Karar Vermede Belirlilik-Belirsizlik ve Belirgin Olma -Belirgin Olmama Durumlanna Kavramsal Bir Yaklaşım

Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Yıl 1987, Cilt iV. Sayı 1 ~ 2

Karar Vermede

Belirlilik-Belirsizlik

.~

ve

Belirgin Olma

-

Belirgin Olmama Durumlanna

Kavramsal Bir

Yaklaşım

Ahmet L. ORKAN(*)

Karar verme süreCinde problemlerin

tanımı yapılırken

her

prob-lemin

unsurları

.

değişik şekillerde

ortaya

çıktığında, değişik

karar

verme

durumları

söz konusu

olmaktadır.

Bir karar modeli

proble-min

unsurlarına

göre

kurulduğundan, çeşitli

karar verme durumla

-rına

göre

değişik

modellerin

kullanılması

gerekmektedir. Bu du

-.

rumda, hangi karar modelinin

.

kullanılacağı

hangi karar verme

du-rumu ile

karşı karşıya kalındığına bağlı bulunmaktadır.

Genel olarak bir karar

problemi~i

karar veren, karar verenin

amacı,

karar v

_

erenin kontrolu

altındaki

faktörler, karar verenin

kont-rolu

altında

olmayan faktörler,

kısıtlar

ve sonuçlar

şeklinde başlı­

ca

altı·

unsur etkiler. Bu

unsurları

tek tek veya birlikte ele almak

suretiyle karor verme

durumlarını değişik şekillerde sınıflandırmak

mümkündür .

.

Örneğin,

karar verenin bir

kişi

veya bir grup

olması­

na göre bireysel veya grup karar verme

durumları

itibariyle bir

sı­ nıflôndırma yapılabilir. Aynı şekilde,

amaç unsurunu ele almak

su-retiyle, tek

amaçlı

ve çok

amaçlı

karar verme

durumları

olarak di

-ğer

bir

sınıflandırma

sözkonusu olabilir.

Burada ele

qlınacak sınıflandırma,

karar verenin kontrolu al

-tında -

olmayan faktörlere, yani çevre vnsuruna

dayanmaktadır.

Bir

karar probleminde çevrenin görüntüsü

diğer

karar verenlerin,

baş­

ka bir deyimle rakipleri

·

n

durumları

ve

tabiatın

durumu (state of

nature)

olarak

iki

şekilde

ortaya

çıkar.

Çevreyi

tanımlama

problem

çözme, yani karar verme sürecinin en önemli

bölümünü

oluşturur.

BELİRLİ-BELİRSİZ

CEVREDE KARAR VERME DURUMLARI

Karar .veren gelecek ile ilgfli tam

.

ve

doğru

öngörüleri ortaya

ko-yabiliyorsa, kararlar belirlilik

altında alınabilecektir.

Ancak,

uygula-*) Doktor - İşletme Bölümü.

moda

karşılaşılan

_{pek çok durumda bu mümkün}

değildir

(

1

).

Prob-lemin

sonuçlarını

_{etkileyen ve karar verenin kontrolu}

altında

olma-yan tüm faktörleri kesin olarak belirlemek

_mümkün

_{olmadığından,}

sonuçlardan hangisinin ortaya

çıkacağı

kesin

·

olarak

bilinememek-tedir

:

Sonuçlara

_ilişkin

_bir

_{kesinliğin bulunmaması}

da «Belirsizlik»

(uncertainty)

_.

_{durumunu ortaya}

_{çıkartmakta}

ve «Belirsizlik

_Altında

Karar Verme Durumu» sözkonusu

_olmaktadır.

i ~ · ?·

Belirsizlik

durumlarını

_inceleyen

_bazı

_yazarlar

belirsizliği

_iki

tür-lü ele

almıştır:

_{Bir problemin mümkün bulunan}

sonuçlarından

han-gisinin

_{gerçekleşeceği bilinryıemekle}

birlikte,

_{sonuçların ge-rcekleş­}

me

olasılıkları _{_bilindiğinde,}

_tesadüfilik

esasına dayalı

_{birinci tür}

be-lirsizlik; bunun aksine

_{olas~lıklar hilinmediğinde}

tesadüfilik

_esasına

bağlı

_{bulunmayan ikinci tür belirsizlik (}

2

}.

Bu

görüş doğrultusunda

ilk defa Frank Knight, günümüzde de

bazı

yazarlar tarafından

benim-senen

sınıflandırmayı

_{yaparak «Risk»}

.

_{ve «Belirsizlik» olarak iki}

farklı

kavram

tanımlamıştır

_(3).

_Bu

_tanımlamaya

göre, bir seçenek

her biri bilinen bir

olasılığa

_{sahip birden fazla}

_.değişik

sonuca

ula-şabiliyorsa

_{Risk durumu}

_,.

_{eğer olasılıklar}

bilinmiyorsa Belirsizlik

ko-nusu sözkoko-nusu

_olmaktadır.

Bunun benzeri

diğer

bir

görüşe

göre,

nesnel

olasılıkların

_bir

_kısmının

_veya

tamamının

_{bilinmemesi veya}

tanımlanamaması

_Belirsizlik,

bunların

_{bilinmesi Risk durumu olarak}

açıklanmaktadır

₍

4

).

Belirsizlik ve

_{Rişk durumlarının}

_ortaya

_{çıkışında}

mümkün

so-nuçlara

ilişkin

_{olarak ele}

_{alınan olasılıklar}

gerçekte çevreye

ilişkin olasılıklardır.

_{Çünkü, belirli bir seçenek}

seçildiğinde,

_çevrenin

müm-kün

durumlarının

_neler

_{olduğu bilindiğinde}

ve bu

durumların

ger-çekleşme olosılıkları belirlenebildiğinde

_Risk

_Altında

Karar Verme

Durumu, buna

karşılık,

_{çevrenin mümkün}

_{durumlarının}

neler

oldu~ ğu

_{bilinmekle birlikte,}

bunların gerçekleşme olasılıkları

belirleneme-diğinde

_Belirsizlik

_Altında

Karar Verme Durumu sözkonusu

olmak-tadır

(

5

). Diğer

taraftan, çevrenin mümkün

durumlarından

_herhangi

1) R._{AMALINGAM .. P. System Analysis for Managerial}

Decisions, Wiley 1976,

s.

348.

2) URAL. K., İstatistik _{ve Karar Alma,}

_i.ü.

_Yayını

1973, s. 10. 3) Bkz. _{KNIGHT, F., Risk, Uncertainty and Profits, Mifflin}

Co. 1921.

4) HARSANYI, J.C., «Bayesian Decision Theory _{and Utilitarian Ethics»,} Jour-nal of Amerlcan Economic Associa._{tion, Vol. 68 no. 2, May 1978, s.}

223-228.

5) GOTTFRIED, B. S. and WEISMAN. J., lntroduction _{to Optlmization Theory,}

. _{Prentice-Hall 1973, s. 483.}

·

birinin

gerçekleşmesi

kesin

olduğunda

ise Belirlilik

Altında

Karar

Verme Durumu ortaya

çıkmaktadır.

Karar verme

durumlarının

Belirlilik, Risk ve Belirsizlik

şeklinde sınıfltmdırılmasında

çevrenin mümkün

durumlarının

neler

oldukları

tamamen bilinmektedir. Buna

karşılık,

bazen çevrenin mümkün

du-rumlarının

neler

olduklarının

bilinememesi, yani çevrenin

tanımla­

namaması

da sözkonusu

olmaktadır.

Buna göre karar verme

durum-larını

Belirlilik, Risk ve Belirsizlik

durumlarına

göre

sırnflandıranlar

bunlara ilaveten «Bilgisizlik» (ignorance)

durumunu da ileri

sür-müşlerdir

(

6

).

Yine bu durumlara ilave olarak

aynı görüş doğrultu­

sunda, Belirsizlik ve Risk

durumlarının arasında, bunların birleşi­

minden ortaya

çıkartılan diğer

bir karar verme durumunu ortaya

ko-.

yan yazarlar da

olmuştur

(7).

Karar problemleri

başlangıçta

ortaya

çıkışlarına

gör€'. Belirlilik,

Risk ve Belirsizlik

durumlarına

g6re

başlıca

üç

şekilde sınıflandı­

nlmakla birlikte,

tanımlama

süreci içinde çevrenin yeniden gözden

geçirilip

değerlendirilmesi

ve ilave bilgilerin de gözönüne

alınma­ sıyla

bu

_

sınıflandırma

daha

doğru

biçimde

yapılabilecektir.

Böyle-likle,

tanımlama

sürecinin

başlahgıcır:ıdaki

karar verme durumu (a

priori durum) ile sonundaki karar verme

durumu (a posteriori

du-rum)

değişik

olabilecektir (

8) • .

Yakın geçmişte

istatistiksel

~arar

teorisinde Bayes

yaklaşımı­ nın gelişmesi

ile

Knight'ın

Risk ve Belirsizlik

kavrçımları arasında

·işaret· ettiği farkları

kabul eden

yaklaşımlar önemini kaybetmiştir

(

9).

Öznel

olasılıklar kavramını

ortaya atan Boyes karar teorisyenleri

Risk

altında

karar verme ile Belirsizlik

altında

karar verme

durum-ları arasındu

bir

ayırım yapmamışlardır

(

10).

Bunlar, nesnel

olasılık­

lar bilinmese de, çevrenin mümkün

durumlarına ilişkin· olasılıkları

6) Bkz. EMERV, D. R. and TUGGLE, F.D., «On the Evaluations of Decisions», MSU Business Topics, Vol. 24 no. 2, Spring 1976, s. 42-48.

7) Bkz. LUGE, R.D. and RAIFFA, H., Games and Decisions, Wiley 1957, s. 13. 8) LEVIN, R. and KIRKPATıRIOK, C.A. Quantitative Approaches to Manage-ment, 2nd Ed., McGraw-Hıll 1971, s. 4l6.

9) BORCH, K., «The Theory of Risk», Journal of Royal Statistical Society. Vol. 29 no. 3, 1967, s. 432.

10) LaVALLE, ı, H., «A Bayesian Approach to an lndividual Player's Choice

of Bid in Competitive Sealed Auctions», Management Science, Vol. 13 no. 7,

Tüm

Kararlar

a priori

_durum

a posteriori

durum

Belirsizlik

·

Risk

Risk

Belirlilik

Belirlilik

Verilecek

,

Kararlar

Belirsizlik

Risk

Belirlilik

Şekil

1:

Kararların

_{Belirlilik, Risk ve Belirsizlik}

durumlarına

gôre

sınıflandırması.

öznel olarak belirlemenin her zaman mümkün

_{olduğuna işaret}

et-mektedirler (

11

).

-Diğer

_{taraftan, çevrenin mümkün}

durumları

bilinip,

bunların

gercekleşme olasılıkları bilinmediğinde

_veya

_{olasılıkların}

birbirlerin-den

farklı· oldukları hakkında

_{herhangi bir bilgi}

_{bulunmadığında}

bun-ları eşit olasılıklar

olarak

_{değerlendirmek gerektiği}

Laplace ve

Ba-yes gibi teorisyenler

tarafından

_ileri

_{sürülmüştür}

₍

12

).

Çevrenin

müm-kün

durumlarından

_hangisinin

gerçekleşeceğine ilişkin

yeterli

bilgi-nin sözkonusu

olmadığı

durumlarda,

olasılıkların

_birbirine

_eşit

oldu-ğu şeklindeki

bu

varsayım

_{literatürde «Yetersiz Sebep Prensibi»}

(Principle of Unsufficent Reason) olarak

adlandırılır

₍

13

) ..

Yetersiz

Sebep Prensibi karar verenin

_{akrlcı davranmasını}

_{gerektirmektedir.}

Bu

_{bakımdan, olasılıkların bilinmediği}

durumlarda

bunları

birbirine

eşit

_{kabul eden karar kriterleri}

_{«Akılcılık-» (r~tionality)}

kriterleri

ola-rak

adlandırılır.

11) Olasılıklar için _{geçmişte yapılmış}

bir ispat veya evrensel bir deney söz-konusu ise nesnel olasılıklar, buna karşılık olasılıklar _{karar verenin _kendi yargı} ve sez,_{gilerinden hareketle ortaya konulursa öznel}

Ölasılıklar olarak tanımlanırlar. 12) Bkz. K1AUFMANN, A. and FAORE,

R:, _{lntroduction to Operations Research,} Academic Press 1968, s. 230-23,1 ve MİLLER _{D.W. and ıSTARR, M. K., Executive} Decisions and Ope·r~tions _{Research, 2nd Ed., Prentice-Hall 1969, s. 91.}

13) ARROW, K. J., _{Essays in the Theory of Risk Bearing, Markham 1971, s. 12.}

BELİRGİN-BELİRGİN

OLMAYAN ÇEVREDE KARAR VERME

DURUMLARI

r

Karar problemlerinde çevreye

ilişkin

belirsizlik

durumlarını

in-celeyen yazarlardan Daniel Ellsberg belirsizliklerin

«ölçülebilir» ve

«Ölçülemez»

şeklinde

iki

farklı

durumda ortaya

çıkabileceğini

ile-ri

sürmüştür

(

14

).

Ellsberg ölçülebilen belirsizlikleri R

'

isk durumu, öl-

·

çülemeyen belirsizlikleri ise «Belirgin Olmama»

.

(ambiguity}

kavram-ları

ile

açıklamıştır

(

15

).

Buna göre,

·

çevrenin mümkün

dl\"umları

için

hangi

olasılık dağılmasının

uygun

olduğu bilinmediğinde

çevre

be-lirgin

değildir

(

16}.

Burada belirginlik çevrenin mümkün

durumlarına

ilişkin olasılıkların

kestirilmesinde bir güvenilirlik derecesidir.

Di-ğer

bir ifadeyle Ellsberg için belirginlik karar verenin

olasılık

kes-tirimlerine

ilişkin

öznel bir

değişkendir.

Becker ve Brovynson ise, belirgin olmama durumunun

her tür-

·

lü

olasılık dağılması

ile sözkonusu

olabileceğini

ileri

sürmüşlerdir

(

17).

Bu yazarlar çevrenin mümkün

durumlarından

herhangi birinin

ger-çekl·eşmesi

kesin

olmadığı

takdirde çevrenin belirgin

olamdığını

ile-ri sürerek Belirsizlik ve Belirgin olmama

durumlarını

·

daha

farklı

bir

şekilde değerlendirmişlerdir

(

18}.

Diğer

bir

görüş,

Belirgin olmama halini

alınan

bilginin

yorum-lanması sırasında yapılan

hata olarak

~anımlamaktadır

(

19

).

Buna

göre, Belirgin olma veya olmama

durumları

çevreye

ilişkin

bilgi-lerin

iletişimi sırasında

ortaya

çıkmaktadır.

Çevrenin belirgin bir

duruma geçmesi için öncelikle çevreden gelen

bilgi ile alinan

bil-ginin

aynı anlamı taşıması

gerekmektedir (

20) • . Mantıkda

ve dil

bi-limde de Belirgin olmama

duru~u

«çok

anlamlılık»

olarak

tanım-14) Bkz. ELLSBERG, D.. «Risk, AmbigUity and · Savage Axioms». Quarterly

Journal of Economics, Vol. 75, 1961, s. 643-669.

15) «Ambiguity» kelimesinin karşılığı olarak Türkçede «çok anlamlılık»,

«Be-lirsizlik» gibi deyimler kullanılmaktadır. Burada konuyla ilglli ·kurmak ve

«Uncer-tainty» kavramı ile aradaki fdrklılığı vurg_ulamak için bu kelimenin karşıl.ığı

ola-rak «Belirgin Olmama» deyimi kullanılmıştır.

16) ELLSBERG, ·D., op. cit., s. 6'57.

17) Bkz. ıBECKER, S. W. and BROWNSON .. F.O., «What Price Ambiguity or

the Role of Ambiguity in Decision Making», Joumal of Political Economy, Vol. 72,

1964, s. 64.

18) . lbid., s. 64.

19), GREEN, P.E and TULL,

D.

S., Research for Marketing Decisions, 2nd Ed.

Prentice-Hall 1978, s. 118.

20) lbid.,

s

.

119.

ianmaktadır

(

21

).

_{Bir bilgi birden fazla}

_{şekilde yorumlanıyorsa}

Be-lirgin olmama durumu sözkonusudur (

22

).

Belirgin olma veya olmama

kavramlarını

_{günümüzde karar}

teo-risi

kapsamında

_{kabul edilen}

_{şekliyle açıklayanlardan}

biri

Starr'dır.

Starr'a göre, çevreyi hangi faktörlerin

_{oluşturduğu bilinmediğinde,}

yani cevre unsuru

tanımlanamadığında,

_{Belirgin olmama durumu}

ÇEVRE

Tanımlanabiliyor

· BELİRGİN

_{ÇEVREDE KARAR}

VERME DURUMU

Hangi

rnüm~ün

_{çevre durumunun}

gerçekleşeceği

_{kesin olarak}

.

.

1

1

(

Biliniyor

_Silinmiyor

Tanımlanamıyor

BELİRGİN

_{OLMAYAN ÇEVREDE}

KARAR VERME DURUMU

BELİRLİ

ÇEVREDE KARAR

VERME DURUMU

BELİRSİZ

_{VERME DURUMU}

ÇEVREDE KARAR

Şekil _{2 : Karar Verme durumlarının Belirlilik-Belirsizlik,}

Belirginolma-ıBel-irgin

olmama durumlarına göre sınıflandırması.

ortaya

çıkmaktadır

(

23

). Starr'ın

bu

tanımlaması

ile Belirsizlik ve

Belirgin olmama

_{kavramları arasındaki}

_fark

_acıkca

ortaya

konul-maktadır.

_{Çevrenin mümkün bütün}

_durumları

qiliniyorsa Belirginlik

sözkonusu olmakta, ancak, bu mümkün durumlardan hangisinin

gerçekleşeceği

_{kesin olarak bilinemiyorsa}

_aynı

zamanda

Belirsiz-lik de sözkonusu

olmaktadır.

Genellikle çevrenin Belirgin

olmadığı

_{durumlarda karar}

veren-.

ferin

davranışları

_{ic faktörlerin etkisiyle ortaya}

çıkmaktadır.

Bunun

aksine, belirginlik durumu sözkonusu

_{olduğunda davranışlarda dış}

faktörlerin etkisi daha

fazlalaşmaktadır

₍

24

).

Çünkü çevrenin

tanım-21) BATUHAN, H. ve GRÜNBEHG, T., Modern Mantık, Milli _{Eğitim Yayınları} 1971,

s.

30-38.

. 22) HARTMANN, _{R. R. K.}

and STORK, F. C., Dictionary of Language and Linguistios, Applied Sciences 1972, s. 11.

23) STAHR, M.K., Management-A Modern Approach, Har"t:ourt Brace Jovano-vich 1971, s. 140-142.

24) SHAW, M. E. and COSTANZO, P.

R.,

_{Theories of Social Psychology, Mc} Graw-Hill 1970, s. 295.

lanamaması

karar verenin çevreye

ilişkin

foktörleri dikkate

alma-masına

yol

açmaktadır. Diğer

taraftan,

alışılmamış

karar verme

du-rumlarında

karar verenin genellikle

~evreyi

her

defasında

yenideD

tanı~lamaktan kaçınması

da

·

Belirgin olmayan çevrede karar

·

ver-

.

me

durumlurının

ortaya

çıkmasına

neden

olmaktadır

(

25

).

YARARLANILAN KAYNAKLAR

ARRO~, K. J.,_ Essays in the Theory of Risk Bea.ring, Markham 1971.

BATUHAN, H. ve GRÜNB'ERG, T., Modern Mantık, Milli Eğitim Yayını 197-1.

B:EOKER, S. W. and BROWNSON, F. O., «'What Price Ambiguity or the Role of

· Am:biguity in Decision Making», Jo.urnal of Pontical Economoy, Vol. 72, 1964,

s. 62-73.

BORCH, K., «The .Theory O'f Risk», Journal of Royal Statistical Society, Vol. 29

no. 3, 1967, s. 432-467.

ELLSBERG, D., «Risk, Ambiguity and Savage Axiorns», Quarterly Journal of

Eco-n·omics, Vol. 75, 19:61, s. 643-669. '

· EMER'Y, D. R. and TUGGLE, F. D .. «On the Evaluation of Decisions», MSU

Bu-siness Topics, Vol. 24 no. 2, Spring 1976, s. 42-48.

GOTTFRIED, B.S. and WEl1S:MAN, J., ıntroduc~ion to Optimization Theory,

Pren-lice-Hall 1973.

GREEN, P. E., and TULL, D. S., Research tor Marketing De.cisions, 2nd Ed.,

Pren-tice-Hall 1978.

HARSANYI, J. · C., «:Bayesian Decision Theory and Utilitarian Ethics», Journal of

American · Economic Association, vol. 68

Nd.

2, May 19178, s. 223-228.

HARTMANN, R. R. K. and STORK, F. C., Dictionary of Language and Linguistics,

Applied Sciences, 1972.

KAU~MANN, A., and FAU'RE, R., lntroduction to Opera,tion,s Research, Academic

Press, 1968.

l<NIGHT,

F.,

Risk,· Uncertainty and Pro.fits, Mifflin 1921.

LaVALLE, 1. H., «A Bayesian A:pproach to an lndividual Player's Choice of Bid in

Oompetitive Sealed Auction», Mana~ement Science', Vol. 13 no. 7, March 1967,

s.

584-597.

LEVIN, R. and KIRKPATRIOK, C. A., Quantitative Approaches to Management,

.2nd ~d., McGraw--Hill .1971.

' LUOE,. R.iO. and RA18FA., H., Gam.es and Decıs.ions, !Wiley 1957.

MIL:LER, D. W. and STıA.RR, M. K, ExecUıtive Decision.s andı Opera.tions. Research,

2nd Ed., Prentice-Hall 1969.

RA:MALINGAM, P .•. System Analysis tor Managerial Oecisions, Wiley 1976.

SHAW, M. E. and COSTANZO, P. R., Theo'ries of Social Psychology, McGraw-Hill

1970~

SMITH, V. L., «Measuring Nonmonetary Utilities in Uncertain Choices-The Ellsberg

Urn», Quarterly Journal of Economics, Vol. 83, 1969

1_{, s·. 324-329}1

•

STARıR, M. K., Management-A Modern Approach, Harcourt Brace Jovanovich 1971.

URAL, K., İstatistik ve Karar

1

Alma,

i.ü.

Yayını 1973.

25) SMITH, V.L., «Measuring Nonmonetary Utilities in Uncertain Ghoices

-The Ellsberg Urn», Quarterly Journal ôf Economics, Vol. 83, 1969

1