Manmra lletisitn Dergisi, Say:6, Ni*ar 1994
Uydu Yaylnclhgrnda
llk
SorunlarITYDU
iLE
ULUSLARARASI TELEViZYON
YAYINCILIdI
noN
iziN'*
StePhen
Gorove
Qev:
Yard.
Dog.Dr'
Jale SARMASIK
MARMARAUMVERSITESI
Iletilim
FakiiltesiUydu telekomilnikasyonu, uzay gaglnln dev
at
mrnln
bir simgesidir' Sonyllardaki telnolojik
geligmeler, teledzyon yayrnlanntnkitlelere"e
ev-lerdekiahc
ara uydu sinyalleri aracrtrglyla kolayca ulaEmasrna olanaktant-mlttr.
Hindistan EEi6el Uydu Denemeleri (SITE) bu yeni teknolojininpo-hnsiyelini
garyrclbir
Sekilde gaistermektedir' SITE,ABD'nin
ATS-F uydu-sunu,ahc
an
kullanaralq Hindistan'ln uzakhk ve mali giiglUklerdeniifitii
ulalllamayan
bir
gok bolgesine televizyon programlafl ileunektedir.Son
yirmi
y
daki kesiflerden sonra, televizyonyaynlartnrn
uydulararac
ryla ev ahctlarma ula$masl "Uydu ileDolrudan
UluslararaslYaylncl-hk"
('TBS)
dan ka)'naklanan hukuki sorunlan Eiddetlendirmigtir' Bumaka-lenin amacr ise,
DTBS'
den kaynaklanan en iinemli hukuksal sorunlardanbi-ri
olan"On
lzin"
konusunun incelenmesidif.I.
GenelKurul'un
DTBS Konusundaki
Toplanfilanmn
Gegrnit Uluslararasl topluluk, uzun zamandlr uzayiletsiminin
dneminikav-ramrltl.
1961y
mln ballarlnda yapllan Birle$milMilletler
GenelKuulunda
$u agtklama yaprlm $tJr" "IJydutarta
iletit
n, btulln dltnyo uzerinde ayrtmgozitilt*t
tirin
tu^
aluslannkulkntn n
agtkolnaltdt"
Bir
ka9 1'tlson-ia,
1968'de BirlegmiqMilletler
Komitesi iqinde, UzayrnBarllcr
AmaglarlaKullanrm
(UNCOPUOS) projesi dahilindeDTBS
ilebiiliinlelmi$
ekono-mik
ve teknik solunlarln goziimi.i iginbir "Etild
Grubu" olu$turuldu'in-cetedi. UNCOPUOS etiid grubunun incelemeleri sonucu, UNCOPUOS ana
komitesi ve onun alt komitelerince,
DTBS'
r ytinlendiren ana ilkelerdotsul-tusunda bir gok konuda uzlEmaya vanldt. Aynca, bu incelenpler ba$hca
an-la5madrklann
politik
veideolojik
etkenlerden dogduEunu gosterdi. Bu 96-rtigaynl*lan
DTBS'nin
temelprensiplq
bildirisinde parantez igindebelir-tilmi$tir.
Tiim
bu anla$mazhklara raEmen, 1982ytllaflnrn
sonlaflnda GenelKunl'da
13 gekimser ve13 'e kargr 108kabul
oyuyla LJluslararasr DotsudanTV
Yayrnlan lginItullan
an Uydulann Yonerim Prensipleri hakhndakika-rarname kabul edildi. Oylar, klasik
ideolojik
gmplagmalara g0're verilmiSd.Amailia
Birlegik Devlederi vebt
gok bau devleti kary oy veya gehmser oyveri*en
Ugiincii Dtinya Ulkeleri, Qin, SovyetlerBirlili
vediga
Dolu
Blokuiilkeleri
kabul oyu vermiglerdi. Bu oylama,DTBS'nin
gelecelinde uia$tlrna-sr planlanan konsensUs adrna rahaBrz edicibi
i$aret olmu$nr. Bir gokdevte-te,
ozellikle
uzla{ma saglayamayanlara gore, konsensiisUn saglanmaslnlnerFlenmesi, UNCOPUOS'un gelecek
gallsmalan
ve verirnli.liginiolum-suz ydnde etkileyecekti.
Il,
dnerge
37EL
A. Gerekli Hazrrhklarda
Kons€nsiis
Eksiklili
Onergede,
DTBS'nin
kontrol ve ydnetimineililkin
t€mel prensipleri belirlemeye ve bu aktivitelerden doEacak glkar vesorumlululjan
diizenle-meye ve uluslararasl
baflggl
temeller tizerine onlrtulmaslna dayamyordu.Onergedemutabrk
kalnan
hususlargu
Sekildebelirtilmi$ti:
U1'&larla uluslarara* do[rudan
TVyaynlan.
alanndaki
aktivitebr
ileilgiu
flim haz.rhmaLuluslarara*
huhrlgBir-letni[
Milletlar T
z
ga,
"Ay
vedi[er
gakcisimlei dohil
Uuym
htllatrm
ve araft.rrwlard.a
ulkelerinaldivinlerin
yanafimprensipleri
anla;nnfi",
UlaslararastlktiSin
Ant-lqsmast w
Radp
Ttk
g
,
uluslararas,dalauyna
ve insanhaklan gdzetilere k ge rgekle
giribrc lidir.
Her devlzt uydayla
uluslararan
do{rudantelevi4on
yaym-c
p
alanndaki abiviteleri,
kendi huhtl<salnnrlarr
igindeBtitttn devletler ve ulusl.ar, bu aktivitelerden faydnlanmahhr.
Bu teknoloj iden ayrtm Sazetilmel<sizin tum
ilgili
devletlerin faydalanmasrndalurar
birli{i
saflantwldtr'
DTB S
aktiviteleri,
ulusal dayantsmay4 kar giltkh uzlasmayt ve dostgait$kileri
gaglendirici, bans ve gtivenlik konumnda dnyarh, tumlalklan
btlttlnleyirici
temellertkerhde
olmoh-&r...
Baaktiviteler dcgi$k
g\flNere
yer
venneli, bilimsel,tehotojik
vektihtlrel
alandabilgi
de{$inini
sadlwtwl4
sos-y aI ve el<o rwmik taLlarvnay a hiznetetneli
v e nzellikle ge l$-mekteolan
lltkelerde hayat standartlarmtn yllkseltilmesi
amlrcilrt
hizmet etmelidir.UNCOPUOUS
iiyeleri
ayrlca, banEsal yaklagrnr" yayrnhaklan
vekomguluk haklaflndaki ortak galqma arzusu ,
DTBS aktiviteleri
iginB.M.
genel sekreterinin dikkatinin gekilmesi ve acilen g$riiglerinin ahnmastkonu-sunda anlaEmaya
var&lar.
Ne yazrk
ki,
iizerinde anlagmaya vanlan konular konsenstisiin oluq-masrnl engelleyecek kadar itiraz gordti.TartrEmah prensiblerdenbiri
DTBSaktivitelerinin,
devletlerin en iist diizeydeki haklafl ile uyumluluguydu; 9a-ugmazhk prensibindeoldufu
gibi DTBS aktivitelerinin devletlerinuluslara-riu
sorumlululunda ve onlann yasal otoritesi dofrultusunda olmasr , DTBSaktivitelerinin
devletlerin
politik , ktiltiirel
yaptlanna saygilt
olmasrve
DTBS kullammrrun kalkrnmakta olan iilkelerin ulusal geligimine katktdabu-lunmasmtn
gueklilifiydi.
Tartryrlan konulardan
biri
de, gereklihazrhklann
hangisinin onceolaca[r konusunda
idi
.uNcoPuos
iiyeleri,biriilkenin,
DTBS',yi kurmakigin kendi
tasanlannrdiler
kabul edebilecekiilkelere benimsetiponlann
kendisine
dan$ma$n
sallama diigiincesine ozellikle kargr grkular . Uyeler ,aynr zamanda, Uluslararasr Telekominikasyon
Birli$
(ITU)',nin
ilgili
tural-lar ile uygunluk gosteren
bir
anlagmasa[lanana kadar uluslararast bir DTBSservisinin kurulmasmtn geciktirilmesine de
kary
gtkular.TartrEmalardaki en kesin ilke "0n
izin" gereklilili
ileilgilidir.
Bu du-rumda, esaslngeliki
ug pozisyondankaynaklanmaktadl.llki
haber6zgiir-liipti prensibi iizerine kurulmugtu ve bu Amerika, Japonya ve bazr BaU
Avm-patifieferi
tarafindan baEanyla gergeklegtirilmigti.lkinci g6rii;
pek gokdevlet prensibini ortaya grkanrultl ve
DTBS'nin
yabancl bft iilkede kumlmaalamasma gelmeden once gonderici ve
alcr
ijlkeler arasmda ijnceliklebir
tjn gahgma yapdmasrnr gerqeldestirmigti.DTBS konusundaki 0n
izin
tar[$masrnm goziimU remote-sensingile
ilgili
tartlsmalann goziimiinden gok daha umutsuzbt
durumdadf. DTBS ve remote-sensing konulaflnda aynriilkelerin
gogubt
rarafta haber/bilgi
oz-giirlUEU prensibini desteklerken diger rarafta da devlet egemenligi gorii$ii iizednde bastlnyorlardl. Veremote-sensing konusunda Uzerindekidiignce
farkhhklan da biraz belirtilmigti. On
izin
diigiincesini salunanlar, eper bUttiniilkelerin,
remote-sensing aktiveteleriyleulragrlarsa
aynrverileri
kanuniyollada
edinilebilecepini anladrklan zaman remote-sensing konusundabir
anlagmayavanlabilir.
Bundan baqka,DTSB
konusunda aglkga g0riilebilen potansiyelbir
zarann 6nemi remote-sensing olaylaflnkinden gok dahabu-ytikttir.
Remote-sensing olaylna kargt 6nizin diitiincesini
savunaniilkeler,
diEer i.itkelerin kendiledne ait bolgeler ve kaFraklardan elde edilmiS
verilet-den haksrz bir avantaj sallamalurndan korku duymaktadrlar. Aksine DTSB
konusunda dn izni destekleyenler, istenmeyen yabancl
yaylmc
ann kii.ttiirelve
politik
agdan yaratabileceli etkilerden endi$eduymakadrlar.
Ve buon-lann
milli
d0stnceleri igin gokbiiyiik bir
rehlikedir.B. On
izin
qrmkaana
Bir
Alternatif
A.B.D.'
nin DTBSile
ilgili
saylslz dosyasr Washingron ve Mosko-va'mn igindebulundulu
bnizin
grknazrndan kunrlabiteceBi bir tek durumoldugunu gost€rmektedh. UNCOPUOS'un 1982'deki roplantrslnda,
yunan
temsilci
A.B.D.'ye
deS.S.C.B.'ye
de uygun gelebilecekbir
dUstince Onesitmihttu.
Uluslararaslbir DTBS
seryisininkurulmasln[
uluslararasrhu-kukunda gerektirdigi gibi anlafmalafln
vdveya
diizenlemelerin temeliiize.
rineolabilecelini
belirterek heriki
tarafinda tatmin olabilece$ibir
dUgiince i)nesitmti$tih.
Insan Haklafl Evrensel Beyannamesinde yer alanbir
iemelhak olan eksiksiz haber ve
bilgi
velebilmeijzgiidiiEii
savunucusu devletler, uluslarara$ hukukunbt
paryau olan habertesmeozgiirliiEiinii
hukukiyol-lada
tartllab
ulerdi.
Aynr zamanda, devletegemenlilinin
tanlnmasrnm dauluslararasl hukukun bir pargasr
oldulunu
dataftsabiliderdi.
Bu durumdaher
iki
dii$iince de kendine uluslararasr hukukuu iginde$Etn
acakbt
noktabulmultu.
Ne yazrk
ki,
Yunanistanlnteklifi
suya dUgmiigtii. Gayri resmi konuq-malar srasrnda Amerikah bir delege, bu grkmazdankwn
mak igin ,, stizim-zasr
"
geklinde yenibir fikir
oltaya atrx$tl. Sovyet delege kar$tt bk goriiSlirtmedilinden
uzlaqmayavanlabileceli
qeklindebir
durum ortaya gtkmrq[. Bu srada Hint delegesi uluslararasr hukukla uygunluk sa$ayacakanlaqma-lar ve diizenlemelerin temeli tizerinde bir uluslararau DTBS servisi
kurula-bilecelini belirtti.
Hint delegesinin kargrt gOriigii taft$mayr yenidenalevlen-dirdi. Bazr iilkeler de Yunanistan'm
gizli
gtkarlar sallamaya galqmakla sug-ladr ve bdylece uzlagma hayalleri yok oldu. Yunanistan'tn teklifine kargr ah-nantaur
talihsiz ve iiretken olmaktan yoksundu. Yunanistan'rn buteklifi,
heriki
siipergiiciin
gtkanna uygunolabilirdi.
Buttir formiiller
gok nadiren bulunur ve bir kezkaybedildifi
zaman bir da]ra asla bulunatnaz. Bu durumda bazr 3. Diinya iilkelerinin Yunanistan 'm dnerisine kargr grkmalanyla DTBS tizerinde vanlabilecekbir
konsensiis da ortadankalkmq
oldu.III.6n iinin
Arkasrndaki
SebepHer ne kadal "0n
izin",
DTBS iizerinde vanlabilecek konsensus iqingok
biiyiik
bir engelse de bu terimdeligik
iilkelerdedeliqik
geyler ifadeedi-yordu. On
izinbazriilkeler
igin alelacele bir sistem kurmahdiferleri
igin ge-nelyayrmcftk
iglemleri ve diizenlemeler,diler
bir takm iilkeler
igindevle-tin program
igeriline
koydu!"ubir
sanstirdiir.A.B.D.
dnergesi,ITU
'nun do-nanrmr veDTBS'nin
prensipleriyle uygunluk saflayacakbir
0n dantgmave anlagma gerektiriyordu. B0ylece 0n miisade, 6n danqma ve anlaqma ilebap-lantrh olduEu iqin
DTBS'nin
kurulmasmdan once halledilmesi gerekenbir
konuydu
Amerika'nm
0n miisadeye olan bu itirazr Onergede debelirtildi[i
gi-bi,
iki
temel kaygrdan kaynaklanmaktadr. ilt< olarak,bir
yayrncmrn yabancrbir
devlettenizin
almasmt gerekli krlanbir
prenslpAmerika'nm
yaytncilarve onlarm hedef kitlesinin hakkrna tecavtiz, aynt zamanda insan Haklan
Ev-rensel Beyannamesinin smrslz haber aramak, almak ve iletebilmek ile
ilgili
19. maddesininihlalidir. ikinci
olarah butiir
sansiirler,DTBS'nin
geligme-sine engel olmantn yanmda diper iletigim medyalan iizerinde de gok zararhetkilerde
bulunabilirdi.
Amerika'
ntn yantnda oy kullananiilkelerin
bazr kaygrlan vardr'Or-nelin,
Ingiltere gu beyanda bulundu:1zgttr
bir
toplumda iletisim veInber
medyast devletinbir
ht'
rumu olamnz. Medya
halh
tam anlamtyla bilgilendirmek,dcvleueki geliynelerdcn haberdar etmek, halkm diistincesini
yansttmak ve eleStirel olabilmek igin azgtir
olmaldtr.
Vebir
lilkenin ekorwmik ve sosyal aEdan gelismesi igin iletisim az'
gurlttgtlntln olmas.
gereudiL
Holland4
ozgit
ileti$imin ekonomik ve sosyal gelismeler Uzerindekigerekliligi tekadadr.
Japonya veltalya'da
Onergenin Batliilkelerinin
karglglkmalanna raEmen benimsenmesinin anlamsE olacaEnl
b€lirtti.
DTBS televizyon
yayncfifui
kapsammaal&F
igin 0nizni
sawnanbaz
iilkel€r radyo yayml gibi ba$ka bir g0riig benimsediler. Bu iilkeler, birte-levizyon yayrunm gdrsel olmasr sebebiyle radyodan daha bUWk
bir
etki ala-nma sahip olarak zorakibir yaymc
rkolaynm
artnasma sebep olmasmdan korlaryorlardr. Oniai
savunan iilkeler, e$as olaralg yabanct DTBS yaylnla-rmln bunlann ki.iltlirel,politik
veideolojik
vadrklanm kontrol edilemiyecekpkilde
deligtinnesinden
endigeduyuyorlardl.
Yuri
Kolosov,UNCOPU-OS'un alt komitesinde gdrevli Sovyet delegesi, bu endigeyi Colombia
Uni-versitesi'nde klsabir
siire once yapllBlbir
konulmada belirEni$ti.Kolosov'a gore teleyizyon radyo
yayrnc
tmm
Otesinde etkilere sa-hip, mevcut en giiglii iletigim aracr idi. Ve Kolosov ideolojileri diEermillerle
re benimsegnek amaclyla kullanrlan bazlteknikl€r
yiiziinden teleyizyonusugluyordu. Her ne kadar bu televizyonun gok
lo
an
dlgl DoExBlok'u
iil-kel€ri igin gegerliyse de geli$mekte olan iilkeler igin hig bir
gegerlilig
yoknr.giinkii
miylonlarca insanltr Flevizyondan mahrumoldulu
geligmeke olanUlkelerde ekonomi,
hiltiir,
politika ve eEitim tizerinde ki etki asgari olacaktl.DoEu
Blok'u iilkeleri yayrnlur
srnrlamadaki becerilerini inkar ede-rek DTBS'nintehlikesni
gok abarrular. UlkelerinDTBS'yi
reddederek elde edecekleri ban t€ktaraft
kazanghdurumlr
vardr. "Karmaqa" veya istenme-yen uluslararaslyalnlann
ortadan kalknasr,halhn
hizmetine sunulmugah-c
ar iizerinde kontrolkuulmasl
bunlann ba{hcalanydt.DTBS iizerinde varllabilecek
iki
veya goktaraft
bir
anlalmakolay
haber
akryn
engelleyen ve haber ahmr veiletimini
engellemekgibi
iDsanhaklaflna kar$l tek tarafu
bir
sisteme tercihedilirdi.
Tekhrafll
bir
sisteminuygulama$ sadece o iilkenin
milli
vuhg
tehdit alunagirdigi
zaman gegerlisaydabilirdi.
fV.
Uluslararasr
GelenekselHukuk
veDTBS
DTBS'de 0n
iai
tarulan det'letler, diinyanln bir gok yerinde yabanclkagrmayacak-lardrr.
A.B.D'de iilkenin
kuzeydolusunda ya$ayanlarkolayltkla
Kanada'Teksas'da ya$ayanlar ise,
s* s*
Meksika yaylnlanm alabilmektedirlex.Ya-bancr yayrnlafln kolayca ahnabilmesi olaFna bftgok Avrupa iilkesinde gok daha slk rastlanmaktadr. Kuzey Almanya, Hollanda yaymlarlnl
izleyebilir
ve
Dolu
Almanya ve BatlAlnanya
$nr
bolgeleri sakinleri duzenli olamkher
iki
iilkenin yayrnlaflnl izleyebilir. Benzer olarak, yabatrcr T.V. program-lariHolland4
Belgika, isveg, Avusturya ve Fransa'nm baa bolgelerindedu'
zenli
olarak izlenmektedir. Daha da onemlisiboyle
yaymcllann
bu
Sibi olaylaflna laEmen resmi itirazlara rastlan mamaktadt. Bundan ba$ka,hsa-dalga radyo opetatorleri altcr devletten yetki istemeyi hig du$iinmeden
diin-yalrln her tarafinayayn
yapmaktadlrlar.Bdyle uygularnalar, bir g€$it
Yaylmc
lkta Uluslararasr Geneksel Hu-kukun olulmasma nedenolabilir.
EEer bu hukuk gergehen geli$tirilfuse veeler
yere baghyayrmclhll
kapsamna ahrsa, ain izin prensibinin kabulunebir
engelolabilir.
t
luslararasl uygulama,yayncrhkta
uluslararasr alqdmrghula*ta birlEilirse,
ne kadar ba.lanyaulat
r
ve daha somaki galtEmalara ne kadar katkrdabulunabilir.
V.
Gelecekteki
DTBS Tarhymalarl
Bu
anla$mada, Onergede 6niznin temsil edilmesiyle
glkabilecek problemleri dnceden kesin olarak sapnmak zordur. DTBS Onergesiyasal-lalurllml$
bir
gtice sahipdelilse
deozellikle
geligmekteolal
ve sosya.listdevletleri On
izin
gibi prensiplerin uluslamraslDTBS'yi
kontrol edecegine inandlklafl nt gdstermektedir. onergenin uluslararasDTBS'nin gelilmesini
yavaqlatacagrnr ya da onerge igin devam eden
DTBS
aKivitelerinin kar$tla-nnm 6n anlagmalan kamuya agklayacaklanm ya da alrcl devletlerinitirazla-flmn
iizerine grkrlacaprnl bize sadece zaman gdsrcrecek.EEer onergede temsil edilen tarfi$mah DTBS prensipleri
bir
antlaq-mayla bideqtidtseydi aynl sorun gok daha acilolabikdi.
Devletlerin ve ya-yrmcr yatrnmctlarmm boylebir
antla$maya na$lbt
reaksiyongosterecekle-ri
belirsizdi. Anlagmayan devletler ve budevle
erdekiyaymc
ar ahcldev'
letlerinizni
olmadan UluslararaslDTBS'yi kullanabiliderdi.
Boylebit
du-rumda
muhtemelen istenmeyen yabanclDTBS'yi
alandevletler olayl
B.M.'de
veB.M.
drllnda protesto edeceklerdi. $ikayet sebepleri ise, "Uzay ObjelerinceVedlen
zar
igin Uluslalarasr Sorumluluk AnlaSmaslna"da-yandr
amaz, giinkti Anla{ma beyne dogmdan verilenfizil$el
veya madde-set hasadar igintasadanml[.
Aktivitelerin
yoEunlaSll& iilkelerde devletselve devletsel olmayan
yafirlmlmn 'tlusal"
uzay aktiviteleri igin uluslararasrsorumluluk alanr oluqturan 1967'deki Drg Uzay Antlaqmasmrn
VL
maddesi altrnda sorumluluk uluslararasrDTBS yaymcrhlmr
tam anlamrylakontrol
etmez. DTBS Onergesine red oyu kullanan devletler, taraftar olmadrklan
bir
tinerge veya sonrasmdaki
bir
antlaqmanm onlan zodayamayacafmg0stere-rek,
muhalefetliklerini birkez
daha anrmsatabilrler. Devletsorumlulu[unu
yerlegtirmede bir problem de, yaytn aktiviteleri diinya iizerinde
bir
devleue veya drg uzayda bir uyduda gergeklegtifi halde o yaymm etkilerinin dtinyada bagkabir
devlette g6ri.ilebilece[i gergelinden gelmektedir. Tazminatlar iginytiriitiilen
faaliyetlerin hukuk kurallarmm segimi tilkeler arasmdadeligiklik
yaratabilir.
ideali, yayrncr ve ahcr
tilkelerin
ve yaunmcrlarm en yakrn zamandabir
udagmaya varabilmek igin kendi aralanndabir
bagvuru ricasr iizerindeanlagmaya
varmalandr.
Uzlagan devletlermiliyetgi politika
ve kargrlagrla-cak dtizenli problemler beklemedikleri zaman,kargrl*h
ilgi
ve dostga iligki-ler b0yle uzlagmalarda sonuca varmayl kolaylagtrrmaktaysada devletler veyaylmcl yaunmcilar
yabancr DTBS geligince-go[unlukla
iki
taraflr ve ba-zengolulcu
temellerde - uzlaEacaklardr.Eler
ki, BirlegmigMilletler
bdyle bir uluslararasr DTBS anlaqmasna katilacak olursa konugma ve basrn6zgiir-liifii
haklannm krsrtlanmamasnr dikkate almak zorundadrr. B0yle haklarlageligkiye
diipn
anlagmalara mahkemelerde kesinlikle meydan okunacaktr,ve B.D. onlan, anlagma yapan bir gticiin