VAN BÖLGESİ SU KAYNAKLARINDA AĞIR METAL KİRLİLİK DÜZEYLERİ

v-ı.un.J)crıı:.{211U7}. 2J.i:1<)·2?

VAN BÖLGESi SU KAYNAKLARINDA

AGıR

METAL KiRLiliK DÜZEYLERi

-S

ü

ley

man

A

l

e

md

ar @

l

S

ema

Ağaoğlu1

_Mu

_stafa

_Afişarlıl

_S

_emi

_h

_a

_D

_ed

_e2

E

vnluntlon

o

f U

C:H')'

Metal Pollution in the wat

er

R

escurces of

V

an

Province

Özet:Buçalışmada.Van merkezve ilçelerinde(Erciş, Özarp, Saray, Muradiye,Çaldıran,Gürpınar, Gevaşve Edremil)

bulunankuyu, dere,kaynaklçeşme.musluk ve deposularındaa§ırmeta! (Fe,Cu.Zn.Mn,Cd, Cr.Ni veCo) düzeyleri

araştırıldı. Bu amaçla ilkbahar. yaz,sonbaharve kı ş dönomlorinde100 larkhkaynaktansağlanan toplam366 örnek

materyal olarakku llan ı ldı.Araştırma bulguların agöre;incelenensukaynakla rın ın tamam ındaMnve Cdde{ıerleri ,mer -kezve ilçelerdekikuyu vekaynaklçeşme sularında Fe, merkezdeki kuyusularında ise

zn

düzeyiIçme ve Kullanma

Suları Standardı'nda bildirilenkrttertereuygunbulunmadı. Ayrıca. merkez veilçelerdeki kaynaklçeşme sularında Fe, Mn,Cd veNi;musluksularındaMn, Cd veNi;deposularındaMnveCd,ilçelerdekideposularındaise Ni düzeyi ilgili yönetmeliktebildirilende ğerl ereuygunlukgöstormedi.

Anaht ar xenmeler:Ağı rMetal, SuKa yna ğı ,Van

Summary: inthepresontstudy.heavymetal(Fe, Cu, Zn,Mn,Cd, Cr,Ni andCo)ıeveıscttnewaterrescurcessuch as well.stream .fountain,tap andtank waterobtained fromIhe city ol Vananditsprovlnceswere lnveetıçaıec. For

this purpose,trom100 rcccucns.lour tımes from eachtocatronsbeingal spring, summer, autumn andwinter,366 samples wera used asmaterial.Accordingtoresults;MnandCdveıues in allwater samples. Fe valu estakenfrom well andtc untafn samples obtainedfrom citycente randitsprovinces andzn vanres laken fromwells obtained from citycenterwere not inaccordancagivenin theTurkish Drinking WaterStanda rds.Furthermcru,Fe,Mn, Cdand Ni concentrations infounlain samplesobtained from citycenter andıtsprcvırces, Mn, Cd andNi intapwatersem cıcs. Mn and Cd inlankwaterecrrcıcsand Nilovelsintank water samples obtainedfromlownswerenotapprcpriategiven

intheretatedregulations.

KeyWords :HeavyMetal,Wateraescurce.Van

Giriş

Sularda inorganik kirlenmenin en önemli kay-nağını oluştu ran

me

taue

r

.

biyolojik sistemle re yö

-nelik etkileri ve çevre koşullarına dayanıklı olmaları

nedeniyle di{ier kimyasal kirletici lerden daha larkıl bir özelli k taşımaktadır (Egemen

ve

Surrlu. 1999).

Metallerin büyük bir bölüm ü canlı organizmada bi -rikme özelliğinde ve belirli derişimle r üzerinde to

k-sik etkilidi r. Ayrı ca kanserelenve mutajen etkilerinin oldu{iubildirilmiştir (Sirave r, 1981;Saldamlı, 1998). Suda metal iyonları nın artması su canlılarını n b a-{iışıkhk sistemi, iyondeng eleri

ve

hay ati öne miolan fizyolojikfonksiyonları üzerinde deolums uz etkilidir (Munsuzve Onver,1995 ;Atay

ve

Pulatsü.200 0).

KebanBar aj Gölü'nün kirlilik düzey i ifeilgili yapı lan bir çalışmada (A no nim, 1995a), ortalama çinko. dem ir,bakı r

ve

krom düzeyleri sırasıyla0.024,0.24,

0.015

ve

0.06 ~gll olar ak belirlenmiştir. Ekin

ve

B iI-dik (1997), Van merke z

ve

çevresinde bulunan içme ve kuyu suları nda dem ir düz eyini sırasıyla 0.01-3 ve 0.03-1.30, çinkodüzey ini0.005-0.220

ve

0.006-0.257, bakır düzeyini ise 0.005-0.035 ve

0.005-0.013 mg/Iarasında tespit etmişlerdir. Çelik ve Kayar (2003) Gediz nehr inin kirlilik durumunu

belirlem ek amacıyla yaptıkları çalış mada. in

-celediklen örne kle rde krom, kadmiyum, bakır, demir, çinko ve nike! düze yleri ni sırasıyla 0.09,

0.04. 0.39, 1, 3.15

ve

0.90 mg!1 olarak sap -tarmşlardır.

Geli~ Tarih ı: 13.04.2007 (it: ~~ k lıı<.l:Lr<it'y y u . ed u.lr

* Buç ah)lllaTunlTAKçevre. Aırnos(cr. Yer"CDeniz Bilimle riıÇAYDAGl Aıa)lırma Grubu(Proj.:Ne : YDABAG-I0 1YO%) la -rarın dande ~l ck Icrun i ~ur.

i. Yilllil'll.'tlYıl lJnı \'.:rsil.:~ i.YeterinerF~k(jlt.:~i.BesinHijyeni ve Teknolojisi1\110.VA N :!..Yiil.i.II14·UYılUmvcrsircs i. vetermer Fakültesi.IliyokimyaABD. VAr-;

,\ınI DAR,ACAc:ıCıu.AUŞARU.DEDE

DoQal Kaynak. Maden ve Içme Sulan ileTıbbı Sulann lsunsan. AmbalaJianması ve Saıışı Hak-kında Yönelmelik (Anonim . 2000a)'19; doQal kay -nak sularında dem ir 0.05. bakır 0.1. çinko 0.1, mangan 0.02.kadmiyum 0.005, krom 0.05ve nikel 0.02 mgii olarak bildirilmiştir. Aynı yönetmelikte;

ıçme sularında demir 0.3, bakır 1.5. çinko 3.0, mangan 0.05, kadmiyum 0.003, krom 0.05ve nikel 0.02rngJI ataraksınırlandırılmı ştır.

Içme ve Kullanma Sulan Standardı (Anonim, 1997)'nda ; kaynak (memba) suları dışındaki içme ve kullanmasuları (dere, nehir,gölve baraj)sınıl 1 grubu. kaynak sula rı (göze. pınar, kuyu ve galeri) eesınıl 2 grubu sularşeklindesrmuandmlrmş: sınıf 1grubu sularda lizıko-kimyasal nitelikler açısından tavsiyeedilen (GL) ve müsaade edilebilecek mak -simum de{Jerler (MAC). sınıf 2 grubu sularda ise yalnızca maksimum degerler bildirilmiştir. Buna göre; sınıf 1 ve 2 grubu sularda demir sırasıyla 50 (200) ve 50, bakır 100 veya 3000 (3000) ve 100, çinko 100 veya 5000 (5000) ve 100. mangan 20 (50) ve20, kadmiyum bulunmanıall (5)ve 5. krom bulunmanıah (50)ve 50.nikelbulunmamah (50) ve 50ı..ıg/l olarakbildi rilmiştir.

Su KjrliliQi Kontrolü YönetmeliQi (Anonim. 20(4 )'nde ; kıta içi su kaynakları kalite özelliklerine

göre yüksek kaliteli sular (sınııı), az kirlenmiş sular (s ınıf 2), kirli sular (sınıl 3) ve çok kirlenmiş sular (sınıl 4) olmak üzere 4 smaa ayrılmıştır. Bu sularta ilgilikalıte kriterleriTablo t'deverümtştrr.

Van ilinde, özelükte göçlerden kaynaklanan

nüfus artışına paralelolarak son yıllarda içme ve

kullanma suyu gereksinimi artmıştır. Bölgenin po -tansiyel su kaynakları yılda 3.005.87 nma hacme sahiptir.Bunun yaklaş ık %9 7'sl (2915 hm3/yıl) yü -zeysel kaynaklardan (nehmer. göller). diğer kısmı

Tablo1.Kıtaiçisukaynaklarınınsınıllannagöre kalite kriterleri

ise yeraltı sularından sağtanmaktadrr. DevletSu iş­ leri Van BOlg8MüdürluOü'nun verilerine göre; mev -cut su kaynaklannın 2D25 yılına kadar yeterli 0 1-duOu, ancak daha sonraki yıllarda ciddi bir içme suyu sıkıntısı probleminin olabileceğ i bildiri Im i şI ir (Anonim, 2003).

Buçalışma, Van merkez ve ilçelerinde bulunan kuyu, dere, kaynak!çeşme, musluk ve depo su -larında aQırmetal düzeylerin inmevsimsel olarak in -celenmesi, belirlenen verilerin ılgılı standart ve yö -nelmeliklerde bildirilen dCOerler1e karşılaştırı lması. ıespn edilecek problem ler ve ç6zümlerikonusunda yetkili mercüenn bilgilendinlmes i

amacr

yta

p lan-lanmıştır.

Mat eryal ve Metot

Bu çalışmada, Van merkez ve uçeıenrce (Erciş, Özalp . Saray, Muradiye,_Çaldıran. Gürpmar. Gevaş ve Edremit) bulunan kuyu, dere, kaynak! çeşme, mosluk ve depo sularındansaQlanan top -lam 366 Ornek materyalolarakkullanıldı.

Ömek alımındaTS 266 (Anonim, 1997)'da bil· dirilen kuraltar _uygulandı. Örnekler ilkbahar, yaz.

sonbahar ve kış dönemlerini içeren 1yııı ık süreçte periyodik olarak toplandı. Önceden belirlenen 100 ayrı kaynaktan alınan örnekler. soOuk zinctroe Y.Y.O. Veteriner Fakültesi Besin Hijyeni ve Tek-nolojisi Anabilim Dalı laboratuarına getirilerek kim-yasal yönden (demir, bakır, çınko, mangan, kad-miyum, krom, nikelvekobalt) incelendi.Örneklerde nQır metal tayini Atomik Absorbsiyon Spekt -rcrctcrnerrn yöntemle (Anonim, 1995b; Anonim, 20aDb) yapıld ı. Ömeklenn alındığı kaynaklar ve örneksayısı Tablo2'de verilmiştir.

SuKalitePeremctreıerı Su KalileSınıfları

i ii III LV Demi r(1.19 FcII ) 300 1000 5000 >5000 BakırW-O CUII) 20 50 200 > 200 Çinko(1.19 Zrv1) 200 500 2000 > 2000 Ma nganCJı9Mn/() 100 500 3000 > 3000 KadmiyumCJı9Cdı1) 3 5 10 > 10 Krom (toplam)CJıgCrl1) 20 50 200 >200

Nikel (IJ9NıII) 20 50 200 >200

Kobalt(P9CoII) 10 20 200 >200

vuumilı:ı'~iSu Kay naklur md aAğı rl\lclal",

Tablo 2,ÖrnekalınankaynaklarınVanmerkezveilçelerinegöredağıl ımı

Kaynak Van

merkez Gevaş Gürpınar Edremit Erciş Muradiye Çald ıran Özalp Saray Toplam

Kuyu 13 2 2 3 2 23 Dere 3 3 3 11 KaynaklÇeşm e 9 3 2 2 19 Musluk 8 5 2 4 4 6 5 3 38 Depo 1 2 2 9 Toplam 34 10 7 7 12 9 9 7 5 100 Bulgular

Van merkez ve üçeterindeki kuyu, dere, kay -naklçeşme, mustuk ve depo sularında belirlenen

ağ ırmetal düzeyl erininmevsimseldağılımı Tablo3

-e'caverilmiştir.

Van merkez ve ilçelerinde bulunan kuyu su-ları nda ortalama dem ir miktarları sırasıyla

O.l S±0,022 ve D.OG±O.OlO mgll olarak be

-lirlenmiştir. Merkez ve üçelerdeki diğer su kay

-nakları nda ortalama değerler Sırasıyla D.17±O.045 ve 0.14±0.D32 (dere). 0.14±O.025 ve D.12±0.014 (kaynaklçeşme), 0.19±O.037 ve O.12±O.013 (mue

-luk), O.DS±0.03D ve O.11±O .017 mgll (de po) olarak

saptanmıştı r. En yüksek demirortalaması kuyu su-larında merkez ve Gürpınar (0.1 5±O.03 5) ; de

-relerde merkez ve Erciş (0.18 t O.070); kaynakl çeşme sularında merkez, Gevaş (O.lG±O.033) ve Muradiye (O.17±D.0 7a) ; musluk sularında merkez, Murad iye (O.17±O.035), Özalp (O.lG±O.063) ve Saray (O.15±O.053 ); depo sularında ise Edremit

(O.15±O.052) ve Muradiye (O.lS±O.Ol S) ilçelerinde tespit edilmiştir. En düşük ortalama değerler kuyu sulannda Çaldıran (O.0 3±O.014 ) ve Saray

O.D4±O.OlD); derelerde Gürpınar (O.09±D.04l);

l.aynakzçeş me sula rı nda Edremit (o.oa±o.01?) ve

Saray (D.Oa±O.023 ); musluk sularında Çaldıran

(O.OS±O.OlS); depo sularında ise merkez ve Erciş

ilçesinde (O.DS±O.OOS)belirlen miştir.

Yan merkezde bulunan kuyu su larında o r-talama bakır düzeyi O.OS±O.ODa mgll olarak tespit

edilmiştir. Merkezd eki diğer su kaynaklannda or-talama değerler 0.OS±O.02 2 (de re), O.OS±D.Dl0 (kaynaklçeşme), D.OS±O.012 (musluk) ve

O.DG±0.03D mgl l (depo) olarak saptanmıştır. Or -talama bakır değerle ri ilçelerdeki kuyu sularında

O.OS±D.Oll, derelerde O.OG±0.012, _{kaynaklçeşme}

suları ndaO.07±Ü.OLO,mosluksularındaD.ü5±ü.ü 05

ve depo suları nda O.D5±0.Dl l mgll olarak

be-lirlenmişlir. Incelenen su _{kaynakları nda} ortalama

bakır düzey leri 10 0 jlg/l'den daha düşük bu -lunmuştur. En düşük ve yüksek ortalama değerler kuyu sularında sırasıyla Erciş (0.04±0.023) ve Ç

al-dıran (0.07±O.024) ; derelerde Gevaş (0.OG±O.02l)

ve Muradiye (0.OS±O. OS7); kaynaklçeşme sularında Gevaş (0.05±O.034)veSaray (0.1O±O.033) ;musluk sularında Çald ı ran (0.03±O.009) ve merkez; jıecc

sula rı nda ise Erciş (O.03±O.OlG) ve Ozalp (o.Oa±O.041) ilçeler inde tespitedilmiştir.

Ortalama çinko değ erleri merkez ve ilçel erde bulunan kuyu suları nda sırasıyla O.14±a.04 9 ve

O.06±O.ODa, derelerde O.OS±O.D09 ve D.OG±O.Ooa,

kaynaklçeşme sularında O.OS±O.00 5 ve 0.04±D.004. musluk sula rında O.1Q±0.0 20 ve

O.l1±O.Oll, depo sularında ise 0.04±ü.OOG ve

O.07±O.019 mgll olarak saptanmıştı r. Kuyu

su-la rı nda en düşük çinko ortal aması Saray

(O.OS±O.OOS) ve Gürpınar (O.05±O.012) ilçelerinde,

en yüksek ortala ma değer merkezde tespit edil-miştir. Kaynaklçeşme sularında en düşük ortalama değerler Gürpınar (O.0 4±O.0 0 3) ve Erciş

(O.04±O.DD9)ilçelerindebel irlenmiş,Edremitve

Mu-radiye'de bulunan kaynaklçeşme suları nda çinko düzeyleri daha yüksek bulunmuştur. En düşük ve yüksek ortalama değerler derelerde sırasıyla Mu

-radiye (D.04±0.005) ve Erciş (O.OS±O.02 0) ; masluk

sularında Edremit (0.OS±O.00 9) ve Ozalp (0.22±D.OS7); depo sularında ise merkez ve Çal -dıran ilçesind e (O.12±0.079) tespit edilmişti r. in-celenen sukaynaklarındanmerkezdekikuyu sulan, Erciş , Murad iye, Çaldı ran ve Özalp ilçelerinde bu -lunan musluk sulan ve Çaldıran ilçesindeki depo sularında ortalama çinko düzey leri 10 0 pg/l 'den yüksek bulunmuştur.

Yan merk ez ve ilçe lerinde bulunan kuyu s u-ları nda ortalama mangan düzeyleri sırasıyla

O.OS±O.011 ve 0,47±O.34S mgll olarak b

ALE.\tD/\R.ACAoGLU.AU.ŞARU.DEVE

derelerdesırasıyla0.09±.0 .037ve0.12±0.026, kay-naklçeşme sularında 0.06±O.016 ve 0.08±0.011, musluk sularında 0.09±0.018 ve 0.0910 .010, depo sularındaise O.11±O.054ve 0.09±O.015mgll olarak saptanmıştır. Kuyu suları nda en yüksekmangan or -talaması Çaldıranilçesinde(2.2311.928)tespite dil-miştir. Busu kaynakla rındaminimumvemaksimum değerler arasındaki fa rklılık oldukça yüksek bu

-lunmuştur. En düşük ve en yüksek ortalama d e-ğerlerderelerde sırasıyla Gürpı nar(0.05±0.022)ve

Muradiye (0.22±0.172); kaynaklçeşme sula rınd a Muradiye (0.06 ±0.022) ve Edremit (0.10±0.030): mc stuk sularında Çaldı ran (0. 06±0.016) ve Gevaş (0.12±O.048);depo sularında iseErciş(0.07±O.01S) ve merkezdetespitedilmiştir.

Van merkezde bulunan kuyu. dere, kaynak! çeşme, musluk ve depo sularında ortalama

kao-miyumdüzeyleri sıras ı yl a 0.09±O.019, 0.07tO.016.

0.08±0.009, 0.D7±O.OO8 ve0.08t O.017 mgll olarak saptanmı ştır. Genel ortalamadeğerlerilçelerdekisu kaynaklarında 0.Oa±0.Q07 (kuyu), 0.07±0.009 (dere), 0.On O.008 (kaynaktçeş me), O.OS±O.009

(musluk) ve O.OB±O.OOB mgll (depo) olarak be -lirlenmiştir. Enyüksek kadmiyum ortalamas ı Ôzalp

ilçesinde bulunan musluk suları nda (0.14±O.072) tespit edilmiştir. Muradiye ilçesindaki kaynak suyu dışında, incelenendi ğ er sukayn a k l arınd a ortalama kadmiyum değerıeri 50 ~gII'den daha yüksek bu -tunmuştur. Kuyu suları nda en düşük kadmiyum o r-talaması Gürp ı nar ilçesinde (0.06±0 .015), en y ük-sek ortalama değerler Van merkez ve Erciş ilçesinde (0 .09±0.024) tespit _edilmiştir. Özalp, Ça l-dıran ve Saray ilçelerinde bulunan kuyu suları nda ortalama kadmiyum düzeyleri kı smen benzer bu-lunmuştur. Incelen en diğer su kaynaklarında en düş ük ve yüksek ortalama değerler derelerde sı­ ras ıyla Erciş (0.06±O.014) ve Gürpınar (0.09±O.027); kaynak/çeşme sularında Muradiye (0.04±0.026) ve Gürpı nar(0.OB±0.017):musluk su -ları nda Çaldıran (0.05tO.Ol1) ve Özalp: depo su-larında ise Erciş (0. 06tO.021) ve Edremit (0.09±O.021)ilçelerindebelrrlenmlştir.

Ortalama krom değerleri merkez ve ilçelerde bulunan kuyu sularında sırasıyla 0.03±0.002 ve 0.04±D.004, derelerde 0.04±0 .005 ve 0.03±D.003 , kaynak/çeşma suları nda 0.04±D .00 4 ve 0.04±D.004, musfuk sularında 0.03±0.003 ve O.03±D.001, depo suları nda ise 0.03±0.0 13 ve 0.03.:!:0.004 mgll olarak belirlen miştir. En düşük ve yüksek ortalama oeşerıer kuyu suları nda sırasıyla Çaldıran (0.02±0.003) ve Saray (0.06±0.aOg);de -relerde Gürp ınar (O.O2±O.006) ve merkez: kaynak

sula rında Edremit (0.03±O.013) ve Saray 22

(O.05±O .017), musluk su larında merkez ve Saray (0.06tO.009); depo sula rı nda ise Muradiye (0.0210. 009)ve Özalp(0.06±D.011)ilçelerinde te s-pitedilm iştir.

Van merkez ve ilçelerinde bulunan kuyu su -larında ortalama nikel düzeyleri sırasıyla 0.04±O.00B ve 0.041O.00B mgll olarak be -lirlen miştir. Ortalama değerler merkez ve i

l-çelerdeki derelerde sırasıyla Q.04±Q.01B ve 0.02±0.005, kaynaklçeşme sularında 0.04±0.009 ve 0.0410.007 , musluk sularında 0.04±O.010 ve 0.03±O.004, depo sularında ise 0.01±O.006 ve

0.04±O.01 2 mgll olarak tespit edilmiştir. Incelenen su kaynakları ndan baz ılarında (kuyu suları-Erciş, kayna klçeşme suları-Edremit ve Erciş , depos ulan-Edremit ve Muradiye) ortalama nike! düzeyleri 50 ~gll'den yüksek bulun muştur. Kuyu suları nda en düşük rukel ortalaması Saray ilçesinde (0.03±O.014)tespitedilmiştir. Çaldı ran. Gürpınarve Erciş ilçelerinde bulunan kuyu sularında ortalama

değerler daha yüksek bulunmuştur. En düşük o

r-talama değerler derelerde Gürpına r (O.02±D.009) ve Gevaş (O.02±O. OOG) ; kaynaklçeşme sularında Muradiye (0.02±O.013) ve Saray (0.02±0.014); musluk sularında Edrem it (0.02±O.ooB) ve Saray (0.02±O.013); depo suları nda ise merkezd e

sap-tanmıştır. Incelenen su kaynaklarında en yüksek nikeı düzeyleri derelerde Van merkez: musluk

su-larında Gevaş (0.05tO .016)veÖzalp(0.05±O.013); kaynaklçeşme ve depo sularında ise Edremit il

-çesinde (sırasıyla 0.06±0.026 ve 0.OB±OOB2) b e-lirlenmişti r.

Van merkezde bulunan kuyu, dere, kaynakl çeşme. muslukve depo sularında ortalama kobalt düzeyleri sırasıyla O.10±0.006, 0.09±0.011,

O.OB±O.OOB,0.12±0.010 ve 0.0 5±0.014 mgll olarak saptanmı ştır.Bu de{Jerlerüçelerdeki kuyusularında

0.OBtO .009. derelerde 0.09±O.009, kaynak/ç eş ma

sularında 0.08±O.OQ7, musluk sularında 0.13±0.009 , depo suları nda ise 0.09±Q.008 mgll olarak belirlenmiştir. Incelenen su kaynakları nda ortalama kobaltdeğerleri genelde50 Ilgll' den yük-sek bulunmuştur. Ancak, Van merkez ve Çaldıran ilçesindeki kuyu sula rı, Gevaş ilçe sindeki dereter.

Edremit ve Muradiye ltçeıerinoeki kaynaklçeş me suları, Gevaş ve Çaldıran Ilçeterindeki depo suları

ve Sarayilçesidışındakirnusluk sularında ortalama değerlerin 100 ~g!1 ve daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Kuyu ve kaynak/çeşma sularında en düşük ortalama değerler Erciş ilçesinde (sı rasıyla 0.On O.026 ve 0.Oa±0.015);dere, musluk ve depo

sularında ise sıras ıyla Muradiye (0.04±D.021) ve Saray(0.0 9±O.016)ilçeleriIle merkezde tespite

ou-\'annm ı.:~siSuKa rn akl :ınıula,\(:ır:'ılda!.,.

miştir. Enyüksekortalama deOerlerkuyusuları nda merkez. Çaldıran (O.10±0.016 ) ve Gürpınar (O.lO±O.02 4) ; derelerde Gevaş (O.l1±O.OlB) . kay-naklçeşme sularında Edremit (O.10±O.D2 2) ve

Mu-radiye (O.11±O.0 3 5); musluk suları nd a Gevaş (O.16±D.03 6) ve Özalp (O.15±O.02 2) ; depo su-larında ise Gevaş (O.10±0.0 2 9) ve Çaldı ran (O.12±O.016) ilçelerindesaptanrmşur.

Tablo 3.Van merkoz ve ilçelerinde k;sukııynak la rındabelirlenenağırmetal düzaylerinin iIlWahardOnemındeki dıığ ı lı mı(mg/l)

Kaynak IncelenenParametr eler

Demir (Fe) Bakır(Cu) Çink o (Zn) Mangan (Mn) Kadmiyum (Cd) Krom(Cr) Nikel (Ni) KoballlCo)

Van merkez

<"YU

0.14:t 0.033 0.03 :t 0.003 0.02:t0.005 0,05±0.006 0.02±0.005 0.0310.003 0.0510.008 0.09±0.005 Dere 0,2010.073 0.Q31 0.012 0,02±0.007 0.05±0.004 0.02±0.012 004 ±0.004 0.01 10.007 0.09±0.006 KaynaklÇeşma 0,151:0.021 0.03±0.006 0.03± 0.006 0.05± 0.011 0.02±0.005 0.05±0.008 0,03:t 0.01O 0.10 1:0,008 Musluk 0,1010.023 0.03±0.007 0.02:t0.004 0.06:t0.007 0.03:t 0.007 0.021 0 ,005 0.02:t0.009 0.09:t 0.006 Depo 0.1210.000 0.05±0.000 0.04:1:0.000 0.06 :1:0.000 0.03:1:0.000 0.03±0.000 0.01:i:0.000 0,06 :t 0.000 Ilçaler

<'YU

0.0610.019 0.04:t0,013 0.03:1:0,007 0.16:1:0,122 0.03 :1:0.008 0.03:t0.007 0.01±0.006 0.08:1:0.005 Dere 0.09 ± 0.025 0.06 1 0.022 0.03:1:0.005 0.04:1:0.005 0.03:1: 0.011 0.02±0.003 0.0210.005 0.08±0.006 KaynaklÇeşma 0.14±0.03 1 0.061:0.027 0.01±0.004 0.06 :1:0.004 0.02±0.004 0.03±0.004 0.04±0.012 0.0810.003 Musluk 0.12±0.019 0.03:t 0.003 0.041 0.009 0.0610.007 0.0210.003 0.03± 0.003 0.02 1 0.005 0.09 1 0.003 Depo 0.11:1:0.0 33 0.04:t 0.005 0.03:1:0.004 0.0410.0 11 0.0310.006 0,02±0.005 0.0310.006 0.08 10.003

Tablo4.Vanmerkeıve ilçelerindeki sukaynakl arındabelirlenenağırmetatduzeylerinin yaz dOnemindekldağılımı(mgil)

Kaynak Incelen en Parametreler

Demir(Fe) Bakır(Cu) Çinko (Zn ) Man9an (Mn) Kadmi yum (Cd)Krom(Cr) Nık e l(Ni) «ecau (Co) Vanmerke z

<

'YU

0.05±0.016 0.04:t 0.007 0.16±0,060 0.04:t0,011 0.17:t0.058 0.02:1:0.004 0.06:1:0,020 0.09 ± 0,011 Dere 0.0310.026 0.02:t 0.006 0,07±0,001 0.06±0.015 0.14:t0.013 0.04±0.022 0.09±0,020 0.06±0.016 KaynakIÇaşme 0.07~0.030 0.05±0.009 0,04:t 0.008 0.01±0.005 0.12±0.009 0.02 :1: 0.006 0.0410.019 0.08±0.015 Musluk 0.03±0.Ot5 0.05 ± 0.011 0.13±0.052 0.03:t0.012 0,10:1:0.009 0.02 1 0.003 0.0410.013 0.09 ± 0.016 Depo 0.01± 0.000 0.Q3±0,000 0.06 :t 0.000 0.06:t0.000 0.09 ± 0.000 0.07 1 0.000 0.00510.00 0.06± 0.000 Uçeler

<

'YU

0.06 :t 0.014 0.04± 0.009 0.08:t0.006 0,13± 0.023 0.1310.007 0.05:1:0.008 o.or e0.011 0,10±0.021 Dere 0.07:t0,010 0.04± 0.011 0,06:t0.005 0.12± 0.046 0.13:t0.007 0.03±0.008 0.04±0.007 0.10 ±0.019 KaynaklÇeşma 0.0710.0 12 0.06± 0.014 0.06:t0.005 0.08±0.025 0.12:t0.006 0.04±0.012 0.05:t0.006 0.1110.016 Musluk 0.07:t0.009 0.04±0.005 0.13:t.0.028 0.10±0.028 0.14:t 0.027 0.03:t0.004 0.061 0.006 0.1010.008 Decc 0.07:t0.020 0.04± 0,008 0.12±0.068 0.09 :t 0.021 0.12t 0.009 0.03:t0.01O 0.06±0.015 0.13±0.010 23

AI.E.\lJ)AR,AGAOGLU,ALlŞARU.DEDE

TabıO5.Van merkezveilçeleıindekisukaynaklarındabetirtenenaOırmelaldUleylerı ninsonbahardOnemlndokldağılımı(mgt1)

Kaynak Incelenen Paramo tre ler

Demiı(Fo) B<ı.kır(Cu) Çinko (Zn) Mangan(Mn) Kadmiyum (Cd) Krom (Cr) Nikel(NI) Kobalt(Co)

Vanmeıkaz Kuyu 0.1 \f 0.034 <0.001 0.091.0.020 0.06tc0-013 0.03t 0.005 0.03tc0.007 <0.001 0.14tO.017 Dere O.LO10.052 <0.001 0.05i 0.Ot9 0.01 i 0.001 0.0310.012 0.04tc0.005 <0.001 0.08i 0.031 KaynaklÇeşme 0.12 10.027 <0.001 0.0710.007 0.02±0.010 0.05t 0.006 0.04 i0.008 ",0,001 0,09i 0018 Musıuk 0,29 i 0.092 <0,001 0.1110.025 0.Q3 i 0.010 0.06i 0.007 0.04i 0.006 <.0.001 0.12 .t0.024 Depo 0.01:t 0.000 <0.001 0.03i 0.000 0.06i 0.000 0.09 ± 0.000 0,004 :t 0.00 <0.001 0.01i 0.000 ilçelor K"iU 0.05i 0.019 <0.001 0.09i 0.022 1.22 i 1.181 0.04 ± 0.005 0.03± 0.004 <0001 0.05 ± 0.012 üere 0.04t 0.022 <0.00\ 0.05:t 0,009 0.04i 0,012 0.03i 0.007 0.02 ± 0.005 <0.00 \ 0,04i 0.009 KaynakIÇeşme 0.10±0.024 <0.001 0.05t 0.012 0.03:t0.0\2 0.03t 0.008 0.03:t0.009 <0.001 0,06±0.01S Musıuk 0.05±0.012 <0.00\ 0.16:t0.022 0.03.10.004 0.04:t0.003 0.03i 0.004 <0.001 0.15:10.016 öepc _{0.09i 0.016 <0.00\ 0.05:t0,007 0.03±0,0\ 2 0.05 :t0.005 0.03}t 0.008 <0.001 0.05 10.0\ 6

Tablo 6.Van merkez veHçeleıindeklsukaynakiaıında bclinern:ın aO ı rmalalduıeylerinlnkı,dönemindekidağılımı(mgll)

Kaynak Incolenen Parametre le r

Demor(Fe) Bakı r(Cu) Çinko(zn) Mangan !Mn ) Kadmiyum(Cd) Krom(Cr) Nikal(Ni) Kobalt(Co )

Van morkez

Kuyu 0.3 5 i 0.039 0.15iO.OO6 0.33i 0.197 0.1810.006 0.10:10.016 0.02:t0.004 0.05i 0.019 0,10 :t 0.0 15 Dere 0.35i 0.076 0.18t.0.008 0.08 tc0.018 0.25i 0.\ 21 0.09 i 0.028 0.03:t 0.009 0.07i 0.067 0.12 .t0.028

Ka ynakIÇ oşme 0.27±0.090 0.15tO.Ol0 0.07i 0.010 0.20±0.043 0.12±0.022 0.04t 0.010 0.10t 0.021 0.07t 0.022

Musluk 0.3Gtc0.079 0.17i 0.007 0.\310.049 0.24f 0.032 0.\0:t0,018 0.03i 0.007 0.0810.033 0.16:10022

eecc

0.11:t 0.000 0.\ 410.000 0.05t.0.000 0.28 1 0.000 0.10±0.000 0.04±0.000 0.03 i 0.000 0.07:ı:0000 hçeleı Kuyu 0.10:1:0.032 0,17:t0,013 0.0310.00G 0,21t 0.020 0.10±O.OOG 0.05t 0.010 0.08 10,020 0.0910.022 Dere 0.35i 0.094 0.16;1;0.014 0.08i 0.028 0.2710.068 0,0910.013 0.041 0.007 0.05i 0,014 01310.023 KaynaklÇaşme 0.15 :1:0.041 0.17:t0.004 0.05t 0.007 0.15:t0,0 19 0.11tO.014 0.04 10.008 0.07± 0.024 0.08 :t0.015 MusJuk 0.28 t 0.041 0.1510.004 0.1010,010 0.19t 0.016 0.11i 0.007 0,03±0.003 0.06 1o.ots 0.20±0.032 Depo 0.1710.065 0.16:t0.017 0.081 0.036 0.22±0,034 0.12:t0.019 0.05;1;0-010 0.lt1'O.047 Q,10t 0.023 Tartışm ave Sonu ç

Bu çalışmada. Van merkez ve ilçelerinde b

u-lunan kuyu, dere, kaynaklçeşme , musluk ve depo

suları nda ağır metal kirlilik düzeyleri ve mevsimsel değişimi araştı rılmıştı r.

Incelenen su kaynaklarında en yüksek demir

24

ortalaması merkezdeki musluk sula rı, Erciş il·

çesinde bulunan dereler ve Muradiye ilçesindeki kaynaklçeşma suyunda belfrlcnnuş. en düşük or

-talama de~erler Çaldıran ve Saray ilçelermdekl

kuyu sularında tespit edilmiştir. Mevsimsel o

e-ğişkenler incelendiğinde. ortalama değerlerin mer

-kezdeki depo sularında ilkbahar, diğer su k

\':ıu lI;il ı:...~iSuKa~lIakl a rıııd :ı,\i:ı r:loıda ı•••

gOrülmcktedir. ilçelerdekikuyu. dere ve musfuk s

u-ları ile merkezdebuluna n deposularındaen düştik ortalama deQerle rsonbaharda betırtenmış.dlOersu

kaynaklarında mevsim ortalamaları yaz

mev-siminde daha düşük bu lun mu ştu r(Tabıo3-6)_

Organizma için esansıvoı bir element otan demir. sularda iki deOertikli çözünmuş halde, daha çok hidrojen karbonat ve süttat şeklinde bulunur. Sulardaaz miktardabulunması saOlıkaçısından sa-kınca oluştutmaz. Ancak. fazla miklarıarı içme su-larında ıstenmeyen renk ve bulanıkhQa neden olur. Bu Ozellikteki sular buhar kazanla rında tcrtu ol

u-şumuna, su da\')ltım sistemlerinde demir bak -terilerinin çoqaımasma ve su borularının Iı­

kanmasına neden oldu\')undan endüstriyel

ku lla nıma da uygun deOildir (Tekınşen ve Yalçın,

1990;Balkaya veAçıkgöz, 2004).

Bu çalışmada, merkez ve ilçelerdeki kuyu, musluk ve depo sularında ıespit edılen ortalama

demirdüzeyleri EkinveBildik (1997)'insonuçlarıyla kısmenuyumlu bulunmuştur. Anca k,derelerde

be-lirlenen ortalama değerler Çelik ve Kayar(2oo3)'ln bulgularıylabenzerlik göstermemektedir.

Van merkez ve ilçelerindeki derelerde

be-lirte nen ertatama demirdüzeyleri Standart (Anonim. 1997)'1a sınıf 1grubu sulariçinbildırilenmaksimum

de\')ere uygun bulunmuştur. Musluk ve depo su-larında tespit editen de\')erler Yönetmelik (Anonim,

2OOOa)'le belirlenen knıerlere uygunluk gôs-termtşur. Ancak kuyu ve kayna klçeşme sularında behrlenen ortalama demir miktarları Standart ( Ano-rum. 1997)'1a sınıf 2 grubu sular için bildirilen de -ğorlerden daha yüksek bulunmuştu r, Kaynak! çeşme sularında tespitedilen ortalamadeğerlerY Ö-nelme lik (Anonim, 2000a)'te bildirilen antertere uygun bulunmamıştır. Su Kirlih~i KonIrolü YÖ -netrnetlğl (Anonim, zoc-tj 'ne göre: merkez ve if-çelerde bulunan derelerortalama demir düzeyi açı ­ sından yüksek kaliteli sular (sınıf 1) içerisinde yer almaktadır,

Su kaynaklarında en dti~ük bakır ortalaması Erciş ilçesinde bulunan depo suyunda. en yüksek ortalama deQer Sarayilçesindekikaynaklçeşme su-larında tespıt edilmiştir. Tebıoıar (3-6) in-cetendiQinde; ortalama bakır düzeyinin merkezdeki

kuyu. kaynaklçeşma ve musluk sularında ilkbahar,

derelerve deposularındaise yazmevsiminde daha

düşük olduQu görülmekledi r. Ortalama de{ıerler il-çelerde bulunan kuyu. dere ve kaynaklçeşme su

-larında yaz mevsiminde, musluk ve depo sularında iseilkbaharda daha düştik bulunmuştur. Merkezve

ilçelerdeki su kaynaklarında en yüksek ortalama

25

deQerler _kış mevsiminde _{belirlenmiştir.} Incelenen su kaynakla nnda sonbahar mevsimindebakırtespit edilememi ş ti r.

Esansiyel bir element olan bakif. doğal çev -rede yaygın şekilde bulunur. Organizmada

baQ

doku serıtezi. iskelet mlneralizasyonu. koiesrerer

metabolizması, ba~ ışı klık sıstemı ve hemoglobin

oluşumunda önemli roloynar

(Saloam

n.

1998). Bazı büeştklen (süttat, subasetat, klorür ve oksit gibi) ziraimücadelede ve veteriner sahasında kul

-lanıhr. En önemli kullanım alanı etektnk-elektroiüik

sanayidir. Bakır işletmele rine aıt atıklar. bakır ka

p-lar ve baku yönünde n zengin bölgelerden k

ay-naklanan akarsular butaşıda en önemli kay -nak l ardır (Kaya, 1995). Do ~ a l sularda çok ender rastlanan birelementtir. Pirinç,bakır ve bronz tçe -rikllsu boruların ın korozyonu ile içme sularına ka-rışabilir. Içme amaçlı kullanılan sularda bakır dü'

zayinin titrede 1mg'dan fazlaolması suyun renginin

ve tadmm de~işmesine yol açar(Tekinşen ve Yal-çın, 1990: Balkaya ve Açı kgöz, 2004). Or-genızmaya alınan bakır özelhkle karaciQerde bi-rikme özelliğindedir. Bakınn düşük dozda uzun sürealınması akul ve kronik zohirlenmelere neden

olur. Bakır su canhları üzerinde de toksik etkilıdır (Kaya, 1995;Atay vePutatsü.2000).

Bu çalışmada, merkez ve ilçelerde ki kuyu. musluk ve depo sularında tC5Pl! edilen ortalama

bakırdüzeyleri Ekin ve Bildik (1997)'in sonuçıanyta benzer bulunmuştur. Ancak, derelerde belirlenen oeşerter Çelik ve Kayar (2003)'ln bulguıarıyla pa -ralellik göstennemektedi r.

Van merkez ve üçefermdeki su kaynaklannda

belirlenen ortalama bakır dOzcyle ri Yönetmelik

(Anonim.20ooa) ve Standa rt (Anonim, 1997)'1a b

il-dirilen de~erlere uygunluk göslermiştir. Ancak, Su

KirliU~i Kontrolü YönetmeliQi (Anonim, 2004)'ne göre;merkez ve ilçelerdeki dereler ortalama bakır

düzeyiaçısındankirli sular(sınıf3) içerisindeyer al

-maktadır.

Incelenen su kaynaklarında en yüksek çinko

ortalaması merkezde bulunan kuyu suları. Erciş ve Özalp ilçelerindeki musluk suları ve Çaldıran ü

-çesindeki depo sularında belirlenmiş . en duşuk cr -talama deoerter Gürpınar ve Erciş ilçelerınde bu· lunan kaynaklçeşme suları ve Muradiye ilçesinde

bulunan derece tespıt edilmiştir. Mevsimsel

de-l)işkenler incelendiğinde: ortalama değerlerın mer

-kezdeki depo sulannda sonbahar. diOer su kay-naklarında ise ilkbahar mevsiminde daha düşük olduQu görülmektedir. Ilçelerde bulunan su kay-naklarında en düşüK ortalama değerle r ilkbaharda

ALEMDAR. MiAoGLU.AUŞARU.DEDE

tespn edilmiştir. Mevsim ortalamaları merkezdeki kuyu suları ve derelerde kış. kaynaklçeşme su

-larında sonbahar,muslukve depo sularındaise yaz

mevsiminde daha yüksek bulunmu ştur. Ortalama

değerlerin ilçelerdeki kuyu ve musluk sularında

sonbahar. kaynaklçeşme ve depo sularında yaz.

derelerde ise kış mevsiminde daha yüksek oldu~u

belirlenmiştir(rablo 3-6).

Esansiyel iz elementlerden çinko. do~ada

ge-nellikle kadmiyumla birlikte bulunur (Kaya, 1995).

Orçantzmada protein serıtezi. karbonhidrat m

e-tabolizma sı ve enzimattk reaksiyonlarda önemli el'

kinli{ı:e sahiptir. Ayrıca. bazı enzimlerin yapısında

yer alı r (Saldarnh. 1998). Element şeklinde z

e-hirleyicl özellikte de~ildir. Ancak, asit veya asm

maddelerin varlığında çözünebilir çinko tuzlarının

şekütenmeslyte zehirlenmey e neden olur. Genelde do{ıal sularda bulunmaz. ancak endüstri at ı kları ve su borularının (plastik, galvanizli ve bakırlı)

ko-rozyonu ile su sistemine karışabilir (Teklnşen ve

Yalçın, 1990; Kaya, 1995). Çinko tuzlarının

üre-lildiği sanayi daltan. çinko oksit içeren boyalar.

çınkove galvanizli ekipman, insan hekimliği ve v e-terinerhekimliktetedaviamaçlı kullanı lan çinko i

çe-rikli preparatlar. antifungal ilaçla r ve insülin u

y-gulamaları çinko bulaş ıs ı nda önemli kaynakla rdır

(Kaya,1995).Aşırıçinkoalımında akciğeranüzeml.

arterıceueroz. arıemi. karaciğer, böbrek. dafak.

kalpve beyinde kanama odakları ve dejeneralifbo

-zuklukların şekillendiği bildirilmiştir (Kaya, 1995;

Saldamh. 1998).

Bu çalışmada. merkez ve ilçelerdeki musluk.

depo ve kuyu sularında belirlenen çinko düzeyleri

Ekin ve Bifdik (1997)'in bulgularıyla paralellik

gös-termektedir. Ancak, derelerde tespit edilen or

-talama değerler Çelik ve Kayar (2003)'10

so-nuçlarındandahadüşük bulunmuştur.

Van merkez ve llçelenndeki kaynak, mustukve

depo sularında belirlenen ortalama çinkodüzeyleri

Yönel melik (Anoni m. 2000a)'1e doQal kaynak ve

içme sulan için bildirilen değerlere uygun b

u-lunmuştur. Merkezdeki kuyu suları dışında. in

-celenensu kaynaklarındatespitedilenortalama d

e-ğerler Standart (Anonim, 1997)'ta bildirilen

kntenere uygunluk göstermiştir. Merkez ve il

-çelerdeki dereler onalama çinko düzeyi açısından

yuksek kaüreli sular (sınıf 1) içerisinde yer

al-maktadır(Anonim,2004 ).

Incelenen sukaynaklarında en yüksek mangan

onalaması Çaldıran ilçesindeki kuyu sulannda b

e-lirlenmişlir. En düşük ortalama değerle r Gürpınar

(dere),Muradiye(kaynak/çeşme) veÇaldıran(

mus-26

luk) ilçelerinde tespit edilmiştir. Ortalama değerler

ilçelerdeki kuyu sulannd a sonbahar, diğer su kay

-naklarında ise kış mevsiminde daha yüksek bu -lunmuştur. Tablolar (3-6) incelendiğinde; ortalama

mangan düzeyinin merkezdeki kuyu ve kaynak!

çeşme sularında yaz, dere ve musluk sularında

sonbahar,depo suları nda ise ilkbahar mevsiminde

dahadüşük oldu{lu görülmektedir.Ilçelerdeki kuyu sula rı ve derelerde en düşükortalama değerler sı­ rasıyla yaz ve ilkbahar mevsiminde. diğer su kay -naklarında ise sonbaharda tespitedilmiştir.

Orqanizma için esanslyet olan mangan s

u-larda ikideğerl ikılçözünmu ş şekilde, daha çok

de-mirle birlikte bulunur. Içme sularında 0.1 mgll 'den

daha fazlamiktardabulunmasısuyun lezzeli nin

bo-zulmasına neden olur. Sularda mangan düzeyinin

artması balıklar ve diğer su canlıları üzerinde de olumsuz etkilidir (Tekinşen ve Yalçın, 1990;

Sal-demır. 1998;Atay ve Pulatsü,2000) .

Bu çalışmada, Van merkez ve üçelenndeki su

kaynakla rında belirlenen ortalama mangan dü

-zeyleri Yönetmelik (Ano nim, 2oooa) ve Standart

(Anonim, 1997)'ta bildirilen değerlere uygunluk

qöstermemiştir. Merkezdekidereler ortalama man

-gan dOzeyiaçısından yüksek kaliteli sular (sınıf 1).

ilçelerdeki dereler ise az kirlenmiş sular (sınıf 2)

içerisindeyeralmaktadır(Anonim,2004).

Su kaynaklarında en yüksek kadmiyum

or-talamasıÖzalpilçesinde bulunanmusluksularında, endüşü kortalamadeğerMurad iye ilçesindeki kay

-naklçeşme suyunda sapranrrnştr r. Mevsimsel de

-ğişkenler incelendiğinde; merkez ve ilçelerdeki su

kaynaklarında ortalama de{lerlorin yaz ve kı ş me v-simlerinde daha yüksek olduğ u görü lmektedir. Bu kaynaklarda mevsim ortalamaları ilkbaharda daha

düşük bulunmuştur(Tablo 3-6).

Toksik elementlerden kadmiyum, başta k

a-raci{ler ve böbrek olmak üzere tüm dokularda

de-{Iişendüzeylerde birikme özelliğindadır. Endüstriyel

atıkla r ve zirai amaçlı kullanılan foslath gübreler

kadmiyumkirfiliğini arttıranbaşlıcataktörlerdir.K

ur-şun. bakır, demirve çelik ürettminde uygulanan iş­

lemler, çinko qatvanizlenmiş ekipman ve b

i-leşiminde kadmiyum içeren gıda işleme makineleri

kadmiyum bulaşısının en Onemli kaynağını oluş­

turur (Kaya. 1995; Saldamh, 1998; Egemen ve

Suntu, 1999). Sularda parttküner üzerinde absorbe

olarak, bileşiklerin yapısına katurmş ya da dibe çö

-kelmlş şeki lde bulunur. Atmosferden presipirasyon

yoluyla, ya{ı:murve sel sulan, atık sular ya da ga

l-vanize boruları n korozyon uyla alıcı sulara karışır

vanHi;ı ı:c~iSuKa)naklurtndar\j),ır ~Ict:ıı.•.

Yüksek dozda alımı: böbrek ve karaciğer hasarı,

solunum ve dolaşım sistemi veterslzftkleri. kalp h

i-pertrotisi. kemik ili~i hiperplazisi, hipertansiyon,

anem i ve di~er sistemik bozukluklara neden ol-maktadır. Ayrıca kanserojen, mutaien ve teratclen etkisinin oldu~u bildirilmiştir. Kadmiyum su canlıtan üzerinde de olumsuz etkilidir (Kaya, 1995; Sal

-damlı.1 998) .

Buçalışmada, merkez ve ilçelerdekiderelerde

tespit edilen ortalama kadmiyum de1;ierleri Çelik ve

Kayar (2oo3)'ln butçutanyta paralellik gös-termemekted ir.

Incelenen su kaynaklarında belirlenen o r-tatama kadmiyum düzeyleri Yönetmelik (Anonim,

2000a) ve Standart(Anonim, 1997)'ta bildirilen

krl-terlere uygunluk göstermemişlir. Van merkez ve il· çelerinde bulunan dereler ortalama kadmiyum d

ü-zeyi açısından çok kirlenmiş sular (sınıf 4)

içerisinde yeralmaktadır(Anonim, 2004).

Van merkez ve ilçeterindek i su kaynaklarında en yüksekkromortalamasıSaray ilçesinde bulunan kuyu, kaynaklçeşme ve musluk suları lle Özalp ll -çesindekideposuyundabelirlenmiştir. Endüşükcr -talama değerMuradiyeilçesinde bulunan depo su

-yunda tespit edilmişti r. Ortalama de~erler merkezde bulunan kuyu suları ve derelerde kış. deposula rındasonbahar,kaynaklçeş me ve musluk

sularında ise yaz mevsiminde daha düşük n

u-lunmuştu r. En yüksek ortalama dcOerler me

r-kezdeki kuyu ve kaynaklçeşme sularında ilkbahar, dere vemusluksu l arınd a senbahar.deposularında ise yaz mevsimindetespitedilmiştir, Mevsimsel de-ğişkenler incelendlğtnde: kobalt düzeyinin tl-çeıerdekl kuyu ve depo suları ilederelerdekış. k

ay-naklçeşmeve musluksula rındaisesırasıyla yazve

sonbahar mevsimlerinde daha yüksek olduğu gö -rülmektedir. Bu sukaynaklarında ortalamadeğerler genelde ilkbahar mevsiminde daha düşük b u-lunmuştur (Tablo 3-6).

Krom, canlı organizm ada birikme özeurştnde olan bir metaldir. Doğal sularda çok düşük d ü-zeylerde bulunur. Paslanmaz çelik üretimi, metal plkla] işlemleri ve kesici aletlerde korozyon ön-leyici olarak yaygın şekilde kuııanılır. Krom içeren

endüstriyel atıklarla su sistemine karışır. Özellikle

deri endüstrisi atrk sulan tazta miktarda krom

(Cr+3 ve Cr+6) içerir. ALLı deQerlikli krombileşikle ri toksik ve karslnojenik özeJliğe sahiptir. Yüksek

dozda atımı böbrek ve karaciğer hasarı, akciğer kanseri. deride ülser ve alterjik darmali le neden

olur. Krom, balıklar ve diOer su canlıları üze rınde

detoksik etkilidir (Anonim, 1995a;Saldamlı, 1998; 27

Atay vePulatsü, 2000).

Buçalışmada, Van merkezve ilçelerindekid

e-relerde belirlenen krom düzeyleri Çelik ve Kayar

(2003)'ınsonuçlarındandaha düşük bulunmuştur.

Merkez ve ilçelerdeki su kaynakla rında be -lirlenen ortalama krom düzeyleri Yönetmelik ( Ano-nim. zooöa) ve Standart (Anonim, 1997)'la b

il-dirilen değerlere uygunluk göstermiştir. Van

merkez ve ilçelerinde bulunan dereler ortalama

krom düzeyi açısından az kirlenmiş sular (sınıf 2)

içerisindeyeralmaktadır(Anonim, 2004).

Su kaynaklarında en yüksek nikel ortalaması

Edremit ilçesinde bulunan kaynaklçeşme ve depo

suları nda, en düşük ortalama deOer merkezdeki

depo suyunda belirlenmiştir. Mevsimsel de

-Oişkenler incetenciğlnde: ortalama değerlerin il·

çelerdekl musluk suları ile merkezdeki kuyu sulan ve derelerde yaz, diOer su kaynakla rında ise kış

mevsiminde daha yüksek olduğu görülmektedir. Mevsim ortalamaları merkezdeki depo sularında yaz mevsiminde, diğer su kaynaklarında ise ilk -baharda daha düşük bulunmuştur. incelenen su kaynaklarında sonbahar mevsiminde nikel tespit edilememiştir (Tablo3-6).

Organizma için esansiyel olan

nik

el.

çevresel

ortamda çok az miktarlarda bulunur. Elektrclitik kaplamada yaygın ku llanı la n bır metaldir. Fazla

miktarda alındığında (max. 100· 300 Ilglgün) toksik etkili ve kanserejen özelllkte olduQu bildirilmiştir.

Nikel tatlı su ve deniz balıkları ile diOer su canlıları üzerindede olumsuz etkilidir (Saldamlı, 1998;

Bal-kaya veAçıkgöz, 2004).

Buçalışmada, Van merkezve Ilçelerindekid e-reterde belirlenen nikel düzeyleri Çelik ve Kayar (2003)'ın sonuçlarıylabenzerlikgöstermemektedir.

Merkez ve ilçelerdeki kaynaklçeşme suları ile

merkezdeki depo sulan dışındaki içme sularında

(musluk sulan-merkezve ilçe,depo sulan-ilçe) be-lirlenen ortalama nikel düzeyle ri Yönetmelik (Ane -nim, 2000a)'tc bildirilen kriterlere uygunluk g ös-termemiştir. Incelenen su _{kayna klarında} saptanan ortalamanikeldeöenertStandart (Anonim. 1997)'1a sınıf 1ve 2 grubu sulariçin bildirilen maksimumd

e-Oereuygunbulunmuştur. Merkezve ilçelerdekid

e-reler ortalama nikel düzeyi açısından az kirlenm iş

sular (sınıf 2) içerisinde yer almaktadır (Anonim, 2004).

Incelenen örneklerde en yüksek kobalt or

-talaması Gevaş veÖzalp ilçele rinde bulunan mus-luk sularında, en düşük ortalama değer Muradiye ilçesindeki derece belirlenmiştir. Ortalama oe

-AU:"\ l D"lt,\GMxiı.u.ALıŞARLı.DEDE

elerler ilçelerdeki kuyu. kaynaklçeşme ve deposu

-larında yaz mev siminde, dere ve musluk sularında

ise kış ayları nda daha yüksek bulunmuştur. Tab -lolar (3-6) incelendlğlnde : kobalt düzeyinin m er-kezdeki dere. musluk ve depo suları nda kış. kuyu ve kaynak/çeşma sularında ise sırasıyla sonbahar ve ilkbahar mev siml erinde daha yüksek ol d u~u,

bu su kaynaklarında en dü şük değerlerin

be-li rlendiği mevsimlerin farklılı k gösterdiği an -la şı lma ktad ır. Ilçelerde bulunan su kaynaklarında ortalama de ğe rle r gene lde sonbaha r mevsim inde

dahadüş ük bulunmu ştur.

Organ izma için eserısıvet olan kobalt, _B12vt

-terninmin yap ısında bulunu r. Vücutta dem irin kul -larurm ve Iiroid hormonların ın sentezinda önemli

roıovnar. Bazı rnetalterte (dem ir ve nikel gibi)

bir-likte alaşım ya pı m ında ve elektrclüik kaplamada kullanılı r. Endüstri atıklarıyla su ortamına karış ır.

Toprağın yapısı da suyun kobalt içeriOi üzerinde

etkilidi r Yüksek dozda alımı tokseneve neden olur

(Munsuz ve Ünver. 1995: Satdamh. 1998).

Içme ve Kullanma Suları Standardı (Anonim ,

1997) ve ilgili Yön etm elik (Anonim, 2000a)'le doğal kaynak ve içme sularında koball düzeyleri ile ilgili hmit değerler verilmediği için, bu konuda bir karşılaştırma yapı lama mıştır. Su Kirliliği K

ont-rolü Yönetmeliği {Anonim , 2004)'ne göre ;merkez

ve ilçelerdeki derelerortalama kobalt düzey iaçı­

sından kirli sular (sını f 3) içer isinde yer al -maktadır.

Araştırma bulg uları na göre;Vanmerkez ve

il-çelerinde bulunan dere. kuyu ve kaynak/çeşm a

sularında bakı r. krom ve nikel, derelerd e demi r,

merkez ve ilçeterdek i kaynaklçeşme suları ile ii-çelerdeki kuyu suları nda ise çinko düzeyleri S

tan-dart (Ano nim , 1997)'la bildirilen kriterlere uygun

bul unm uş t ur.

Merkez ve ilçelerdeki kavnak/çeşmesularında

bakır. çinko, krom ve nikef: musluk ve depo s

u-larında demir. bakır, çinko ve krom; merkezde ki

depo sularında ise nlkel düzeyleri Yönetmelik

(Anonim, 2000a)'t e bildirile n değerl ere uygunluk

göste rmiştir. Ancak , merkez ve ilçelerd eki dere. kuyu ve kaynak/çeşma sularında mangan ve kad

-miyum; merke z ve ilçelerdeki kuyu ve kaynakl

çeşme sularınd a demir, merkezdeki kuyu s

u-larında ise çinko düzeyleri Standart (Anonim,

1997)'ta bildirilen kriterlere uygun bulunmamıştır. Ayrıca. merkez ve ilçelerdeki depo sula rındam an-gan ve kadm iyum; kaynaklçeşme sula rında demir, mangan ve kadmiyum; musluk suları nda manga n.

kadmiyum ve

mkel:

ilçelerde ki depo sularında ise

28

nlke!düzeyleri Yönetmelik (Anonim, 2000a)'t e bi

l-dirilendeğerlere uygunluk göstermemişlir.

Ilçe onalamala rı dikkate alındığında:

in-celenen su kaynakları nın tama m ında mangan ve

kadmiyum; Vanmerkezdebulun an kuyusularında

demir ve çinko, kaynak/çeşma sula rında demir;

Gevaş ilçesind e buluna n kaynak/çeş ma suyunda

demir; Gürpınar ilçesinde bulunan kuyu ve kay'

naklçe şme sularındademir; Edremit ilçesinde bu-lunan kayna klçeşme suyunda demir ve nrkeı:

Erci ş Ilçesinde bulunan kuyu ve kaynaklçeş me

sularında demir ve nikel: Muradiye ilçesinde b

u-lunan kaynaklçeşme suy unda demir; Özalp i

l-çesinde bulunan kuyu sula rında demir ; Saray

il-çesinde bulunan kaynak/çeşma sularında demir,

kuyu sula rı nda ise ortalama krom düzeylerinin

Standart (Anonim, 1997)'ta bildirilen sınır de

-ğerlereuygunlukgöste rmediği belirlen miştir.

Toprağ ı n yapısı , evsel ve endüstriyel atıklar,

radyoaktif kahntrlar.fosil yakıtlan ve maden işleme

aktiviteleri toksik özellikteki metallerin çevreye y

a-yılmasında etkili olan unsurlardır (Anonim, 1995a;

Atay vePutatsü.2000).

Yöredesu kirfili{Jine neden olabilecekfaktörler irde lendiğinde;

t-van merkez ve ilçele rinde bulunan '8

be-lediyeden tz'sınce (%66.7). köylerin ise sadece

%18'indeiçme suyu şebekesinin bulundu~u , ancak

bunlarınhiçbirindearılmasistemininolmadığı.

2- Van ili'nin kanalizasyon sistemi ve su

da-ğıtım şebekesi gibi alt yapı olanaklarının oldukça

yetersizolduğu.

3- Kenlsel alıkların bölged e önemli bir çevre kirliliğine neden olduğu , çöplerden kaynaklanansı­

zın t ı sularının sağ lık aç ıs ınd a n potansiyel riskoluş­ turabileceği bildirilmiştir (Kılınçaslan ve atk., 2003:

Anonim,2003).

Budurumbölgedekidoğalsu kaynaklarının

kir-lenmesinde önemli derecede etkili olmaktadı r. N

i-tekim bu çalışmada incelenen kuyu. dare, kaynakl

çeşme. musluk ve depo suları nda a~ır metal

dü-zeyleri geneldeyüksek bulunmuştur.

Araştırma sonuçla rı ve yukarıda açıklanan

problemler dikkate alındığında; Van merkez ve

il-çelerinde bulunan mahaUI idarelatin bölgedeki

mevcut su kaynaklarının korunması, sağlıklı içme

suyu temini ve tespit edilen problemterm çözümü

konularında acilen önlem almasının zorunluolduğu

V:ııı IIlilı:c:.i

Kay n a k lar

Anonim (1995a)."Türkiye'nin Çevre Sorunları 95". Tü

r-kiye Çovre_{Vakfı Yayını,}Önder _aıbaa,Ankara.

Anonim (1995b)."StandardMeııı odsfortheExamın ton

ol 'Va er and stewater". 19th Ed., American Public

Health Assocıa tıon . A.P.H.A. A WA WEF, Was·

hıngton.

Anonım (1997).Içme ve Kullanma Suları Standardı. TS 26 .TürkStanda rtl a rı Enstıtüsü,Ankara.

Anonim (2000a) Doğal K ynak,Madenva Içme Suları

ıle Tıbbi Suların Istihsalı, Ambatajtanrnası veSatışı

Hak-kında Y netmelik. T.C.Sağ l ık Baka nlığı, Resmi Gazete

Tarih.26.07.2000,Sayı:24121.An ara.

Anonım (2000b).·Ollicial Methods ol Analysis ol AOAC

ınıe ma uc n s l". 17th Edilıon, W Horwnz (Ed.),AOAC

In-ternanonal . Gaithersburq, D, USA.

Anonim(2003). VanTarımMaster Planı" , T.C.Tarımve

K yişleri Bakanlığı , Torı m lı Müdürlüğü,Van.

Anonım (2004). Su kirliliği Kontrolü Yönetm oliği. T.C.

Ç ro o Orman Bakanlı ğı , 31Aralı k 200 412568 7 sayılı

ResmıGazete,Başbakan lık Basımovi.Ankara.

At y.D.,Pul ts .S.(2000).·Su Kirlenmesive Kontrolü·

Ankara Üniv. Zir. Fak. Su Ürünlerl Yay. o: 1513, An

-kara.

Balkaya, ., Açıkgöz, A. (2004). Içme suyu alitesi ve

Tür .mc suyustandardı arı.Standard Derg.,29-37.

Çelik,A.,Kayar,V. .(2003).Gedıznehrikimiki rlılık

pa-rametrelerinintayini ve sukalıtesinınbelirlenmes E oloJI ÇevreDerg.,12,47,17·22.

Egemen, Ö., Sunlu,U. (t999). 'Su Kalitesi". Ego Unıv.

Su ÜrünleriFak.Yay.No:14,ızmir.

E . , S., Bildik, A.(1997). Van merkez ve çevresindekı

sularda bazı ağ ır me al düzeyle rınin araştırı l ması.

YÜ-züncüYılÜniv.Sağ. BıL.Derg.,3,I,58·63.

Kaya, S. (1995). 'Veerin r Klinik To sikoloı'- edıs an

Yay. o:21.Ankara.

Kı lı nçaslan , T., Gülersoy,N.Z.,Le en. T.B., Ad ı zel . O.,

Çitı çi. Y.(1995).SürdürülebilrGelışmeKapsamındaVan GölüKapalı Havzası IçinYaunrnAlanlarının Irdelenmesı. Proje No:YDABAG·101Y094, lstanbul.

Munsuz, N., Ün er.

i.

(1995).'Su Kalitesi".AnkaraUnıv. Ziraat Fak. Yay. o:1389,DersKitab ı:403,Ankara.

Saldamlı , I.(1998)."Gıda Kimyası".Hacettepe Üniv.Gıda

üh. ,Ankara

Slrov r, MA (1981). Eliac ts ol metals in invuro bı­

oassays.Environ.Hea/lhPcısp cı.,40, 163-172.

Tekinşen . O.C.. Yalç ın , S. (1990). "Su Hijycni ve

u-ayenesi", Selçuk Ünrv. Aksaray Meslek Yüksek Okulu