TÜRK SANAT
ESERLERININ MERKEZÎ
DOKÜMANTASYONU
HAKKıNDA NOTLARI*)
Doç. Dr. A r a A L T U N
H M I ü r k Sanat Eserlerinin envanter S ç a l ı ş m a l a r ı . Sanat T a r i h ç i l e r i n i n
k a t ı l d ı ğ ı çeşitli t o p l a n t ı l a r d a ve girişi len ç a l ı ş m a l a r ı n b a ş l a n g ı c ı n d a daima söz konusu edilmekte, karşılaşılan güç l ü k l e r i n b a ş ı n d a yer a l m a k t a d ı r .
T ü r k S a n a t ı n ı n çeşitli a l a n l a r ı n d a çalışmalar yapan a r a ş t ı r ı c ı l a r ve T ü r k S a n a t ı n ı n başta mimari olmak üzere çeşitli a l a n l a r ı n d a uygulama görevleri bulunan resmi k u r u l u ş l a r , kendi i m k â n larıyla değişik envanterleme yollarına b a ş v u r m a k zorunda k a l m a k t a d ı r . Bun lar a r a s ı n d a kanunla kendisine görev verilen Bakanlık K u r u l u ş l a r ı ile Vakıf lar Teşkilâtı, y a p a c a k l a r ı çalışmalara esas olmak üzere tescil ve envanter ka yıtları tutmakta, dosyalar h a z ı r l a n m a k t a d ı r . Ö t e yandan Üniversiteler de, y a p t ı k l a r ı ve y a p a c a k l a r ı bilimsel ça lışmalara esas olmak üzere ayrı sistem lerde arşiv, kartoteks, d o k ü m a n t a s y o n girişimlerinde b u l u n m a k t a d ı r .
Kanunla kendilerine görev ve yetki verilen B a k a n l ı k K u r u l u ş l a r ı , faali yetlerini g ö z ö n ü n d e tutarak, gerekli as gari b i l g i y i sağlayabilecek tescil fişleri sistemini geliştirmektedir. Bunlara dos ya a ç ı l d ı ğ ı n d a , çizim-fotoğraf, kitâbe, vakfiye gibi destek malzemesi eklen mekte ve a r ş i v l e n m e k t e d i r . Bütün bu çalışmalar aslında konunun u z m a n ı ve gereken elemanlar aracılığıyla yapıl malıdır. Ancak, gerek kadro, gerekse yetişmiş eleman azlığı y ü z ü n d e n , nite l i k l i çalışmalar çok ağır b i r tempo ile y ü r ü m e k t e d i r . Bugün, henüz T ü r k i y e ' d e mevcut k ü l t ü r m i r a s ı n ı n sağlıklı b i r en vanterine ve bunun d ö k ü m a n t a s v o n sis
temine maalesef sahip değiliz. Bu ge nelleme içinde, konumuz olan T ü r k Sa nat Eserlerinin durumu da farklı değil dir. Başta K ü l t ü r ve Turizm Bakanlığı ile V a k ı f l a r Genel M ü d ü r l ü ğ ü olmak ü-zere; envanter, tescil, dosya arşivi gibi
d o k ü m a n t a s y o n a temel teşkil edecek ça lışmaları kısmen yapan resmi kuruluş lar en önemli kaynağa sahiptir. Gerçek ten de özellikle taşınır eserler açısın dan müzelerin envanter k a y ı t l a r ı n ı n b ü y ü k b i r değeri vardır. Ancak, bu ka y ı t l a r ı n özellikle eskiden i n t i k a l eden b ü y ü k çoğunluğu genel b i r d o k ü m a n tasyon sistemine geçmek için yetersiz k a l a c a ğ ı n d a n yeniden ele alınmalıdır. T a ş ı n m a z eserlere, özetle mimariye ge lince; ayakta olan yapılar için h e n ü z vakit geçmiş değildir. Rasyonel bir t u tumla, pek de b ü y ü k masraflar gerek tirmeden, ancak merkezi bir koordinas yonla, mevcut eserlerin kısa b i r sürede yeniden envanterlenmesi ve dosyalan ması m ü m k ü n d ü r . Bu konuda. Ü n i v e r sitelerin i l g i l i birimlerine öğrenci lerinden yararlanmak her zaman müm k ü n d ü r . Bu çalışmalara öğrencilerin katılması hem eleman ihtiyacını kar şılayacak, hem de yetişmelerine k a t k ı d a b u l u n a c a k t ı r . Böyle bir yeniden değer lendirme için mevcut arşivlerden de azami ölçüde yararlanmak m ü m k ü n d ü r . Y u k a r ı d a saydığımız k u r u l u ş l a r ı n ar şivleri y a n ı n d a , İstanbul Arkeoloji Mü-zesi'nde bulunan eski E n c ü m e n dosya ları. A n ı t l a r K u r u l u dosyaları, Anado lu'da eski Halkevleri ve Halk Eğitim
(*) V.Milletlerarası Türkoloji Kongesine tebliğ olarak s u n u l m u ş t u r .
U 6
Merkezlcri'nde yapılmış olan tesbit ça lışmaları gibi akla gelmedik yerlerde konuya gönül vermiş mahalli amatörle r i n şahsi arşivleri umulmadık katkılar da bulunabilir.
Bu girişten hemen sonra, merkezi bir d o k ü m a n t a s y o n çalışmasının önce finansman sonra da inanç meselesi o l d u ğ u n u belirtmekte yarar vardır. A n cak, akılcı ve inandırıcı bir sistem, resmi ve özel bütün kuruluş, kurum ve kişilerin işbirliğini sağlayabilir. Tabii olarak bu sistemin bilgisayar teknoloji sine dayanması gerektiğini de belirt
melidir.
Buraya kadar, Üniversitelerimizin durumuna pek değinmedik. Üniversite lerimizi, özellikle de eski Üniversi telerimizin Öğrenci çalışmaları yolu ile elde edilen önemli bir arşiv potansiyeli mevcuttur. Sadece İstanbul'da i k i önemli çalışma merkezi vardır. Bunlar dan birincisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Disip l i n i , diğeri de eski Güzel Sanatlar Akademisi, Şimdiki Mimar Sinan Ü n i versitesi ile İstanbul Teknik Üniversi tesi ve Yıldız Üniversitelerinin Mimar lık Tarihi ve restorasyon birimleridir. İstanbul Üniversitesi ile diğerlerinin b i r i k i m l e r i farklı niteliklerdedir. İs tanbul Üniversitesi Sanat Tarihi Arşivi,
1947 yılından itibaren, 1982 yılındaki yeni yönetmeliğin uygulanmasına kadar olan sürede hazırlanan 909 Lisans Te-zi'ne d a y a n m a k t a d ı r . Bu tezler Avrupa Sanatı, Bizans Sanatı, Türk-İslam Sana tı K ü r s ü l e r i n d e hazırlanmıştır ve bun ların içinde 698 Tez, Türk-İslam Sanatı K ü r s ü s ü n d e yapılanlardır. Bu 698 tezde başta mimari olmak üzere, mimari or ganlar, mimariye bağlı süsleme, müze eşyaları, k ü t ü p h a n e l e r d e k i yazma e-serler gibi çeşitli konulara eğilenler v a r d ı r . Viyana ve Berlin ekollerinin sağlam katalog sistemine dayandığın dan bu tezler geniş katalog ve envanter çalışmalarına dayanmakta, konu ile i l g i l i bibliyografya araştırması yanında çok sayıda fotoğraf ve plandesenle des teklenmektedir. Bu tezlerin orijinal n ü s h a l a r ı , metin kısmıyla birlikte, çi zim f o t o ğ r a f malzemesini de içine
ala-Dnc.Dr. AR A ALTUN_
cak ciltli k u t u l a r d a d ı r . Bu Tez K u t u l a rı, numaralanıp fişlenerek t a s n i f e d i l miştir ve a r a ş t ı r m a c ı l a r ı n y a r a r l a n m a sına belirli şartlarla a ç ı k t ı r . Bu ş a r t l a r aynen kopya etmemek, kaynak g ö s t e r mek, malzemesine zarar vermemek g i b i basit şartlardır. Bölümün h o ş g ö r ü s ü n e dayanarak bu basit ş a r t l a r ı u y g u l a m a yanların, ü z ü n t ü y e sebep o l d u k l a r ı n ı da burada belirtelim. Bu t e z l e r i n hepsinin özetleri Sanat T a r i h i Y ı l lıklarının S.sayısına kadar y a y ı n l a n m ı ş , bundan sonra da 12.sayıya kadar sade ce bibliyografya n o t l a r ı v e r i l m i ş t i r . Özetle, t a m a m ı n ı n b a ş l ı ğ ı n ı , sayfa, re sim, çizim s a y f a l a r ı n ı n Sanat T a r i h i Yıllıklarının 1-12. s a y ı l a r ı a r a s ı n d a bulmak m ü m k ü n d ü r .
Bu tezlerin h a z ı r l a n ı p k a b u l e d i l mesinde, bu tür bir ç a l ı ş m a y ı yapabile cek yeterliği göstermek g i b i b i r d e ğ e r lendirme esas olmakla b i r l i k t e s a ğ l a m katalog ve ekli malzemeleri a r ş i v k ı y metlerini a r t t ı r m a k t a d ı r . B u g ü n b i r k ı sım yapıların şeklinin d e ğ i ş t i ğ i veya yok olduğu d ü ş ü n ü l ü r s e bu k ı y m e t l e r i daha da artar. Ne y a z ı k k i i ç i n d e k i malzemenin zaman zaman, y u k a r ı d a değinildiği gibi, d ü ş ü n c e s i z c e k u l l a nılması bu arşive zarar v e r m e k t e d i r . Halbuki bu malzemenin k o p y a s ı k ü ç ü k bir masrafla m ü m k ü n d ü r . . .
Eski Güzel Sanatlar A k a d e m i s i , şimdiki Mimar Sinan Ü n i v e r s i t e s i ile İstanbul Teknik Ü n i v e r s e t e s i ve Y ı l d ı z Üniversitesinin M i m a r l ı k T a r i h i ve Restorasyon b i r i m l e r i n d e k i a r ş i v l e r daha farklı niteliğe sahiptir. B u r a l a r d a , yine öğrenci ç a l ı ş m a l a r ı n a dayanan çok sayıda yapı rölevesi ve d e ğ e r l e n d i r m e ödevi vardır. Bir kısmı t a s n i f l i o l m a k l a birlikte, çeşitli sebeplerle k o l a y ve s ü ratle yararlanabilecek d u r u m d a olma dıklarını biliyoruz. Ancak, b i r a z zaman ve eleman a y ı r m a k l a t a s n i f l e r i n i n mümkün olduğu, yani kolayca y a r a r l a nabilecek hale gelebileceği b i l i n mektedir. Bu rölöve a r ş i v l e r i n e r a h m e t l i Sedat Çetintaş'ın, A l i Saim Ü l g e n ' i n rölöve arşivlerini de katmak m ü m k ü n dür.
Ankara Üniversitesi D i l ve T a r i h Coğrafya Fakültesi ile Hacettepe Ü n i
-T Ü R K S A N A -T ESER -T.ERİNİN M E R K E Z İ D O K Ü M A N -T A S Y O N U 117 vcrsitcsi Edebiyat Fakültesi'nin Sanat
Tarihi Arşivleri de İstanbul Üniversi tesi Edebiyat Fakültesi Sanat T a r i h i Arşivi'nin niteliklerine sahiptir. Ha cettepe'nin h a z ı r l a n m ı ş tezleri de son zamanlarda. Edebiyat Fakültesi Dergi-leri'nin sonunda liste halinde y a y ı n l a n mıştır.
Özetle, merkezi bir d o k ü m a n t a s y o n sistemi için Ü n i v e r s i t e l e r i n önemli bir arşiv potansiyeli mevcuttur.
Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü , T ü r k i ye'de Vakıf Abideler ve Eski Eserler başlıklı yayın faaliyetine ciltler ha linde devam etmektedir. Bunlara Şehir ve Bölge Monografileri şeklinde yayın lanan son yılların çeşitli k i t a p l a r ı n ı da eklemek m ü m k ü n d ü r . Ekrem H a k k ı Ayverdi'nin Osmanlı Mimarisi ile ilgili ciltleri ve daha önceden yapılmış ben zer yayınlar bu tür envanter ve katalog çalışmalarını destekleyecek n i t e l i k t e k i
yayınlardır. N i t e k i m , sadece y a y ı n l a r l a başlanan geniş çaplı bir ç a l ı ş m a d a n ha berimiz vardır. İ t a l y a ' d a a m a t ö r bir girişimci, bilgisayar teknolojisinden yararlanarak b ü t ü n İslâm D ü n y a s ı için mimari eserler d ö k ü m a n t a s y o n u n a gi rişmiştir. Çalışmaları bu çok geniş kap samlı işin b a ş a r ı l a m a y a c a k bir şey ol madığını gösterecek kadar ilerlemiştir. Önemli olan y a p ı l a b i l i r l i ğ i n e i n a n d ı r maktır.
Y u k a r ı d a sözü edilen İ s t a n b u l Ü n i versitesi' ndeki tez çalışmaları da as lında böyle bir d ö k ü m a n t a s y o n u yıllar önce planlayan d ü ş ü n c e n i n h a l k a l a r ı dır. İki yıl önce, f a k ü l t e m i z m a t b a a s ı n da bastırılan envanter fişleriyle, ön celikle mimari konunun T ü r k Sanatı Tezlerinden hareketle bir kartoteks ça lışmalarına girişilmiştir. Seçmeli ders alan bir gurup ö ğ r e n c i m i z i n k a t k ı l a rıyla tezlerin içindeki mimari eserlerin fişlenmesi b ü y ü k ölçüde t a m a m l a n m ı ş tır. Tasniflerine henüz geçilmiş olmakla birlikte bazı t e k r a r l a r ı n da birleşti
rilmesiyle, Anadolu Türk Mimarisinin oldukça geniş bir envanterinin karto-tekse geçirilmesi mümkün görülmekte dir. Bu fişlerin kontrolleri yapıldıktan sonra bilgisayara verilebilirse, araş tırıcılara çok yönlü bilgi a k t a r ı m ı n ı n süratle sağlanabileceği tabiidir. Bu konuda TÜBİTAK ile işbirliği çok ya rarlı olacaktır.
Ortaçağ Türk Mimarisinin Anadolu dışı ve Anadolu karşılaştırmalı bir tablosunu yayınlardan yararlanarak ha zırlamak istediğimizde çeşitli güçlük lerle karşılaştık. Türk Kültürü Atlası'-nın yıllar süren çalışmaları maddi im kansızlıklar yüzünden birtürlü baskı safhasına gelemedi. Bunun için hazırla dığımız çeşitli ayırımlara göre Türk Mimarisini ele alan anıt haritaları ça lışmalarında, böyle bir dökümantasyon merkezi, ön çalışmaları son derece de süratlendirecektir. Yine pek çok araş tırıcı herhangi bir konuda çalışmala rına başlarken, veya değerlendirme bölümlerini ele alırken dökümantasyon konusunda zorlanmaktadır. Hatta bu zorlanmalar eksik bilgi mevcudiyeti y ü z ü n d e n bazen eksik ve yanlış değer lendirmelere yolaçmaktadır. İşte bu yüzden artık T ü r k i y e ' d e T ü r k Sanat Eserlerinin, ve öncelikle heran yok ol ma tehlikesiyle karşı karşıya kalmasını bir türlü önleyemediğimiz mimari eser lerin merkezi d ö k ü m a n t a s y o n u n u n ger çekleştirilmesini beklemek durumunda yız. Bu beklenti gerçekleştiğinde. Sanat T a r i h ç i l e r i envantcreiliktcn kurtulup, değerlendirmelere ağırlık verebilecek ve üzerlerine düşen görevleri daha i y i yerine getireceklerdir. Bu işte koordi nasyon vc gerçekleştirme Üniversitele rimiz ile Bakanlıkların ilgisini bekle mektedir. Yukarıda belirtildiği gibi, i n a n d ı r ı c ı bir koordinasyon sağlandık tan sonra, finansmanını bulmak, ekibi kurmak ve bu çok gerekli işi başarmak inançlı vc azimli bir kadro ile pek de zor görünmemektedir.
