Leyla Vam ir den y e n i b ir müzik kitabı
j
Mıüzj k v e lEtlet
m
rat
Leyla Pamir, bu kez müzikle
edebiyat arasındaki ilişkileri
inceliyor “Müzik ve
Edebiyat” adını taşıyan
kitabında. Türkiye’de bu
alanda yapılmış ilk çalışma
elimizdeki kitap.
HAYATİ ASILYAZICI
P
iyano sanatçısı Leyla Pamir, son yıllarda yazdığı müzik kitaplarıyla dikkati çekiyor. “Çağdaş Piyano Eğitimi” (1984), “Ayşe’nin Müzik Kita b ı” (1988), “Müzikte Geniş Soluklar” (1989), “Skryabin, Piyano Yapıtları ve Düşünce Dünyası” (1993) adlı yapıtları özenle yapılm ış çalışm alardı. Bu kez müzikle edebiyat arasındaki ilişkileri in celiyor “Müzik ve Edebiyat” (1) kita bında. Bu alanda yapılmış ilk çalışmadır yurdumuzda.Bu değerli çalışma dikkatli okunup değerlendirildiğinde ne denli bir titiz likle çalışıldığı görülmektedir. Pamir, sunuş yazısında çalışmasının hangi aşa malardan geçtiğini, müzikle edebiyat arasında nasıl paralellikler kurduğunu irdelerken anlam akta zorlanm ıyorsu nuz. Sözgelimi, Proust’un “Yitirilen Za manın A ranışı” romanını, T ürkçe’ye çevrilmediği için 3500 sayfalık Almanca ve İngilizce çevirilerini okuyarak salt Vinteuil’in “Keman-Piyano Sonatı”nı değerlendirir, bestecinin bu yapıttaki in- celenişinin boyutunu ortaya çıkarır. “Ve bu konu,” diyor “20. yüzyıl müzik psi kolojisi ve tını psikolojisi alanlarının önemli bir inceleme konusu olmakta dır.” Proust’un adı geçen ünlü romanı nın ikinci bölümünde Debussy konusu yansıtılır. Dönemlerinde demokratik sa nat ve edebiyatın bağlantılarından sözü ed ilen ünlü san a tçılard an , Froster, Schubert, Joseph Chenier, Radişçev, ressam David ve besteci Gomsec’in sa nat ve dünya görüşlerinde de bir kay naşma vardı. Bir örnek için belirttim.
Devrim kavramı
Gerçekten de Leyla Pamir’in incele mesi çok boyutlu ve alabildiğine başarılı bir çalışma. Basımından sonra iki kez okuduğum kitabın, 17. ve 18. yüzyıldan başlayarak yapmış olduğu araştırma, ki taplığımıza yoğunluğu son derece bo yutlu olan bir yapıtı kazandırmış oluyor. 18. Yüzyılın sonunda düşüncenin geliş mesi, devrim kavramının olgunlaşmasıy la canlanan Aydınlanma, Pamir’in çalış m asına da ışık tutuyor. Thomas M ann’ın Türkçe çevirisi yapılm ayan “Dr. Faustus”u okuyamamış olmanın sı kıntısını taşırken, 7. Uluslararası İstan bul Tiyatro Festivali’nde Fransa’dan ge len O rleans U lusal Tiyatro M erkezi oyuncularının Taksim Sahnesi’nde sun dukları “Dr. Faustus”, çok başarılı bir yorumdu. Thomas Mann’ın “Dr. Faus- tus”undan yola çıkarak, Goethe, Marlo we, Andersen, Baudelaire’in şiir ve me tinlerinden oluşturulm uş bir kolajdı. Çok ilginç sahnelenmesiyle de etkili bir yoruma ulaşmıştı. Leyla Pamir, Thomas Mann’ın bu dev yapıtını tüm boyutla rıyla incelemiş ve romanın müzikle olan ağırlıklı yönünü bir müzikolog gözüyle betimlemiş. Çağdaş besteci Adrian Le-
verkühn’le yazarın incelenmesi arasında benzersiz sezişleri tanımlıyor. Romanın kahramanı çağdaş besteci Adrian Le- verkühn geniş biçimde sunuluyor. Ro manın özetlenmesi bir yana; “Thomas Mann’ın Dr. Faustus’unda Müzik”, ti yatroda güzelliğini yakaladığım kurgu
nun, bu kez m ü zikle bağlantıların da derin bir tad al dım . Thom as Mann’an felsefeci lerle ve müzisyen lerle olan ilişkileri, bu kitaba çok de ğişik bir çağdaşlık kazandırıyor. Oysa Pamir, çalışmasına 17. ve 18. yüzyılların Don Juan yapıtla rını inceleyerek başlıyor. Mozart’la Da Ponte’nin Don Giovanni Operası ile bağlantılar, özetinde bile müziksel ça kışması edebiyatla son derece özenli bir değerlendirmeyle konu ediliyor. Klasik çi eğilimler taşıyan Don Juan, günümü ze dek geçirilen yorumsal değişiklikleri, günümüzde de görülmektedir. Mozart ve Da Ponte’nin klasikçiliği, müziğin evriminde açıkça görülmektedir. Bağ lantılar ve paralelliklerden çıkan sonuç lara göre, bir çeşit gerçekliğin eleştirisi de yapılabilecek kaynaklar içeriyor. Mo zart'ın müziğindeki çizgi ve rengin bü yüsüyle “Don G iovanni operasında Bach polifonisini şaşırtıcı bir tiyatro de neyimiyle birleştirirken, Mozart, ezgi, armoni, ritm, artikülasyon ve orkestras- yondaki buluşlarının yanı sıra, bir metin yazarı gibi karakterlerin ruh hallerinin değişimine ve mizah yönlerine şaşırtıcı katkılarda bulunmuştur.” (2)
Müzik -edebiyat ilişkisi
Yazarın Mozart yorumu, gerçeklikten çıkarsanan izlenimlerin ve kavramların özümlenişidir. Açıklanan kuram, müzi ğin edebiyatla olan ilişkileriydi. Müzikle edebiyatın çözümsel temel özelliği üstü ne yapılabilecek kapsamlı çalışmanın verilebilecek en açık örnekleridir bun lar. Böylece, hiçbir zaman önemi yadsı- namayan edebiyatla-tiyatronun, edebi- vatla-sinemanın ilişkileri gibi, edebiyat la-müziğin ilişkilerinde de kendi temel çizgilerinin geniş biçimde genelleştirile- bileceğini vurgulamış oluyor. Gerçekli ğin sanatsal olarak araştırılması yönte miyle işte müzik ve edebiyat ilişkilerinin doyurucu örnekleri: Mozart örneğinde olduğu gibi, klasik eleştirel gerçekçi ge leneğinin ilginç örneği diye gözlense; Thomas M ann’la toplum cu gerçekçi öntemin çizimidir. Mozart ve Mann, er ikisi de eleştirel gerçekçiliğin yolu nu açmışlardır.
Mahler, müzikteki yenilikçi hareketin öncüsü olmakla birlikte, anılar ve mek tupları, yaşamında önemli yer tutmakta dır. Gerçeklik evreninden yalıtılmak is tenmesi, besteciliğine edebiyatı da kat mıştır. 1900’lerin Rus simgecileri, ger çekçi romantik Rus sanatçıların dünya sı, Belyi’nin Petersburg romanının özü, felsefeci Soloviyev, Soloviyev-Nietzsche- Berdiyaev, “Sonsuzluk Kavramının İva- nov-Kandinski-Maleviç-Skryabin’e yan- sıyışları; Rus sim gecileri dünyasında müzik, Skryabin’in çevresinde toplanan Skryabinciier, 1905-1917 yıllarının ger çekçi yazarları, 1917 Devrim öncesinde simgecilerin psikolojisi” vb. konular ve örnekler...
Leyla Pamir, tüm bunları örnekleriyle yorumluyor ve derin bir incelemecinin ışığında gözler önüne seriyor. İlk ama önemli bir çalışma olması denli; m ü zikseverlerin, opera meraklılarının, ede biyatla ilgili olanların ya da edebiyatçıla rın, ressamların ilgilerini çeken, daha doğrusu her aydının merakla okuyabile ceği çalışma “Müzik ve Edebiyat”. ■
(1) Müzik ve Edebiyat, Leyla Pamir, Varlık Yayınları, 1996,200 sayfa.
(2) Müzik ve Edebiyat, s. 14
S A Y F A 7
İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi Taha Toros Arşivi
