu çal›flmaya kat›lanlar›n sa¤l›kl› erkek birey-lerden oluflmas› ve yafl ortalamalar›n›n da daha kü-çük olmas› reropozitifli¤in düflük ç›kmas› için önem-li bir etkense de,as›l nedenin tamam›n› askeri perso-nelin oluflturdu¤u bu çal›flma gruplar›nda, toplu hij-yenin korunmas› için gerekli olan kiflisel hijhij-yenin as-keri disiplin yapt›r›m› ile titizlikle takip ediliyor ol-mas›ndan kaynaklanabilece¤i düflünülebilir.
Zira, çal›flma gruplar› üzerinde yap›lan anket çal›fl-mas›nda (Tablo 3), ailesinde düflük veya ölü do¤um vakas›na, ikametgah›ndaki yaflant› flekline, çi¤ et tü-ketme al›flkanl›¤›na,içme ve kullanma suyunu temin flekline, mutfak lavabosunda el y›kama al›flkanl›¤›na, ikamet etti¤i bölgedeki bafl›bofl kedi-köpek varl›¤›na ve gruplardaki yafl ortalamas›na göre istatistiki aç›-dan gruplar aras›nda fark bulunmamas›na (P>0.05) ra¤men, çal›flma gruplar›nda kiflisel hijyen (sabun kullanma al›flkanl›¤›, banyo yapma s›kl›¤›, t›rnak kesme al›flkanl›¤› vb.) ile evcil hayvan besleme ve besledi¤i hayvanlarda at›k problemi aç›s›ndan hay-vanlarla temas› olan ve olmayan gruplar aras›nda an-laml› fark›n bulunmas› bu görüflü do¤rular ve bu ça-l›flmada yer alan gruplardaki Toxoplasma seropozi-tifli¤ine ait istatistiksel analize aç›kl›k getirir nitelik-tedir.
Toxoplasmozda as›l ve en s›k bulaflma, kedi d›flk›s›y-la d›fl ortama at›d›flk›s›y-lan ve spord›flk›s›y-lanan ookistlerdir, besin, içme sular›, toprak yeme veya kirli eller yolu ile a¤›zdan al›nmas› veya enfekte hayvanlara ait kistli etler veya çeflitli organlar›n çi¤ ya da az piflmifl ola-rak yenmesi yoluyla gerçekleflmektedir (6,7,12,20,22,30). Bunun yan›s›ra, akut enfeksiyonlu kiflilerin sekresyonlar› ve enfekte hayvanlar›n vücut ç›kart› ve salg›lar›ndaki (gözyafl›, tükürük, salya, bu-run ak›nt›s›, meni, vaginal ak›nt›, süt gibi) trofozoit-lerle de bulaflman›n flekillendi¤i bildirilmifl ve T.gon-dii trofozoitlerinin tükürükte 5, sütte 6, gözyafl›nda 4 ve idrarda 7 gün canl› kalabildi¤i belirtilmifltir, (7-9, 20,22).
Bu araflt›rmada, Toxoplasma yayg›l›¤›na göre anket
çal›flmas› sonuçlar› (Tablo 4) incelendi¤inde, çi¤ et veya çi¤ köfte tüketme al›flkanl›¤›, mutfak lavabo-sunda el y›kama al›flkanl›¤›, mutfak ve banyoda kul-lan›lm›fl suyun aç›k alana at›lma oran›, ailesinde ve/veya besledi¤i hayvanlarda abort, ölü veya anor-mal do¤um vakalar›, hayvan besleme al›flkanl›¤› ve ikamet etti¤i bölgede bafl›bofl kedi-köpek varl›¤› oranlar› seropozitiflerde yüksek ve bu farkl›l›k ista-tistiksel de¤erlendirmede önemli bulunmufltur. Buna karfl›l›k, el temizli¤inde sabun kullanma al›flkanl›¤›, haftal›k banyo yapma s›kl›¤› ve t›rnak kesme al›fl-kanl›¤› oranlar› negatif grupta anlaml› olarak daha yüksek saptanm›flt›r. Ayr›ca, seropozitif tespit edilen-lerin büyük ço¤unlu¤unun tüm aile bireyleriyle tek odal› evde kald›klar›, içme ve kullanma suyu olarak ta kuyu veya kontrolsüz kaynak sular› kulland›klar› belirlenmifl ve bu durum istatistiki aç›dan önemli bu-lunmufltur. Buna göre, hayvan besleme al›flkanl›¤›, çi¤ et veya çi¤ köfte tüketme al›flkanl›¤›, içme ve kullanma suyu olarak kuyu veya kontrolsüz kaynak sular›n›n kullan›lmas›, mutfak lavabosunda el y›ka-ma al›flkanl›¤›, el temizli¤inde sabun kullany›ka-ma al›fl-kanl›¤›, t›rnak kesme al›flal›fl-kanl›¤›, haftal›k banyo yap-ma s›kl›¤› ile mutfak ve banyoda kullan›lm›fl suyun at›lma flekli ve ikamet etti¤i bölgedeki bafl›bofl kedi-köpek varl›¤› yönüyle seropozitif ve negatif gruplar aras›nda tespit edilen ve anlaml› bulunan (Tablo 4) bu farkl›l›k, Toxoplasma’da as›l bulaflman›n tespitin-de önemli bir kriter olup ilgili literatürlerle (6,7,12,20,22,28,30) tam bir uyum içerisindedir. Bu-nun yan›nda, hayvan besleme al›flkanl›¤› ve ikamet etti¤i bölgedeki bafl›bofl kedi-köpek varl›¤›n›n yan›-s›ra, ailesinde ve/veya besledi¤i hayvanlarda abort, ölü veya anormal do¤um vakalar› ile evdeki yaflant› flekli aç›s›ndan seropozitif ve negatif gruplardaki farkl›l›¤›n önemli bulunmas› (Tablo 4) ise, gerek efl-lere ve gerekse i¤er bireyefl-lere toxoplasmozun bulafl-t›r›lmas›nda, akut enfeksiyonlular›n vücut ç›kart› ve sekresyonlar›n›n da dikkate al›nmas›n› zorunlu k›lan önemli birsonuç olarak kabul edilebilir. Bu sonuç li-teratürlere de uygundur (7-9, 28,31,35). Anket çal›fl-mas›nda ayr›ca, seropozitif ve negatif gruplara ifl el-bisesi kullanma al›flkanl›¤› yüzdesi yüksek ve iki grup aras›ndaki fark önemsiz (P>0.05) bulunmufltur. Bu durum toplum bilinci aç›s›ndan önemlidir. Bu çal›flmada ikametgah bölgelerine göre seropozi-tifli¤in da¤›l›m›nda (Tablo 5), en yüksek
seropozitif-li¤in Do¤u Anadolu Bölgesi’nde (%40) görülmesine ra¤men, bölgeler aras›nda istatistiki aç›dan bir fark bulunmamas› (P>0.05), de¤iflik sebeplerle ortaya ç›-kan ve ço¤u kez kontrolsüz geliflen Bat›’ya göç hare-ketleri nedeniyle yeniden flekillenen ve bölge fark› gözetmeyen yeni toplu yap›s›na ba¤lanabilir. Bu araflt›rmada çal›flmaya kat›lanlar›n ço¤unlu¤unu (%72.2) 20-24 yafllar›ndaki askerlik vazifesini ya-panlar oluflturmufl ve seropozitif ve negatif gruplarda yafl ortalamalar› aras›ndaki fark önemsiz (P>0.05) bulunmufltur. Yayg›nl›¤›n yaflla artt›¤ dikkate al›n›r-sa, bu sonuç yafllar›n birbirine benzer olmas›yla aç›klanabilir (7,21,31,37).
Sonuç olarak, bu çal›flma ile:
1. Hayvanlarla iliflkisi olanlarda Toxoplasma yayg›n-l›¤›n›n önemli oldu¤u,
2. Farkl› cins hayvanlar›n zorunlu olmad›kça bir ara-da bulundurulmamas› gerekti¤i,
3. Hayvanlar›n sa¤l›k kontrollerinin zorunlu ve peri-yodik yap›lmas›,
4. G›dalar›n piflirilerek veya çi¤ sebzelerin çok iyi te-mizlenerek tüketilmesinin sa¤lanmas›,
5. Hijyenik tedbirlerin bireyden bafllamak üzere top-lumun bütün kesimlerinde uygulanmas› ve korunma-s› gerekti¤i, ortaya konulmufltur. Bu nedenle, insan ve hayvan birlikteli¤inin zorunlu oldu¤u toplumlar-da bu ve benzeri sa¤l›k proje ve taramalar›n›n kap-saml› ve düzenli olarak yürütülmesine ve sonuca ilifl-kin gerekli tedbirlerin titizlikle uygulanmas›na de-vam edilmelidir.
TEfiEKKÜR
Bu çal›flman›n gerçeklefltirilmesinde teflvikleriyle bizlere destek veren ve komutanl›k imkanlar›n› se-ferber ederek yard›mlar›n› esirgemeyen As.Vet.Oku-lu ve E¤it. Merk. Komutan› P.Kd.Alb.S.Nil UY-KUN’a teflekkür ederiz.
KAYNAKLAR
1. Alkan MZ: Toxoplasmosis tedavisinde serolojik tan›n›n yeri, Türk Parazitol Derg 16:114-(1992)
2. Alt›ntafl K: Toxoplasmsisin seroloik tan›s›, Türk Parazi-tol Derg 16:107 (1992).
3. Aflç› Z, Seyrek A, Kizirgil A, Doymaz MZ, Y›lmaz M: Investigation of IgG and IgM class anti-Toxoplasma
gon-Türk Parazitol Derg 21:245 (1997).
4. Aydemir M, Yorganc›gil B, Demirci M: Hemodiyaliz hastalar›nda Toxoplasmosis IgG ve Igm antikorlar›n›n pre-valans› Türk Parazitol Derg 20:311 (1996).
5. Badur S: Toxoplasmozun serolojik tan›s›, Klimik Derg 3:3 (1990).
6. Benenson MJ, Takafuji ET, lemon SM: Oocysttrans-mitted Toxoplasmosis associated with inpestion of conta-minated water, N Engl J Med 307:666 (1982).
7. Budak S: Toxopasmosisin epidemiyolojisi, Toxoplas-mosis, Yaflarol fi.(ed): Türk Parazitol Derg 3:23 (1983). 8. Durmaz B, Durmaz R: Hayvanlarla iliflkisi olan kifli-lerde Toxoplasma gondii’ye karfl› oluflmufl IgG ve IgM an-tikorlar›n›n araflt›r›lmas› Türk Parazitol Derg 15: 29 (1991).
9. Ekmen H: Toxoplasmozda enfeksiyon kaynaklar› II, köpek ve kedilerde Toxoplasma antikorlar›, Mikrobiyol Bült 4: 11 (1970).
10. Elçi S, Gül K, Akpolat NÖ, Suay A, Mete Ö: Kan do-nörlerinde anti-Toxoplasma gondii antikorlar› s›kl›¤›, Türk Parazitol Derg 21:11 (1997).
11. Handemir E, Koflan E, fienlik B, K›rm›z› E, Çam Y: Köpek üretim ve e¤itim tabur komutanl›¤› (Gemlik) perso-nelinde Toxoplasmosis seroprevolans›, Türk Parazitol Derg (BASILMADI).
12. F›nd›k D, Sosyal S, Onur E : Toxoplasmosis, Türk Pa-razitol Derg 19:433 (1995).
13. Fudenberg HH, Stites DP, CaldwellJL, Wells JV: Basic and clinical immunology, 2nd Edition. p. 665 (1978).
14. Gökekmerdan A, Kalkan A, Kizirgil A, Demirda¤ K, Özkekelikçi A: Elaz›¤ yöresinde hayvanc›l›kla ilgili meslek gruplar›nda anti-Toxoplasma antikorlar›n›n araflt›-r›lmas›, Türk Parazitol Derg 23:15 (1999).
15. Gross U: Toxoplasma gondii Research in Europe, Pa-rasitology Today 12:1 (1996).
16. Gün H, Tanyüksel M, Haznedaro¤lu T, Erdal N, Gürsoy HG: Sa¤l›k meslek lisesi ö¤rencilerinde Toxop-lasmosis seropozitifli¤inin araflt›r›lmas›, Türk Parazitol Derg 17:15 (1993).
17. Gün H, Tanyüksel M, Alt›ntafl K, Baysallar M, An-ter U: Investigation of antiToxoplasma gondii antibodies in blood donors, Türk Parazitol Derg 18:403 (1994). 18. Hökelek M, Birinci A, Akpolat T, Yenigün A, Uyar Y: Hemodiyaliz hastalar›nda Toxoplasma antikorlar›n›n prevalans›, Türk Parazitol Derg 23:13 (1994).
19. K›l›ç NB, Yi¤it S, Özcan K: Kan donörlerinde Toxop-lasma IgG ve IgM antikorlar›n›n s›kl›¤›, Türk Parazitol Derg 19:39 (1995).
20. Kuman HA, Alt›ntafl N: Protozoon Hastal›klar›, Ege Üniv Bas›m Evi Bornova s.112 (1996).
21. Mc Cabe RE, Remington SS: Toxoplasma gondi-i GL Mandell, RG Douglas, SE Bennett (eds): Prgondi-incgondi-iples and Practic Infections Diseases Third Ed. London Churc-hill Livinstone Inc. p. 2090 (1990).
Book Inc. (1994).
23. Nikkhou H, Özcan K: Adana’da sa¤l›kl› kiflilerde do-layl› fluoresan antikor tekni¤i (DFAT) ile Toxoplasma gon-dii IgG ve IgM antikorlar›n›n da¤›l›m›, Türk Parazitol Derg 13:33 (1989).
24. Ok ÜZ, Korkmaz M, Gürüz Y, Özkan AT, Üner A: Transplant al›c›larda anti-toxoplasma antikorlar›n›n araflt›-r›lmas› Türk Parazitol Derg 20:19 (1996).
25. Özcan K: Ankara’da sa¤l›kl› kiflilerde Toxoplasma gondii antikorlar›n›n dolayl› fluoresan antikor yöntemiyle gösterilmesi, Mikrobiyol Bült 15:121 (1981).
26. Özcel MA: Immunofluoresans ve Parazitolojide Uy-gulanmas› Ege Üniv. T›p Fakt. Yay. No. 108 (1978) 27. Özçelik S, Güler H, Sayg› H, Poyraz Ö: Investigati-on of Anti-Toxoplasma gInvestigati-ondii antibodies in women who keep pets or eat raw meat, Türk Parazitol Derg 20: 28. Özçelik S, Poyraz Ü, Güler H, Sayg› G: Investigati-on of Toxoplasma gInvestigati-ondii IgG and IgM antibodies in cases of spontaneous abortion stillbirth, abnormal birth, Türk Parazitol Derg 20:159 (1996).
29. Özçelik S, De¤erli S, Çeliksöz A, Poyraz Ö: Toxop-lasmoz ön tan›l› hastalarda toxoplasma gondii antikorlar›-n›n da¤›l›m›, Türk Parazitol Derg 22:362 (1998).
30. Penkert RA: Possible spread of toxoplasmosis by fe-ed contamanide by cats (latter), S Am Vet Mfe-ed Assoc 162:924 (1973).
31. Poyraz Ö, Göko¤lu M, Özçelik S: Düflük, ölü do¤um ve erken do¤um olgular›nda Toxoplasma IgE ve Igm
anti-korlar›n›n ELISA yöntemiyle araflt›r›lmas›, Türk Parazitol Derg 43:50 (1992).
32. Poyraz Ö, Özçelik S, Sayg› G, Güler H : Investigati-on of Toxoplasma gInvestigati-ondii antibodies in women of sivas re-gion by indirect hemagglutination method, Türk Parazitol Derg 19:195 (1995).
33. Sayg› G, Alt›ntafl K: Sivas mezbaha iflçilerinde cild testi ve serolojik yöntemlerle toxoplasmoz aranmas›, Türk Parazitol Derg 7:13 (1984).
34. Sütçü A, Tuncer ‹, Kuru C- Baykan M: Konya çe çevresinde Toxoplasma gondii IgM ve IgG prevalans›, Türk Parazitol Derg 22:5 (1998).
35. Toker R, ‹plikçi MT, Ersöz V, Erifl FN: Hamile Ka-d›nlarda toxoplasma antikorlar›nda rastlanma s›kl›¤› ve beslenme ile iliflkisi, Türk Parazitol Derg 18:285 (1984). 36. Töre O: Toxoplasmozda patojenite, patoloji ve klinik bulgular, Türk Parazitol Derg 16:95 (1992).
37. Töre O: Toxoplasmoz “AV Topçu, G Söyletir, M Do-¤anay (ed): Infeksiyon Hastal›klar›“ S. 525 Nobel T›p Kitabevleri (1996).
38. Ural o, Cengiz AT, Alt›ntafl K, Nazl›o¤lu A: Akut lö-semili ve lenfomal› hastalarda toxoplasma IgG antikorlar›-n›n Enzyme-Linked Immunosorbent Assay (ELISA) ve Sabin-Feldman testi (SFT) ile araflt›r›lmas›, Türk Parazitol Derg 16:51 (1992).
39. Yi¤it S, Özcan K, Tanr›verdi S, K›l›ç B, Kara H: Kan donörlerinde Toxoplasma gondii antikorlar›n›n IHA yöntemiyle aranmas› Türk Parazitol Derg 20:325 (1996).
