D Ü N D E N B U G Ü N E B U R S A ' D A İ P E K B Ö C E K Ç t L İ Ğ İ F r o m P a s t t o D a t e S e r i c u l t u r e i n B u r s a Dr.NuranîA$LIGâ? Ö Z E T I p e k b ö c e k ç i l i ğ i ü l k e m i z e M . S . 552 y ı l ı n d a B i z a n s K r a l ı I . J u s t i n i a n u s z a m a n ı n d a girmiş, d a h a s o n r a d ü n y a y a yayılmıştır. O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u i ç i n d e Bursa, kısa s ü r e d e h e m ipekleriyle ü n l ü b i r d o k u m a ş e h r i , h e m d e ipek t i c a r e t m e r k e z i h a l i n e gelmiştir. A v r u p a ' d a s a n a y i n i n gelişmesi B u r s a ' d a ipek . d o k u m a c ı l ı ğ ı n ı o l u m s u z y ö n d e etkiler. F a k a t D ü n y a ' n ı n e n kaliteli i p e ğ i n i n b u r a d a e l d e e d i l m e s i n d e n dolayı A v r u p a ' n ı n h a m ipek i h t i y a c ı n ı n ö n e m l i b i r b ö l ü m ü B u r s a v e ç e v r e s i n d e n sağlanır. 1856 y ı l ı n d a n i t i b a r e n ipekböceği ' h a s t a l ı ğ ı n ı n ü l k e m i z e girmesi B u r s a i p e k b ö c e k ç i l i g i n e b ü y ü k z a r a r verir. F a k a t d a h a s o n r a D ü y u n - u U m u m i y e i d a r e s i n i n gayretleriyle y e n i d e n c a n l a n d ı ğ ı [görülür. K ı s a b i r süre s o n r a ç ı k a n I . D ü n y a v e K u r t u l u ş Savaşı ipekböcekçiliği b ü z e r i n d e o l u m s u z etki y a p a r v e h a m ipek ü r e t i m i 100 t o n u n a l t ı n a düşer. I I . [ D ü n y a S a v a ş m a k a d a r Ü r e t i m d e y e n i g e l i ş m e l e r kaydedilir, a n c a k savaş
s o n r a s ı n d a s u n i ipek s a n a y i n i n d ü n y a d a v e ü l k e m i z d e gelişmesi t a b i i ipek ^ ü r e t i m i n i o l u m s u z y ö n d e etkiler. A l m a n y e n i t e d b i r l e r l e ü r e t i m 600-700.000 t o n
c i v a r ı n d a g e r ç e k l e ş m i ş s e d e 1990 y ı l ı n d a n s o n r a ipekböcekçiliği y e n i krize d a h a g i r m i ş , b u s o n krizle B u r s a ipekböcekçiliği o r t a d a n k a l k m a t e h l i k e s i ile karşı karşıya kalmıştır.
A B S T R A C T
S e r i c u l t u r e was b r o u g h t t o o u r l a n d i n 522 A . D . a t t h e . p e r i o d o f B y z a n t i u m R u l e r J u s t i n i a n u s I . . T h e n i t s p r e a d s ali över t h e w o r l d . I n a s h o r t t i m e , d u r i n g t h e O t t o m a n E m p i r e B u r s a h a d b e e n t h e c e n t r e o f silk t r a d e a n d
* Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fak. Coğrafya Bol. Öğretim Görevlisi 237
- also b e e n yery f a m o u s for it's silk. Arter t h e W o r l d w a r L I n d e p e n d e n c e W a r a n d W o r l d w a r I I . S e r i c u l t u r e B u r s a got e x t r e m e l y d a m a g e d b e c a u s e o f t h e d e v e l o p m e n t o f artifical silk i n d u s t r y . Hovvover, w i t h t a k e n p r e c a u t i o n s p r o d u c t i o n was i n c r e a s e d . After 1990 t h e r e was a n e w c r i s i s ' b e c a u s e of th'i'si r e a s o n s e r i c u l t u r e i n B u r s a faced t o b e a n n i h i l a t e d
G İ R İ Ş '
D ü n y a d a ç o k sayıda ü l k e d e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p ı l m a s ı n a r a ğ m e n t i c a r i a n l a m d a b u işi y a p a n ü l k e sayısı 14'tür. E n b ü y ü k ü r e t i c i aynı z a m a n d a ipeğini a n a v a t a n ı o l a n Ç i n H a l k C u m h u r i y e t i ' d i r . (1994 yılı ü r e t i m i 640.000 t o n y a ş k o z a ) . Yıllara g ö r e d e ğ i ş m e k l e b i r l i k t e o n u H i n d i s t a n , B . D . T . , J a p o n y a , p ü n e y K o r e , T a y l a n d , K u z e y K o r e , V i e t n a m gibi Asya ü l k e l e r i v e B r e z i l y a t a k i p ! e t m e k t e d i r . 1994 yılı d ü n y a yaş k o z a ü r e t i m i 1.060380 t o n o l u p T ü r k i y e 455 t o n l u k ü r e t i m i y l e 12. s ı r a d a yer a l m a k t a d ı r . Ü l k e m i z d e 1995 y ı l ı n d a 23 ilde 532 k ö y d e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p ı l m ı ş t ı r ; T a r ı m a ek o l a r a k bu işle i l g i l e n e n aile sayısı 7493 o l u p a ç ı l a n 9702 k u t u d a n 272 t o n yaş k o z a elde e d i l m i ş t i r . B u r s a 33.Ş t o n ile ü l k e Ü r e t i m i n i n yaklaşık' t / 8 ' n i v e r m i ş o l u p Bilecik, Sakarya, K o c a e l i i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n yaygın o l a r a k
yapıldığı diğer illerdir. \ ' B u r s a yüzyıllar b o y u ipekböceği t o h u m u ile k o z a n ı n ü r e t i l d i ğ i , ipek
t i c a r e t i n i n yapıldığı g e l e n e k s e l T ü r k e l s a n a t l a r ı i ç i n d e ö n e m l i yeri o l a n ipek k u m a ş v e k a d i f e n i n e l t e z g a h l a r ı n d a d o k u n d u ğ u v e a y n ı z a m a n d a Avrupa'ya1
i h r a ç edildiği ö n e m l i b i r ş e h r i m i z d i r . C u m h u r i y e t d ö n e m i n d e d e h a m m a d d e y e dayalı o l a r a k ipek d o k u m a s a n a y i n i n h ı z l a geliştiği b i r k e n t özelliğini' k a z a n m ı ş t ı r . İ p e k b ö c e ğ i n i n A n a d o l u ' y a g i r i ş i n d e n b u y a n a B u r s a b u k o n u d a ç o k ö n e m l i bir yer işgal e t m i ş fakat b u g ü n b u faaliyet a d e t a u n u t u l m a y a yüz t u t m u ş t u r . . B u m a k a l e d e b a ş l a n g ı c ı n d a n b u y a n a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n B u r s a ' d a gelişimi v e b u g ü n k ü d u r u m u i n c e l e n e c e k t i r . İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n B u r s a ' d a B a ş l a n g ı c ı v e G e l i ş m e s i Çeşitli k a y n a k l a r a g ö r e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n A n a d o l u ' y a girişi J u s t i n i a n u s 1 d ö n e m i n d e d o ğ u y a g i d e n iki r a h i b i n k a m ı ş b a s t o n l a r ı n ı n i ç i n d e i p e k b ö c e ğ i t o h u m l a r ı n ı g e t i r d i k l e r i ş e k l i n d e a ç ı k l a n m a k t a d ı r , ö n c e M a r m a r a D e n i z i ç e v r e s i n d e b a ş l a y a n ü r e t i m d a h a s o n r a A k d e n i z k ı y ı l a r ı n a , A n t a l y a v e
• D i y a r b a k ı r t d o l a y l a r ı n a yayılmıştır. B i z a n s d ö n e m i n e ait k a y n a k l a r d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i ile ilgili ö n e m l i b i r b e l g e n i n b u l u n m a y ı ş ı b a ş l a n g ı ç t a b u k o r t u d a fazla b i r ' g e l i ş m e n i n o l m a d ı ğ ı n ı g ö s t e r m e k t e d i r . A n a d o l u ' n u n O s m a n l ı h a k i m i y e t i n e g i r m e s i n d e n s o m a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i g e l i ş m e y e başlar. XV. y y . ' a a i t v e s i k a l a r d a t e s a d ü f e d i l e n k a y ı t l a r a g ö r e O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n d a XIV. yy. s o n l a r ı n a d o ğ r u ipek d o k u m a c ı l ı ğ ı o l d u k ç a gelişmiş b u l u n m a k t a , S e m e r t k a n t ' d a a ç ı l a n b i r sergide B u r s a ' d a n g i d e n değerli eşyalar a r a s ı n d a p e k ç o k i p e k l i k u m a ş b u l u n d u ğ u b e l i r t i l m e k t e d i r .1 7 \ "XV. Asrın b a ş l a r ı n d a S. S c h i l t b e r g e r , B u r s a ' d a i p e k t e n güzel k u m a ş l a r * y a p ı l d ı ğ ı n d a n , B r o a u i e r e ( 1 4 3 2 ) ise B u r s a p a z a r l a r ı n d a ipekli k u m a ş : b o l l u ğ u n d a n b a h s e d e r1 8. Çeşitli k a y n a k l a r d a d a B u r s a ' n ı n y i n e b u d ö n e m d e e l \ t e z g a h l a r ı n d a d o k u n a n ipek k u m a ş l a r ı n ı n ü n ü n d e n d o l a y ı k u m a ş s a t ı n a l m a y a g e l e n İ r a n v e H i n t t ü c c a r l a r ı n d a n söz e d i l m e k t e d i r . A r t a n ipek i h t i y a c ı n ı n ö n e m l i bir kısmı İ r a n ' d a n k e r v a n l a r l a g e t i r i l e n ipekle k a r ş ı l a n ı r . D o k u m a c ı l ı ğ ı n ı n y a n ı n d a şehir, i p e ğ i n d e p o l a n d ı ğ ı , girişte v e çıkışta vergilendirildiği ö n e m l i b i r t i c a r e t m e r k e z i h a l i n e g e l m i ş t i r .
XVI. yy'a g e l d i ğ i n d e B u r s a ' d a d o k u n a n k u m a ş l a r ı n ü n ü d a h a d a a r t a r . İ p e k l i k u m a ş l a r F l o r a n s a , V e n e d i k , G e n o v a git»I A v r u p a ş e h i r l e r i n d e d e ğ i l İ r a n • h a t t a Ç i n ' d e bile a r a n n a k t a d u -1 9. Ç e ş i t l i J i l k e l e ı d e O s m a n l ı d e v l e t i n d e n g e l e n :
ipekli k u m a ş l a r a " B u r s a K u m a ş ı " d e m e t a d e t i ı a l m e gelir2 0. Yavuz S u l t a n
Selim, İ r a n ' ı e n ö n e m l i gelir k a y n a ğ ı n d a n y o k s u n b ı r a k m a k a m a c ı y l a , b u ü l k e d e n g e l e n i p e ğ i n ü l k e y e S o k u l m a s ı n ı y a s a k l a y ı n c a B u r s a ' d a ipek d o k u m a c ı l ı k z o r bir d ö n e m e girer. P a d i ş a h 1521'de b u d u r u m u d ü z e l t m e k v e h a m ipek ü r e t i m i n i a r t ı r m a k için i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i d e s t e k l e y e n b i r f e r m a n ç ı k a r t ı r v e ipekböcekçiliği b i r a z d a h a gelişir. XVI. y y l m s o n ç e y r e ğ i n d e t ü m Avrupa'yı e t k i l e y e n v e a d ı n a " F i y a t D e v r i m i " d e n i l e n enflasyonist gelişim kısa
s ü r e d e Bursa'ya d a y a n s ı r . Ü r e t i c i l e r k u m a ş fiyatlarını d ü ş ü k t u t a b i l m e k i ç i n p a h a l ı ipek v e b o y a m a d d e l e r i y e r i n e u c u z l a r ı n ı k u l l a n m a y a b a ş l a r l a r . B u d u r u m ü r e t i l e n m a l l a r ı n k a l i t e s i n i n d ü ş m e s i n e yol a ç a r2 1 B ü t ü n b u n l a r a r a ğ m e n b u d ö n e m d e h a m ipek ü r e t i m i n i n arttığı g ö r ü l ü r . O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u d o ğ u v e b a t ı d a savaşlarla u ğ r a ş ı p , s a n a t v e t i c â r e t h a y a t ı g e r i l e r k e n , XVI. yAd a n i t i b a r e n İ t a l y a ' d a ipekçilik d e v l e t i n y a r d ı m ı y l a
17 F. Dalsar, Türk Sanayi ve Ticaret Tarihinde Bursa'da İpekçilik, 1960, s. 25.
" H. tnaicıltk, Bursa XV. Sanayi ve Ticaret Hayatına Dair Vesikalar, 1960, s. 51.
19 Bursa Ansiklopedisi, s.205. W F. Dalsar, a.g.e,s.28. 21 Bursa Ansiklopedisi, s.205.
gelişmiş v e İtalya'yı t a k i p e d e n F r a n s a ' d a d a ileri g i t m e y e b a ş l a m ı ş t ı r : XVII. yy4 b a ş l a r ı n d a n i t i b a r e n A v r u p a ' n ı n r e k a b e t i v e O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n u a ? uyguladığı y a n l ı ş p o l i t i k a l a r n e d e n i y l e B u r s a ' d a a r t ı k ipekli d o k u m a c ı l ı k y e r i n i k o z a c ı l ı ğ a b ı r a k m ı ş t ı r . D o k u m a c ı l ı ğ ı n yavaş yavaş g e r i l e m e y e b a ş l a m a s ı ipek i h r a c a t ı n ı a r t ı r ı r . B u d u r u m i p e k t e n e l d e e d i l e n g e l i r i n kısa s ü r e d e y ü k s e l m e s i n e s e b e p o l u r . 1621 - 1721 a r a s ı n d a k i yüzyıllık d ö n e m d e İ n g i l t e r e ' n i n O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n d a n aldığı ipek m i k t a n %279 o r a n ı n d a a r t a r1 . H a m ipek,
fiyatlarının sürekli a r t m a s ı n d a n d o l a y ı ü r e t i l e n m a l l a r p a h a l ı y a m a l olur. B u d u r u m d a n B u r s a ' d a ipekli d o k u m a s a n a y i o l u m s u z y ö n d e e t k i l e n i r . . B ü t ü n b u n l a r a karşılık XIX. yy. b a ş l a r ı n a g e l d i ğ i n d e B u r s a ' d a ipekli d o k u m a c ı l ı k e k o n o m i n i t e m e l direği n i t e l i ğ i n i h a l a k o r u m a k t a d ı r . B u d ö n e m d e ş e h i r d e n g e ç e n çeşitli s e y y a h l a r B u r s a h a l k ı n m i p e k b ö c e k ç i l i ğ i ile m e ş g u l o l d u ğ u v e ç o k m i k t a r d a ipek e l d e edildiği k o n u s u n d a birleşirler.
XIX. yy. B u r s a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i
XIX. yy.'m ilk y a r ı s ı n d a A v r u p a ' d a ipeğe o l a n r a ğ b e t a r t a r . B a ş t a L y o n d a o l m a k ü z e r e b u h a r l ı m a k i n e l e r ile i p e k ü r e t i m i b ü y ü k g e l i ş m e gösterir. H a m m a d d e i h t i y a c ı n ı n b i r b ö l ü m ü U z a k d o ğ u ' d a n k a r ş ı l a n ı r . E n kaliteli ipeğin B u r s a ' d a e l d e e d i l d i ğ i n i keşfeden L y o n ' l u t ü c c a r l a r B u r s a ' y a ipek a l m a k ü z e r e gelirler, ö z e l l i k l e XIX. yy.'ın i k i n c i y a r ı s ı n d a n i t i b a r e n i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a b a n c ı s e r m a y e ile h ı z l a gelişmeye başlar. H a t t a b a z ı l a r ı n a g ö r e b u d ö n e m B u r s a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n a l t ı n d o n e m i d i r . O z a m a n a k a d a r e l v e a y a k l a ç a l ı ş a n m a n c ı n ı k l a r d a ipek çekilir v e b u şekilde e l d e e d i l e n ipek, d o k u m a s a n a y i n e p e k u y g u n o l m a d ı ğ ı için ilk defa 1844 y ı l ı n d a b u h a r l a ç a l ı ş a n 4 m a n c ı n ı k t ı b i r fabrika k u r u l u r . B ö y l e c e O s m a n l ı d e v l e t i n d e fabrikasyon ipek ç e k m e s a n a y i n i n t e m e l i B u r s a ' d a a t ı l m ı ş o l u r . D a h a s o n r a 1845te 60,21852'de 7 8 m a n c ı n ı k l ı fabrika d a h a k u r u l m u ş o l u p , 1856'da fabrika sayısı 37*ye, t o p l a m m a n c ı n ı k sayısı 3000' e u l a ş m ı ş t ı r .2 1860 y ı l ı n d a B u r s a ' d a k i fabrika sayısı 85'e ç ı k m ı ş ,
b ü k ü l m ü ş ipek ü r e t i m i d e u l a ş t ı ğ ı k a p a s i t e ile d o r u k n o k t a s ı n a u l a ş m ı ş t ı r . B u y ı l l a r d a B u r s a ' d a k o z a ü r e t i m i 4 m i l y o n , ipek ü r e t i m i d e 400.000 kiloya* y ü k s e l m i ş t i r . ,
1845te F r a n s a ' d a d a h a s o n r a İ t a l y a ' d a g ö r ü l e n i p e k b ö c e ğ i hastalığı 1856 y ı l ı n d a n i t i b a r e n E d i r n e ' d e n ü l k e m i z e g i r m i ş v e h ı z l a y a y ı l a n h a s t a l ı k , k o z a v e ipek t i c a r e t i y l e ipek fabrikalarını o l u m s u z y ö n d e n e t k i l e m e y e b a ş l a m ı ş , kısa
1 Bursa Ansiklopedisi, s.205. 2 Bursa Ansiklopedisi, s.206.
s ü r e d e B u r s a ' n ı n y d l t k ü r e t i m i 4 0 0 - 5 0 0 . 0 0 0 kg. d o l a y l a r ı n a d ü ş m ü ş t ü r1.
H a s t a l ı ğ ı n yok e d i l e b i l m e s i i ç i n d ı ş a r ı d a n i m a l edileni t o h u m l a r ise h a s t a l ı ğ ı n daha ç o k y a y ı l m a s ı n a s e b e p o l m u ş t u r . 1882'de k u r u l a n D ü y u n - u U m u m i y e i d a r e s i geliri k e n d i s i n e b ı r a k ı l a n i p e ğ i n vergisini a r t t ı r m a k i ç i n ü l k e d e i p e k ç i l i ğ i n g e l i ş m e s i n e ç a l ı ş m ı ş , b u a m a ç l a 1888 t a r i h i n d e H a r i r D a r ü t T a l i m i isimli b i r o k u l k u r u l m u ş t u r . O k u l u n a m a c ı b i l i m s e l y o l l a r d a n i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i ö ğ r e t m e k o l u p , 1 2 ö ğ r e n c i y l e e ğ i t i m ö ğ r e t i m e b a ş l a y a r a k C u m h u r i y e t i n k u r u l u ş u n a k a d a r ç o ğ u B u r s a c i v a r ı n d a n o l m a k ü z e r e 5 0 0 0 ö ğ r e n c i y e t i ş t i r m i ş t i r . D ü y u n - u U m u m i y e ' n i n ipek g e l i r i n e e l k o y d u ğ u 1882 y ı l ı n d a n I . D ü n y a s a v a ş m a k a d a r o l a n d e v r e d e B u r s a v e ç e v r e s i n d e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y e n i b i r c a n l a n m a g ö s t e r m i ş v e ü r e t i m b ü y ü k ö l ç ü d e a r t m ı ş t ı r . K a y n a k l a r d a B u r s a yaş k o z a ü r e t i m i n i n 1913 y ı l ı n d a 3.100.000 kg.'a ulaştığı v e r i l m e k t e d i r ki, b u m i k t a r O s m a n l ı d e v l e t i n i n a y n ı yıl 5.307.253 kg.
o l a n ü r e t i m i n i n y a n s ı n d a ı f f a z l a d ı r .
1914-1922 y ı l l a n B u r s a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n e yıkıcı etki y a p m ı ş , u z u n yıllar dış p a z a r l a r k a p a n m ı ş t ı r . İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p ı l a n y e r l e r i n d ü ş m a n işgali a l t ı n d a k a l m a s ı , i p e k b ö c e k ç i l i ğ i \ ile i l g i l e n e n l e r i n savaşa g i t m e s i , iplik a t ö l y e l e r i n i n (filatür) h a r a p o l m a s ı y l a ü r e t i m 100 t o n u n a l t ı n a d ü ş m ü ş t ü r .
C u m h u r i y e t D ö n e m i n d e B o r s a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i
I . D ü n y a v e K u r t u l u ş Savaşı ş u a s ı n d a a d e t a ç ö k ü n t ü y e u ğ r a y a n «ipekböcekçiliği savaş s o n r a s ı n d a yavaş yavaş c a n l a n m a y a v e yaş k o z a ü r e t i m i
d e a r t m a y a b a ş l a m ı ş t ı r . Y e n i T ü r k i y e C u m h u r i y e t i n i n e k o n o m i k k a l k ı n m a y ı s a ğ l a m a k i ç i n aldığı çeşitli t e d b i r l e r a r a s ı n d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n g e l i ş t i r i l m e s i d e b u l u n u r . B u a m a ç l a D ü y u n - u U m u m i y e ' n i n k u r d u ğ u H a r i r D a r ü t T a l i m i 1926 y ı l ı n d a b u kez İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i M e k t e b i a d ı a l t ı n d a y e n i d e n a ç ı l m ı ş t ı r . 1930 y ı l ı n d a b u o k u l i p e k b ö c e ğ i t o h u m u y e t i ş t i r i l m e s i , s a t ı l m a s ı v e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n ü l k e ç a p ı n d a g e l i ş t i r i l m e s i i ç i n İ p e k b ö c e ğ i E n s t i t ü s ü n e d ö n ü ş t ü r ü l m ü ş t ü r . A l m a n d i ğ e r t e d b i r l e r l e T ü r k i y e v e B u r s a ' d a yaş k o z a v e i p e k Ü r e t i m i b i r a z a r t a r a n c a k b a ş l a n g ı ç t a b e k l e n e n g e l i ş m e s a ğ l a n a m a z . D ü n y a koza. v e ipek p i y a s a l a n y l a b a ğ l a n t ı l ı o l a r a k yaş k o z a f i y a t l a r ı n d a b i r i s t i k r a r s a ğ l a n a m a d ı ğ ı gibi üstelik s ü r e k l i b i r d ü ş ü ş g ö r ü l ü r . 1930 D ü n y a E k o n o m i k K r i z i , o y ı l l a r d a salgın h a l e g e l e n d u t h a s t a l ı ğ ı , K u r t u l u ş S a v a ş ı ' n d a n s o n r a m ü b a d e l e y l e B u r s a c i v a r ı n a g e l e n g ö ç m e n l e r i n b u işle i l g i l e n m e m e l e r i
i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i o l u m s u z y ö n d e e t k i l e m i ş v e yaş k o z a ü r e t i m i 780.000 kg. c i v a r ı n d a k a l m ı ş t ı r . B ü t ü n b u o l u m s u z l u k l a r a r a h n e n 1932 y ı l ı n d a n s o n r a h e m T ü r k i y e ' d e h e m B u r s a ' d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p a n aile sayısı; a ç ı l a n t o h u m k u t u s u v e e h ö n e m l i s i yaş k o z a ü r e t i m i n i n a r t t ı ğ ı g ö r ü l ü r ( B k z . T a b l o 1). • T a b l o 1 r. 1933-1944 A r a s ı n d a B u r s a ' d a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i Y a p a n Aile,, A ç ı l a n K u t u . . Ş a y ı s ı v e Yaş K o z a Ü r e t i m i . .
Yıllar tpekbtlcekclligi Yapan Aite Sayısı Açılan Kuta Sayısı Ya» K o n Gfetfini (Kg.) 1933 11.540 19.252 727.521 1934 .15.190 I 19.148 . 620.264 1935 17.666 19.778 804.987 1936 16648 21.528 814.913 1937 17.395 . 20.831 806.189 1938 20.458 , 26.262 1.039.098 . 1939 22.642 ; 25.423 • 1.024.407 1940 23.108 26.769 1.115.283 1941 . 20.484 . 21.374 885.908 1942 21.5J1 , 25.406 1.023.744 1943 23.837 28.516 1.134.198 1944 24.911 26.617 1 005.436 K a y n a k : B a ş b a k a n l ı k İ s t a t i s t i k G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü . T a b l o d a g ö r ü l d ü ğ ü gibi 1933 y ı h n d a B u r s a ' d a 11.540 a i l e n i n 19.252 k u t u a ç m a s ı y l a 727.521 k g yaş k o z a elde e d i l m i ş , b i r b i r i n i t a k i p e d e n y ı l l a r d a b a z a n a z a l m a k l a b i r l i k t e 1944 y ı l ı n d a aile sayısı 24.911'e, a ç ı l a n k u t u sayısı 2 6 . 6 1 7 y e , ü r e t i m d e 1.005.436 kg'ya y ü k s e l m i ş t i r . Aynı y ı l l a r d a t ü m T ü r k i y e ' d e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i gelişmiş, 1933 y ı l ı n d a 37.640 aile bu işle m e ş g u l o l u r k e n 52.032 t o h u m k u t u s u a ç ı l m ı ş , 1.889.055 kg., 1944 y ı l ı n d a ise 76.028 aile, 80.534 t o h u m k o z a s ı a ç a r a k 3.034.835 kg. yaş k o z a e l d e e t m i ş t i r . B u d e ğ e r l e r e g ö r e 1933 - 1944 yılları a r a s ı n d a B u r s a ' i l i T ü r k i y e yaş k o z a ü r e t i m i n i n k a b a c a 1/3'ünü t e k b a ş ı n a s a ğ l a n m ı ş t ı r . S u n i i p e k s a n a y i n i n d ü n y a d a v e ü l k e m i z d e g e l i ş m e s i , fiyatının h a k i k i ipeğe n a z a r a n d a h a d ü ş ü k v e d a h a d a y a n ı k l ı o l m a s ı , t a b i i ipeği, s u n i i p e k l e
r e k a b e t e d e m e z h a i e g e t i r m i ş v e i p e k b ö c e k ç i l i ğ i I I . D ü n y a s a v a ş ı n d a n s o n r a T ü r k i y e g e n e l i n d e y e n i d e n g e r i l e m e y e v e ipek ü r e t i m i d ü ş m e y e b a ş l a m ı ş t ı r . 1966 y ı l ı n d a T ü r k i y e ! d e yaş k o z a ü r e t i m i 1.452.320, B u r s a i l i n d e ise 601.107 kg. d ü ş m ü ş b u l u n u y o r d u . İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n d ü ş t ü ğ ü b u d u r u m d a n k u r t a r m a k i ç i n b a z ı y e n i t e d b i r l e r a l ı n m a y a b a ş l a n ı r . 1946 y ı l ı n d a n i t i b a r e n J a p o n y a ' d a b e s l e n m e y e b a ş l a n a n p o l i h i b r i d t ü r ü , K o z a B i r l i ğ i n i n g a y r e t l e r i v e İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i E n s t i t ü s ü n ü n katkılarıyla 1962 y ı l ı n d a n i t i b a r e n J a p o n y a ' d a n g e t i r t i l e r e k ü l k e m i z d e d e n e m e y e a l ı n m ı ş g ö r ü l e n o l u m l u g e l i ş m e l e r ü z e r i n e 1972 y ı l ı n d a n i t i b a r e n " B u r s a B e y a z ı " d e n i l e n ipekböceği t ü r ü y e t i ş t i r i c i l i ğ i n e s o n verilerek p o l i h i b r i d yetiştiriciliğine geçilmiştir. Ayrıca 1971 y ı l ı n d a n i t i b a r e n T ü r k i y e ' d e İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i k o n u s u n d a y a p ı l a c a k h ç r t ü r l ü b i l i m s e l v e t e k n i k ç a l ı ş m a l a r ı n y a n ı s ı r a a r a ş t ı r m a p r o j e l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i T a r ı m B a k a n l ı ğ ı a d ı n a B u r s a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i A r a ş t ı r m a E n s t i t ü s ü n e v e r i l m i ş v e E n s t i t ü i m k a n l a r ı ö l ç ü s ü n d e t o h u m v e d u t fidanı t e m i n i n d e n , k o z a n ı n p a z a r l a n m a s ı n a k a d a r h e r k o n u d a ü r e t i c i l e r e d e s t e k o l m u ş v e çiftçilere b e d e l s i z t o h u m d a ğ ı t m ı ş t ı r . B ü t ü n b u ç a l ı ş m a l a r l a B u r s a ' d a ü r e t i m i n ö n c e b i r a z arttığı 1978 yılı h a r i ç 600.000 kg. a l t ı n a d ü ş m e d i ğ i T a b l o : 2'de g ö r ü l ü r . D u r a k l a m a devri d i y e b i l e c e ğ i m i z b u d ö n e m d e I I . D ü n y a savaşı ö n c e s i n d e k i m i k t a r a u l a ş ı l a m a d ı ğ ı a n l a ş ı l m a k t a d ı r . T a b l o 2 1967 - 1990 yılları a r a s ı n d a B u r s a ' d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p a n aile, a ç ı l a n k u t u sayısı ve yaş k o z a ü r e t i m i
Yıllar İpekböcekçiliği Yapan
Aile Sayısı
Açılan Kutu Sayısı.
Yaş Koza Üretimi (Kg.) 1967 20.063 30.588 788.409 1970 21.735 33.136 731.233 .. , 1973 21.035 31.672 808.160 1976 20.900 26.020 650.500 1979 14.429 22.520 526.889 m ı 16.845 29.776 771.108 1985 14.900 24.159 634.195 1988 13.547 22.080 616.027 K a y n a k : B u r s a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i A r a ş t ı r m a E n s t i t ü s ü .
1990 - y ı l ı n d a n s o n r a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y e n i .bir krize girmiştir. K o z a fiyatlarının, aşırı yükselişi (1980 y ı l ı n d a 12.600, 1991'de 11.400, 1992'de 20,400, 1993'de 36.500, 1994'de 68.000, 1995'de 210.000 T L / k g ) , s e n t e t i k k u m a ş l a r a k a y m a y a s e b e p o l m u ş t u r . İ p e ğ i n ö n e m l i k u l l a n ı ş a l a n l a r ı n d a n biri o l a n ipek h a l i i h r a c a t ı m ı a z a l m a s ı ; 1990 y ı l ı n d a n s o n r a d ü n y a Ü r e t i m i n d e k i p a y ı n ı % 7 0 ' i n ü z e r i n e ç ı k a r t a n ( 1 9 9 2 ' d e % 7 5 , 1994'de % 7 9 ) Ç i n ' i n ü r e t i m i n i n yüksekliği v e d ü ş ü k m a l i y e t i n e d e n i y l e yüksek r e k a b e t g ü c ü ; a y r ı c a B u r s a ' d a sanayiinin h ı z l a gelişimi, ipekböcekçiliğiyle i l g i l e n e n l e r i n ş e h i r l e r e g ö ç edişleri gibi p e k ç o k s e b e p B u r s a ' d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n h ı z l a ç ö k ü ş ü n e s e b e p o l m u ş t u r ( T a b l o : 3 ) .
T a b l o 3 1990 - 1995 y ı l l a n a r a s ı n d a B u r s a ' d a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i ile İ l g i l e n e n Aile, A ç ı l a n K u t u Sayısı v e Yaş K o z a ü r e t i m i .
Yıllar IpekMcekçilifi Yapan
Aile Sayısı Açılaa Kutn Sayısı Yas Koza Ü r e t i m i Kg. 1990 15.095 23.559 635.559 1991 9.473 13.316 349.402 1992 4.017 '5.878 165.696 1993 1.900 4.428 120.656 1994 1.246 . 2.395 61.558 1995 552 1.186 33.535 K a y n a k : B u r s a İ p e k b ö c e k ç i l i ğ i A r a ş t ı r m a E n s t i t ü s ü . T a b l o 3'de g ö r ü l d ü ğ ü gibi 1990 y ı l ı n d a 15.095 o l a n i p e k b ö c e k ç i l i ğ i y a p a n aile sayısı 1995'de 552'ye, a ç ı l a n k u t u sayısı 2 3 . 5 5 9 ' d a n 1 1 8 6A8 , ü r e t i m
ise 6 3 5 . 5 5 9 ' d a n 33.535 kg"a d ü ş m ü ş t ü r .
1996 y ı l ı n ı n yaş k o z a ü r e t i m i h e n ü z y a y ı n l a n m a m ı ş t ı r , a n c a k k o n u ite ilgili o l a r a k B u r s a ' d a k o z a n ı n satış m e r k e z i o l a n K o z a H a n ' d a y a p t ı ğ ı m ı z ç a l ı ş m a d a b u yılın h a s a d d ö n e m i n d e s a t ı l m a k i ç i n ç o k a z m i k t a r d a k o z a n ı n geldiği, b u şekilde giderse ö n ü m ü z d e k i b i r k a ç y ı l d a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n B u r s a ' d a t a m a m e n o r t a d a n k a l k a c a ğ ı b u k o n u ile i l g i l e n e n l e r t a r a f ı n d a n ifade e d i l m i ş t i r .
ö z e t l e m e k gerekirse C u m h u r i y e t d ö n e m i n d e yaş k o z a ü r e t i m i 1938 -1940 y ı l l a n a r a s ı n d a b i r m i l y o n kg. ü z e r i n e ç ı k m ı ş b u t a r i h t e n s o n r a yavaş yavaş a z a l m ı ş , 1977 - 1978 y ı l l a n h a r i ç g e n e l o l a r a k 600-700.000 kg a r a s ı n d a değişmiş, 1990 y ı l ı n d a n s o n r a h ı z l ı b i r - d ü ş ü ş l e 33.535 kga i n m i ş t i r .
S o n u ç P a r l a k l ı ğ ı v e zerafetiyle ö n e m l i b i r t i c a r e t m a l ı v e A k d e n i z k ı y ı l a r ı n d a n Çitfe k a d a r ' u z a n a n t a r i h i y o l a a d ı n ı v e r e n i p e ğ i n , A n a d o l u ' d a 1500 yıllık m a z i s i v a r d ı r . B u r s a , i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n A n a d o l u ' y a girdiği d ö n e m d e n i t i b a r e n k o z a ü r e t i c i s i , d a h a s o n r a e l t e z g a h l a r ı n d a d o k u n a n k u m a ş v e kadifeieriyle ö n e m l i bir ü r e t i m v e a y n ı z a m a n d a t i c a r e t m e r k e z i o l a r a k gelişmiştir. B u r s a ipekli k u m a ş l a r ı u z u n yıllar A v r u p a p a z a r l a r ı n d a a r a n m ı ş , i m a l a t ç ı l a r v e i d a r e c i l e r i p e ğ i n k a l i t e s i n i n b o z u l m a m a s ı i ç i n b ü y ü k gayret g ö s t e r m i ş l e r d i r . S e n t e t i k elyafların s o n y ı l l a r d a k i b ü y ü k g e l i ş m e l e r i n e r a ğ m e n ipek, d o k u m a s a n a y i v e h a l ı c ı l ı ğ ı n h a l a ö n e m l i b i r h a m m a d d e s i d i r . A s ı r l a r d a n b e r i i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n d e r a k i p s i z o l a n B u r s a , b u g ü n b u ö n e m i n i k a y b e t m i ş t i r . İşsiz o r a n ı n ı n ç o k yüksek o l d u ğ u ü l k e m i z d e y e n i i ş i m k a n l a r ı y a r a t m a k i ç i n i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n d e s t e k l e n m e s i , d ü ş t ü ğ ü b u n a l ı m d a n e s k i d e n o l d u ğ u gibi ç ı k a r t ı l m a s ı g e r e k m e k t e d i r . Z i r a k o z a d a n i p e k k u m a ş a g e l i n c e y e k a d a r y o ğ u n b i r i ş g ü c ü n e i h t i y a ç v a r d ı r . Ayrıca ö n e m l i i h r a ç ü r ü n l e r i m i z d e n o l a n ipek h a l ı ü r e t i m i n i n h a m m a d d e s i n i o l u ş t u r a n i p e ğ i n e l d e e d i l m e s i n d e k a r ş ı l a ş ı l a n g ü ç l ü k l e r İ h r a c a t g e l i r l e r i n i a z a l t a c a ğ ı gibi y e n i b i r işsiz kitlesi d a h a y a r a t a c a k t ı r . B u y ü z d e n u z u n yıllar T ü r k i y e i p e k ü r e t i m i n i n b ü y ü k b i r k ı s m ı n ı s a ğ l a y a n B u r s a i p e k b ö c e k ç i l i ğ i n i n e k o n o m i k o l a r a k y e n i d e n c a n l a n d ı r ı l m a s ı g e r e k m e k t e d i r .
K a y n a k ç a '
Başbakanlık İstatistik G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü , 1945 T a v u k ç u l u k , Arıcılık, İpekböcekçiliği İstatistikleri .'Neşriyat No : 2 4 1 , A n k a r a .
B u r s a t i c a r e t Borsasr, 1965, İktisadi ve Çeşitli Yönleriyle Bursa. C u i n e t , V, 1890, La T u r q u i e d'Asie, IV.Cilt, P a r i s .
Dalsar, F. 1960, T ü r k Sanayi ve T i c a r e t T a r i h i n d e B u r s a ' d a İpekçilik, İst. Ü n i v . Yay. 856, İktisat F a k . Yay. N o : 116, İ s t a n b u l .
D a r k o t , B . - f u n c e î ; M : 1981, M a r m a r a Bölgesi Coğrafyası, İst. Ü n i v . Yay. N o ; 2510 Coğrafya E n s . Yay. N o : 118, İ s t a n b u l .
D e n k e r , B. 1960, " B u r s a ' d a İpekböcekçiliği H a k k ı n d a " , İst. Ü n i v . Coğ. E n s t . Dergisi, Cilt 6, sayı 11, İ s t a n b u l .
D e n k e r , B. 1964, "Bursa O v a s ı n d a Z i r a a t F a a l i y e t l e r i n i n T a r i h i Seyri H a k k ı n d a " , İst. Ü n i v . Coğ. E n s t Dergisi, Cilt 7, sayı 14, İ s t a n b u l .
İnalcık, H. 1960, "Bursa XV. Asrin Sanayi ve T i c a r e t H a y a t ı n a Ait Vesikalar", T ü r k T a r i h K u r u m u Basımevi, A n k a r a .
İ p e k y ü n , A. 1994, " B u r s a ' n m E k o n o m i k Yapısına G e n e l Bir Bakış", Bursa T i c a r e t ve Sanayi Odası, Bursa.
