Şiban Han Divanı’nda Nevai'ye nazireler

. .

• . •• . . .ı\. A . • • .

ŞIBAN

.

HAN DIVANrNDA NEVAI'YE NAZiRELER

.

• ~ • · ·- • o l l . .

Yrd. Doç. Dr. Yakup KARASOY.

(*!

Eski 'fürk edebiyatında sikça,rastladığınuz nazire yazma geleneğine Özbek

hanrŞiban.llan da katılmıştır. Bir ede_bi ttır olarak Qazır~,

Agah Sırrı Le~end'd

_e·

. \ . . . ~ . . ..

' • > , • • •

·"Şair, sevdiği ve saydığ·ı bir şairin h~rhangibir şiirini b~ğenir; aynı. vezin ve kafiye ·

. .

. ile onun benzerini meydana getirir .. Aldığı,. y~lnız veziıi ve kafiyedir .... Bunun ·

. .

taklit ile hiç bir ilgisi_yoktur ... Nazirey~ "cevap'da denilir. Şair, üstat saydıği

. . r

şairin eserinin konusunu da almaz. Yalnız veznini, biçimini ve esasını alır; .benzerini

·. '

·m~ydana getirmekle üstadın eserine cevap v~rmiş olur." (t) şeklinde izah

eq_il-

·

: . . . .

miştir.

Tahir-.ül Mevlevi'de ise na~i!e, 11

B~r şajrin nianzum_bir e·serine (aleleksei' g~zeline) diğer bir şfiir tarafında,n. ~yııı vezin ve kafiyede olmak üzere yazılan

··. . .

..

. . . . _. '

. , benzer şiirdir: Bunu yapmaya 'tanzir' denilir. Iran şairleri naziı·eye 'cevab' da

. : . . ·, .

derler." (2) şeklinde tanımlanmıştır . .' Şiban Han da Nevfü'ye yazdığı bütün .naıirelerir~de ·c~vab' kelimesini kullanmıştır.

Ali Şir Nevaı, 15. yüzyıl _Türkedebiy~.tınını doğuda yetiştirdiği üstad bir,

şairdir. _. Devrin hükümdar şairlerinden olan Şil;>an Hatı,·Nevfü'ye yazmış olduğu

. . . ' . . .

na~irele~le büyük bfr edebi cesaret örneği vermiştir.

(;}zbek hani Şiban Han,. Nevfil'nfn çağdaşıdır. Baba tarafından soyu Cengiz

:· . .. ' - . .

Han'~ kadar ulaşan Şiban Han; N~vfil'çleh lO·yıl sonra, 1451'de doğmuştur. Babasuim

. . .

· ı468'de Moğolhanı Yunus Han tarafından öldürülmesi ile genç yaşta Ö~beklerin

. . . . . . ' . ' :'

başına· geçer. G~nçliginde Arap.ça ve.farsçayı öğrenir ve devrin alimlerind~n dersler

\ . . . .·

. . ·. \ . . . '

· alır. 1487'ye kadar hayatı k~rışı~lıklar ve istikrarsızlıklat içind~dir. Seyhun ile Astxahari civarında dolaşır duiur.-14$8'de 'l'imurlu1arla Moğollar arasınd,..1.i savaşlara

··<. . .

(*) S.Ü. Feiı-Edebiyat Fakül;lesi Türk DiJi. ~e Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi. ·

i-

A. Sırd Leveiıd, 'l'üt·k Edebiyat~-'İ'arihi 1. c., 'l'üi·k Tarih K.urumu Yay:, 2. baskı: Ankara.1984. s.

70 ... 80. · . ; ,

2. 'l'ahir-ül Mevlevi. Edebiyat Lügatı.

Enderun

Kitabevi, lstaı~bul 1973, s.

114

.

.;115. Neşre hazırlayan: · Kema.İ Edib Kürkçüoğlu. \

fiilen katılın.ağa başlar. Bu tarihte Moğol hanı Sultan Mahmut Han tarafından Türkistan (Yesi) kasabası kendisine hediye olarak verilir. ·Böylec~ Şiban Han bir daha ç~kmamak üzere: Türkistan bölgesin~ girmiş olur.

Tiıi1urlular arasındaki iç çekişmelerden ya~arlanarak 1501 yılında

Se-rn:erkant'ı kesin olarak alır. Fetihlerine devaınederek 1503 yılında Endican'ı aldıktan sonra sırasıyla 'l'aşkent, Fergana, Hisar ve J{unduz ş~hirlerin.i de rlır. 1506.yılında

. . t . .

Belh şehrini aldığı sıralarda Sultan Hüseyin Baykara, rl'imurluların devlet merkezi

. .

olan _{. .} Heı·at şehrinde ölür. _. Şiban Han.1507 _{. .} yılin.~a Ceyhun nehrini geçip 24 Mayıs ·

' .

1507' d.e Herat' a gir~rek zaten merkezi yönetimdeıı-kopn{uş olan Timurlul~ devletine resmen son verir. 1508 yılında Meşlıed,'Re.y ve.Merv gifö şehirle~i de ülkesine kat.ar. Bu sıralarda 'l'imul'luların mir~sçısı _.. Babür Şah'ı bir daha dönmemek üzere Türkistan'dan ç:ı,karir. Babür Şah da .Kabil'e yerleşerek Türkistan'cla sönen

Ti-murluların ocağını Afganistan1

da,yeniden ve güçlü olarak tüttürür.

' . • C

'l'imtuluların başkenti Herat'.ı elinde tutaiı Şiban Han'm Türk düiıyasınclaki

makam ve mevkii artar. Artık Cengiz Han'ın _ye Timur'un mirası kendisi içiı~

. .

bir çeşit haktır: Şiban Han zamanla s~nnilik için çalışan bir. kahraman olur. _.B~ sebeple de Şah İsmail ile karşı karşıya gelirler. B~şlangıçta Timur'la Yıldırım

. .

· Bayezid'inkine benzer mektuplaşrirnlai· olur. Şibaıı Han, Şalı İsmail'den sütıniliğe

. . .

dönrriesini talep eder: 1510 yılında Şah İsmail büyii°k bir ordu ile önce Meşhed'i

alır ve Herat'~ yaklaşı.r. Şiban Han, Merv'e çekilir. Merv'i kuşatan Şah İsmail,

Şiban Han'ı erler ıneydaııında beklediğini·bildirerek meydan savaşına davete.der.

. .

Yapılan savaşta Şiban Han yaralanır ve 2 Ara.lık 1510'da ölür. Ancak kur~nuş· olduğu devlet 1600'lü yıllara );{adar. varhğını devaın ettirir ..

Şibaıı Han'ın adı ve ınalı~ası l,Ju güne kadar "Şıban, Şıbanı, Şihaıı, Şibani,

Şaybak, Şeybek, Şah

-

Baht

Han,

Şahi

Beg Han,

-

Şe~banrHan

.... " (3) .gibi

değişik

şekillerde okunmuştur. Kelimenin aslı Cengiz1in.oğlu Cuci'nin küçük.oğlu Şiban'dan

gelmektedir. Bunun Arapça Şeyban ismiyle bir alakası yoktw-. ,Sonraları mollalar

Şiban Han1_{ın adını}

Arapç~ İmam Şeybani'nin ismiyle birleştirerek Şeybanı Han

.

. .

3-Bu konuda bkz. Ynkup Karasoy, Şiban Han Divaın (İııcelcme-Mctin-li1dcks), Ankurı:ı, 198~J. (Gaıi

Ünv. SBEb~sılmaımş doktora _teıi.). ·

-54'!:"

. '

diye yazm~şlar ve bu yanlışlık güniimüze kadar süregelmiştir. Şiban Han, Topkapı Müzesl 3. Ahined Kitaplığı 2436 numarada kayıtlı olan Türkçe· divaninda da Şibaıi

' . .

ve Şibani mahlaslarını kullanmıştır. ·

Göçebe Özbeklerin lideri ol_an Şiban Han, g~el sanatların birçoğuyla ilgilenir

' .

ve alimlere, sanatkarlara sahip çıkar, onlarla ilim. sohbetleri yapardı: Şiban Han,

.: • ' 1 • • 1

Çağatay Türkçesinin abide şahsiyeti Ali Şfr Nev~i'nin döneminde onun diliyle

şiirler yaz~uş, divan tertip etmiş ve

hu

divanında Hoc~ ~med-i Yesevi'den,-piri

Hafız Buharı'den saygı ile bahsetmiş ve Seyyid Nesimi ile Ali Şii· Nevai'ye nazireler

yazmıştır. Biz burada Şiban Haı/Jn .-Nevai-'ye yazdığı nazireleri ortaya

ko-yacağız:

'.Bunlardan ilki Nevfü'nin N~vadirü'ş-Şebab'da yer .:alan

· "Zilıı il nilıanı sana ·aşikara

. Nihan. derdime q,.şikar

it

müddra

~

'

Ni derdiıiıİilıönlümde ası<arga talwt Ni sırruinı [!,!Jzımga alnıafr,~a yara '.

Hayaluıda sevda bişürgende eylep

Dimağımnı aşüfte oı müşh-sa;·(ı· ).

Firakı,1 ara can talaşurda yagıp

!lem-ol

gam

tagıdın başım üzre lıara

'l'era~ı~ıunı tera~ıl;q,m tera(ı~ıu,nı tera~ıfıum

Büta çabüka ·mehveşa gül-izara

{(aranğu durur alem ahım tünidi,i

]!uyaş yaıilıg aç arız alem ara .. '

Nevayiga can aşikar u nihqn sin Zilil il nihanı sana aşikara" (4)

' .

4-Kemal Eraslon,."XV. Yüzyıl Ç_ağat~y Edebiyatı", Büyğlç 1ürk Klasikleri, 3. ç., ÖLüken-Söğüt Yay.,

İstanbul 1989, s. 114.

-55--şekliiıdeki _' tevhidine aynı vezin_. / (Feulün· Feülün _. · Feulün Feuliin) ve k_afiyede

' . .

yazdığı

tevhididir.

Şiban

-

Han'ın

.. te.1.rhidi

şöylepir!

ilahi irü,:. birligin aşikara .

l..(_a1.!_i~ığ _i[i?dleiğa sin oh si1ı müdara

Sinih 'ış~ıiinı sakla)' almaı'ı köiiülde

: Közi!,m gammazı ·anı ~iln~aft~a yara · !3işürgil IJ,ayalimde sin mi.işg ü. 'aııbe,·

Yayıp-sin cihan içide rn:Uşg-i para

'

Ji'irak

eylemegil a!}ir demde-ımaıı

Hem ol lıecridiıı salma başınığa har& "\

'Pera{ı~ıuin ile eyledin bağ u cennet

. Ki 'IJ,üsnüfige m.ağr~rdur gül-'i~ar~

{f.arangu köiiül üzre şay~al

ilahi_

Şabü{ı dig yai~utgıl .anı Allah· ara

Şibannıfi köız.güldeki si~i-sin ·b.ilür-süı

/·. Şeri,'at bile anı

~i?.

anı ~ş{kara". (5) ' ·

11urada en önemli husus konu ve kafiye

·

birliğidir.

Sa.dece _3. heJitte.ki

• _. • _. • '7

"ı~üşk-sara" kelimesi Şiban Han'da-"-m-U.şg-i para" şeklindedir .

.

·.,

Ş~ba~ Han'ın Nevai'ye _yazclığı i:kin.ci'._nazire ise .. ~ir gazeldir. Neva.i'nin .. \

matla beytini aynen gösterdiği bu .nazire 64b-2, 65a:.6 varakların'dadır. Yine aynı

vezi~ ve kafiyenin kullanıldığı _{. .} bti gazel aş~ğıdadır:

.

. . . .

"~evlana

'Ali

Şir'aytur

Taft:imes gerçin yüzinde

~alırdın

rr1:evcüd imes

!(özgünün çün kim körünmek ~evhe;in ma'Jıüd i~es

. . ' . . . .

,..,

5-· Şiba~-Han,-Divan, (T~pklıpı Sarayı, 3. Ahmed Ktp:, Nr. 2436, ·vr: 8a-2, 8b~3. · -56.:..

.'.' · Ve'l-Cevab

-

_.

- -. ·/.

.

·

-

.

-/

-

·

.

-

·

-

/

-

.

-Yar yüzindin özge tali {ehnıine çün nıevcud inıes

Kö11lam içre· yürdıı.ı·.özge kişi nıa'hüd imes ·

. . .

'

.

Hecr ara köygen köfiül ~ıalini. bilnıesdür kişi

Her ki yansa 'üd üg oZ.. IJqş • nefesdüt· düd imes

Naveki ·peykanıdııı yar açtı k°ötılü1n· gül-şenin

Iiile-ziir bağrım· 7;t,aı.iıdın reng alur alüd i~nes

.

'

·

'İşk mevciııde

.

naşl~at ~ıl/Juçının

fehmi yo~ .

Züljinili çevganıdın bil perlıız itmek siid imes

Her

niçe ~in

yö.r

llaşlı~ı izdesem red ~ıldı nefs

'iş~ yalında anıfi tig hiç kim m:erdüd inıes .

• • : 1 • •

Yar 'ış~ındııı biline~ür kôiiülııüıı,' cevheri Ay Şib.anı 'ıştdın:. pzge barı belıbüd inıes

Yar 'aksin körer ·irmiş ol ~uşaf{a balda .

Baldın blr sa~iyfi kim özgesi nıa~süd irıi'es" (6)

. ! .

Yi~e Nevai'nin,:

ıT

..

·

-· -·-·--·--·-· - --... . 1 .

· Kfüiül her tfin fefağ istep· bela taşını ya.ritanmas

Eger her deni ııiçe _{. •}katla _. ol ay kzıyiııi _. aylanmas

şeklindeki matla _. beytine yaz<ljı.n~ziresi aşağıdadır ..

. .. . \ ... _ . .

1

''Ceviib-ı Hazret-i _.

.

Han _...

---/

- - -·ı

---/

---• ' 1 •

Biliü kim 'iişı~-ı ~ij,dı~. bu tün yastulJ,ga yastanmas

KJnül kim· 'ıştga 7-üzleııse bu ·dünYii küyin aylanma~·

. Veli miıı 1ieyleyiıı .bı,ı ııefs

gafiet

uy~usın ·kıldı

Niçe·ua';· .u· ıiaşl{iat~ıı. işitse hei·giz uygaıünas •

. 6-Şiban Han, a.g.e., vr 64b-2, 65a-6.

-57-Kişi ldnı_ 'tş{ı lafını [ulur bolsa lıiçer baştın

Ne 'aşılJ, bolur ol· hişi hiçe pervane _tig yannıas

{-Iayiili gamzesi o{u köiiülni tola !J,a~ı luldı

Köriiii .bu ga,1!,Ze peykanın ııiçe kim sıigarur ~mnnıas

Cüni"in elıliniıi ahir lıınncnini 'ışh otı ya.htı .

!ıfıınuii lig 'ış~ otıga ... meger {{.füj,[ iurur y~;ınıas

Ne bitsün 'ış{ı esriiriiı mu{ıaddi~ler bile nıüfti

işa1:et nü;e hinı ~ulsam ·bu sırııı· mindin ögrenn,ıe,<;

BulanııJi haylıdıır barı m.e·11 ii nieylıaııedin haric

- J ~ ~

Bu ne takva turur bilgil

.

'aselga barnıagın _. banmas

Ki 'ön.ır otı bu mihnetler bile t~tkıl 'asel sak[

.

.

.

·

'Aselni içnıegeıı kişi biı_lar !Jaylıga .&atlanmas

Bu gavga içre töhmet kılsa maiia Şeylıü'l-islanıi _{' . .}

Ki 'arif bolur o! kişi bu -gavgalardu~ atlanmas

Şibanı iç bu nıi{ıneıle~· bile ccim-ı ınuşaffaııı !(işi !dm içmedi meyni bu 'ış~ ot.ıga örl€;ııme:/' (7)

·~ .

. Şibaı1: Han'm Nevaı'ye yazçiığı 4. nazfresi Bedayıü'l-Y _{. ,} asat'ta yer alan bir

gazeliııedir (8). Bu nazire de şöyledir.

"Mevlana

'Ali

Şir aytur

Ya

kaşıı1.ga [ıatl

.

ü~u~ı zi;ıe_t firiwaıı· ey°lediıi

Kim hem anııi laceverd2 hem z.er-efşan eylediıı

. . .

CJevab-ı Hazret-i Han

'

-- --

_.

~

/-

. . --·ı-

.

- -' . ı-''

-

'

-

.

Kaşlaruınıii

.

ok. ıda,kine fidivaıi eylediıi

'

Yüregimni çiik itip ,1afl.ıa zer-efşan eylediii

7-ş·iban Han. a.g.e., vr. 65a~7._ 65b,' 66a-G.

8- Bcddyiü'l-vilsat,J\li 'Şir Nevı1i1· Divan, Kiriş söz ve kürsclgiç ve tjksLni neşrge tayyurlnvçi L.V,

Dimitriyevn, Fen Ncşl'iyulı, MosJrnva 1964, 115b-3-9. '

-Leu·~ı yüzüı1,de 'acebdür bu yaz1.lgan ikhi ya

Kim nitip yazıp bu ja ğanıze,ı.ni peyhan eylediıı

A,ıça ,tabrım llalmadı liörgeııde ol gonca-dehan

Şabr u 'ış[ıımnı meger agzırıda pinh(ln eylediıı

-'Ta lleri'niıi u.übları la'linde fıılclı {ilııeni

Bu ihi zülfde iki köz qfet-i-can eyledin

saye dig

tilşti şand.vber

·

veiı ayagııı ası~da

Ta

~adiııni bağ ara serv-i 9.ırcı.man eylediii

.•

Gül yüzüıiiıi körgeli lale için ~an bagladı

Bülbül-i aşüfte tig köiiliı~i'.sin

~an

eylediıı

Ay Şibanı yar eger·lu/fını ~ılsa kılmasa

$olma nevmıd 'ı·ş{uda ança hi efgaıı· eylediıı" (9)

• • • 1 •

Şiban Han'ın Nevfü'ye yazdığı ve Divari.ının 96a-1; 96b-5 varakları arasında

yer alan 5. naziresi matla beyti,

Ol

fB~annı

öpe uü gül-gühedin nefiare [ul

J(i,n irür bir alma kim rengi irür ak u kızıl

• •

olan gazeline yazdığı naziredir. "Cevab-ı ·:Uazret~i Sahih-Kıran" ifadesiyle başlayan

. nazire şöyledir:.

"Mevla 'Ali Şir aytur

ot

fre~çı,nnı öpe_ vü gül-gıüıedin iıeffG.l'e ~ıl

Kim irür .bir alma. kinı rengi iriir 'a~ u ~ızıl

Cevab-~ I-Iaireti Sahib-Kıriin

• • •

-

_.

-

- I

-

·

_.

.

- I - . . I . -

.

.

. Sun \ı I;Ialfııı bilnıegen g~l yuziııe ııeı?are ~ıl

Kimdin aldı reııg i), bu gonca-sıfat alı _, u kızıl \ .

.

.

9-Şibaır Han, Divan_; vı·. 86b-l, 87a-5.

. · Büğ içid·e seri;,-~adler kim kôr~r-siıı' cilue-ge~ ' . Yüzde bir t'akrtri?ı _{' ~ . .} itmes bu kalem

.

tiğ yonsa _. til

Niçe

özüııni lıyar-si

i

;

gonca

tig

./mglap köiiül

. 'Işk sırrı • • kizli • bolmas ı. il q,ra gonca • açıl

Seru-{mdd ü lale-ruhlar zülfide körseıi şemlm.

Sünbü~-i,lıoş-büynı sin müşg·ü 'anber s'anmagı.Z

Özni.andag yas~ban il kiz~r irse

şüfiler

..

İzde,: irseıi dürr-i ma'na

füfi-

mey!Jcinede. bil

. : i .

Nefs hem:.rehlıgıdın siıı il kizer-sin .. mest olup

Mest oldun uşbu düı.ıya TT1,'eyidin ·imdi ayıl

İçmegen balsan. Şibanı bar-çı ol mey!Jaııeğa .

Kim

u_şol gül-güJıe

~üret

camıdın boliız

.

'abil_"

(10)

. . '

Yukarıdaki şiirlerden d~ an\~yabilec~ğimiz gibi Şiban Han; Ali Şir Nevru

gibi büyük ~ir

~atın

zirveye

çıkardığı Çağatay

Türl~çesi ile

şiir~er. yazmış,

hatta

Ncvai'ye nazire yazacak kadar edebi ces~rete de ·sahip olmuştur .. Şiban H.an'ı ·

k\1s'ik Çağatay şairlerin~en-ayıran önemli özelliklerdeıi··biri, onun k~nd.isini fa~la

. . .

yormadan düşü.ndüklerini,·duydukl,apnı sanatenclişesmdeıi uzak bir şekilde yazıyı(

. .

ge· · rmesidir. Bir diğer ve önemli· ·özelliği ise Şiba~ı-Han'ın .şiirleri 'l'ürkistan'ın

UU'ihinin ve· c.oğrafyas~nın manzum _. oh;ı.rak karşımıza çı,-Oşıdır.

. \ . .

. 10-Şibmı Hun, n.g.'e., ·vr. 96a-1, 96b-5.