NUREDDİN'ÎN FAALİYETİ (*)
K . Y a ş a r K O P R A M A N
1146 E y l ü l ' ü n ü n o r t a l a r ı n d a N u r e d d i n M a h m u d H a l e b ' d e b a b a s ı n ı n yerine geçtiği z a m a n , genç, tecrübesiz ve kendini k a b u l e t t i r m e k d u r u -m u n d a olan biri idi. Etrafı rakipler ve k u v v e t l i d ü ş -m a n l a r ile çevrili ol-d u ğ u gibi emirleri a r a s ı n ol-d a ol-da kıskançlıklar h ü k ü m s ü r ü y o r ol-d u . Zengî'-n i Zengî'-n beyliğiZengî'-niZengî'-n b ö l ü Zengî'-n ü ş ü ile, Urfa'Zengî'-nıZengî'-n z a p t ı m ü s t e s Zengî'-n a , soZengî'-n y i r m i yılda elde edilen b ü t ü n k a z a n ç l a r k a y b o l m u ş gibi g ö r ü n ü y o r d u . D i m a ş k ' t a U n u r , H a m a ' d a k i elYağısiyanî h â k i m i y e t i n i ele geçirmek ve H u m u s ' u H a l e b ' -d e n a y ı r m a k suretiyle Zengî'nin k u m a n -d a n ı N e c m e -d -d i n E y y u b ' u Baal-b e k ' i t e r k e z o r l a m a k t a gecikmedi. N u r e d d i n ile Baal-birlikte H a l e Baal-b ' e k a d a r gitmiş olan Ş i r k û h ' u n R a y m o n d ' u n y a p t ı ğ ı bir akını p ü s k ü r t m e s i n d e n sonra, Joscelin'in Urfa'yı y e n i d e n ele geçirmek için giriştiği t e ş e b b ü s d a h a ciddî bir tehlike arzetti. B u tehlikeli a n d a N u r e d d i n ilk defa kişiliğini gösterdi; sadece H a ç l ı l a r ' ı n değil, Musul h â k i m i olan kardeşi Seyfeddin'in de şehri ele geçirme teşebbüslerini önlemek için Urfa'nın müdafaasına k o ş t u ve şehrin E r m e n i ve Y a h u d i sâkinlerini de m a r u z kalabilecekleri k a t l i a m edilme t e h l i k e s i n d e n k u r t a r d ı .
N ü r e d d i n ' i n F r a n k l a r ' a karşı b u k a t ' i başarısı h e r h a l ü k â r d a o n u n d u r u m u n u göze ç a r p a r bir şekilde k u v v e t l e n d i r d i . Yine de T i m u r t a ş ve Alp A r s l a n ' ı n a y a k l a n m a l a r ı ve onların k u z e y d e k i eski t o p r a k l a r ı n ı y e n i d e n ele geçirmeleri y ü z ü n d e n z a m a n l a h a r e k e t serbestisini k a y b e d e n M u s u l ' d a k i k a r d e ş i Seyfeddin ile a n l a ş m a s ı gerekiyordu. B u m e y a n d a N ü r e d d i n ' i n H a ı r a n - H a l e b yolu üzerinde b u l u n a n F ı r a t üzerin-deki k ö p r ü y e h â k i m olması, K a l ' a t u N e c m ' i y e n i d e n t a h k i m e t m e s i gibi bir seri k r ç ü k meseleler Musul ile H a l e p a r a s ı n d a k i gerginliğe sebep o l m u ş t u ; ve d u r u m u n düzeltilmesinde rol o y n ı y a c a k esas âmil de Musul veziri Cemaleddin ile K ü r t emiri Ş i r k û h a r a s ı n d a k i d o s t l u k idi. B u n l a r ı n esas gayeleri iki beyliği b i r b i r i n d e n ayrı fakat y a k ı n bir ittifak içinde
de-<*) Setton, M. K., A History of the Crusades, Vol, I, Philadelphia, 1955 s. 513 - 527 (Tercümesi).
5 0 6 K Y A Ş A R K O P A M A
v a m e t t i r m e k t i . İ b n ü ' l - E s î r ' i n de k a y d e t t i ğ i gibi, ister iki kardeşi (514) bazı i h t i y a t î tedbirlerle H a l e b ' i n dışında b u l u ş u p dostluk a n l a ş m a s ı n a v a r m ı ş ister v a r m a m ı ş olsunlar açık olan cihet ş u d u r ki, Seyfeddin d u -r u m u olduğu gibi k a b u l etti. N u -r e d d i n ge-rçekten H a l e b ' d e k i düzenli birliklerin değil, aynı z a m a n d a son z a m a n l a r d a K u z e y Suriye'ye göç etmiş olan Y ö r ü k T ü r k m e n kabilelerinin de desteğini k a z a n m ı ş ve Urfa'ya v a k i olabilecek her h a n g i bir h ü c u m a n ı n d a 10.000 atlıyı her an m u h a rebe m e y d a n ı n a çıkarıbilecek d u r u m a gelmişti. N u r e d d i n , h a y a t ı m ü d -detince haricen Seyfeddin'e t a b i g ö r ü n ü y o r gibi idiyse de sahip olmuş olduğu böylesine k u v v e t l i bir d e s t e k sadece o n u n ağabeyisine karşı b a -ğımsızlığını g a r a n t i e t m e k l e k a l m a m ı ş , aynı z a m a n d a Unıır da onunla bir a n l a ş m a y a p m a n ı n kendi menfaati icabı o l d u ğ u n a k a n a a t getirmişti. M ü t e a k i b Mart a y ı n d a iki Suriye'li prens, N u r e d d i n ' i n U n u r ' u n kızı ile evlenmesi s o n u n d a birleştiler. H a m a ' d a b u l u n a n el-Yağısiyanî de ilk ittifakına d ö n d ü . Mayıs a y ı n d a âsi H a v r a n valisi A l t ı n t a ş ' ı n K u d ü s ' -t e n y a r d ı m a çağırdığı F r a n k l a r ' a karşı m ü ş -t e r e k bir h a r e k e -t y a p ı l m a k suretiyle b u ittifak k u v v e d e n fiile çıkarıldı.
N u r e d d i n K u z e y e d ö n ü p kendisini çok k u v v e t l i bir r a k i b e karşı m ü d a f a a hazırlıklarına başladı. B u a n d a Manuel ile sulh halinde olan R u m Selçuklu S u l t a n ı ( R u m : Merkezî A n a d o l u ) Mes'ud (1116 - 1155) ordularını güneye t e v c i h e t m i ş ve A n t a k y a ' n ı n k u z e y garnizonları ile de ç a r p ı ş m a l a r a başlamıştı. N u r e d d i n b ü t ü n k u v v e t i ile A m i k ç ö k ü n -t ü s ü n ü n d o ğ u s u n d a k i 'Azâz'ın g ü n e y i n d e 'Afrin v a d i s i n d e b u l u n a n kaleleri işgal e t m e k için h a r e k e t e geçti ve b u n u R a y m o n d ' u n m u k a b i l t e -ş e b b ü s ü n e r a ğ m e n e r - R u j v a d i s i n d e n H a l e b ovasına giden geçidi k o n t r o l eden Keferlatha ve H a b ' ı n ele geçirilmesi t a k i p etti. F a k a t 1147 senesi sona e r m e d e n i k i n c i Haçlı g u r u p l a r ı n ı n y a k l a ş m a s ı h a b e r i b u faaliyetlere bir son verdi ve S u r i y e ' d e k i b ü t ü n prenslikler H a ç l ı l a r ' m gelişinin ne gibi neticeler tevlid edebileceğini k o r k u ve ü m i t l e beklemeğe başladılar.
B u a n d a bile M ü s l ü m a n prensler, kâfirlere karşı u m u m î d ü ş m a n l ı ğ a r a ğ m e n m ü ş t e r e k bir müdafaa için her h a n g i bir a n l a ş m a v e y a m ü z a k e -r e d e n y o k s u n d u l a -r . U n u -r ' u n , D i m a ş k üze-rine bi-r Haçlı h ü c u m u k a -r a -r ı m a l û m olmasına k a d a r kimseden y a r d ı m istememesi b u d u r u m u açıkça gösterir. Y a k l a ş m a k t a olan b ü y ü k bir o r d u y a ait ilk haberlerin D i m a ş k ve H a l e b ' d e y a r a t m ı ş olduğu p a n i k b u o r d u n u n K ü ç ü k Asya y o l u n d a u ğ r a m ı ş olduğu m a ğ l u b i y e t l e r dolayısiyle hafiflemiş ve h a t t â k u v v e t l e r karşı k a r ş ı y a gelip s a v a ş başlayınca, onların ü m i t edilenden çok d a h a az
N U R E D D İ N ' İ I V F A A L İ Y E T İ 5 0 7
sayıda olması bir dereceye k a d a r e m n i y e t hissi dahi k a z a n d ı r m ı ş t ı . B u e s n a d a Seyfeddin, N u r e d d i n ' i n k u v v e t l e r i ile birleşip g ü n e y e doğru ha-rekete geçmiş, fakat D i m a ş k (551) m u h a s a r a s ı n ı n 28 T e m m u z ' d a kal-dırılması üzerine H u m u s ' t a n d a h a ileriye g i t m e m i ş t i . Onların t a s a r l a m ı ş oldukları m ü d a h a l e d e d a h a ileriye g i t m e m e k a r a r ı n a önceden v a r m ı ş oldukları şüphesizdir. B u n u n l a b e r a b e r b u seferin esas neticesi de h â l â D i m a ş k ile H a l e b a r a s ı n d a m e v c u t olan ş ü p h e n i n b ü s b ü t ü n a r t m a s ı ol-m u ş t u r .
i k i n c i Haçlılar'ın başarısızlığı E y l ü l a y ı n d a T a r a b u l u s h â k i m i I I . R a y m o n d ' u n , Alfonso J o r d a n ' ı n oğlunu el'Arimah kalesinden t a r d e t -m e k için birleşik D i -m a ş k ve Zengî k u v v e t l e r i n i y a r d ı -m a çağır-ması gibi görülmemiş bir olayla k a t m e r l e ş i r k e n N u r c d d i n ' e de b u fırsattan istifade ile Merkezî Suriye'deki F r a n k kalelerine h ü c u m i m k â n ı n ı verdi. Sonra K u z e y ' e yönelerek A n t a k y a h â k i m i R a y m o n d t a r a f ı n d a n Selçuklu t o p -r a k l a -r ı n a y a p ı l a n bi-r akının ö c ü n ü a l m a k için el-Neh-r el-Esved'in aşağı mecrasına bir akın y a p t ı . N u r e d d i n ' i n veziri olan İ b n e d - D â y e ' y e göst e r m i ş olduğu yakınlığı k ı s k a n a n Ş i r k û h ' u n sebep olduğu Y a ğ r a m a ğ l u -b i y e t i n e r a ğ m e n , O, m ü t e a k i -b i l k -b a h a r d a A f a m i y a h ' a yönelttiği faaliyet-lerine d e v a m e t t i . Bu e s n a d a Uııur, T ü r k m e n l e r i de ç a ğ ı r a r a k Mayıs
1149'da bir m ü t a r e k e akdine k a d a r A n t a k y a kırallığına devamlı akınlar y a p t ı .
G ü n e y i n i e m n i y e t a l t ı n a alan U n u r , a r t ı k N u r e d d i n ' i n K u z e y d e k i t a k v i y e isteğine c e v a p verebilirdi. N i t e k i m altı bin kişilik m ü t t e f i k ordu. e r - R u j vadisi sınırlarında b u l u n a n İ n a b ' ı m u h a s a r a e t m e k için yola çıktı. A n t a k y a h â k i m i R a y m o n d acele şehrin müdafaasına k o ş t u . B a r o n -ları t a r a f ı n d a n ü s t ü n M ü s l ü m a n k u v v e t l e r i n e karşı ç ı k m a ğ a zorlanan R a y m o n d , 29 H a z i r a n ' d a feci şekilde yenildi. Kendisi de m u h a r e b e mey-d a n ı n mey-d a ö l mey-d ü r ü l mey-d ü .
N u r e d d i n ' i n devlet h a y a t ı n ı n ilk safhalarında v u k u b u l a n F r a n k l a r ' a karşı b u h a r i k u l â d e başarıları, o n u n h i z m e t anlayışında ve M ü s l ü m a n S u r i y e ' n i n t a r i h i n d e bir d ö n ü m n o k t a s ı olarak g ö r ü n ü r . B ü t ü n İ s l â m l a r n a z a r ı n d a O, k u t s a l savaşın lideri d u r u m u n a geçti ve b u n d a n sonra da kendisini şuurlu olarak b u vazifeyi t a m m â n â s i y l e icra e t m e y e h a s r e t t i . O n u n ilk işi kendi idaresi a l t ı n d a k i rafızîlerle u ğ r a ş m a k o l m u ş t u . H a l e b ' i ilk işgalinde şîîlere karşı biraz m ü s a m a h a göstermişti. F a k a t 1148 sene-sinin son a y l a r ı n d a onların liderliğini k ı r m a k için açıkça tedbirler a l m a ğ a başladı. Mesyef Haşşaşîleri F r a n k l a r ' l a işbirliği y a p ı y o r l a r d ı . Onların
5 0 8 K Y A Ş A R K O P A M A N
lideri, Y a ğ r a ' d a N ü r e d d i n ' i n m a ğ l u b i y e t i n d e rol o y n a m ı ş olan Ali İ b n Vefa, İ n a b ' d a F r a n k l a r safında ö l d ü r ü l m ü ş t ü . F a k a t a l ı n a n t e d b i r l e r kâfi değildi; b u yeni Mukabil Haçlı H a r e k e t i b u n d a n sonra h a k k ı n b a y r a ğ ı a l t ı n d a y e r almalı idi. B u y ü z d e n N u r e d d i n , İ s l â m r u h u n u n yeni-den c a n l a n m a s ı n d a y a r a r l ı olabilecek b ü t ü n elemanları k u l l a n a r a k ; okullar tesis e t m e k , câmiler y a p t ı r m a k , sufî tekkeleri k u r m a k ve böylece u m u m î efkârı birleştirmek (516) için edibler, şairler ve vâizlerden istifade ile faal bir t e ş e b b ü s e girişti. B u o n u n siyasî i h t i r a s l a r ı n a d a tesir e t t i . D i m a ş k ' a sefer a ç ı l m a z d a n az önce, İ s l â m ı n siyasî liderlerinin F r a n k -lar'la ittifaka girmelerinin İ s l â m l a r ü z e r i n d e açtığı y a r a l a r şâirane it-h a m l a r ve n ü m a y i ş l e r e yol açtı. D a it-h a sonra b u n l a r Mısır F â t ı m î l e r i ' n e karşı yöneltildi. N ü r e d d i n ' i n siyasetinde şahsî ihtiraslarının p a y ı ne olursa olsun h ü k ü m s ü r d ü ğ ü yirmibeş yıl zarfında o n u n u m u m î İ s l â m birliğini y a r a t t ı ğ ı ve h a t t â k e n d i s i n d e n sonra Selâhaddiıı'in m e y v a l a r m ı toplıyacağı Suriye M ü s l ü m a n l a r ı ' n m r u h î yükselişini hazırladığı su g ö t ü r m e z bir gerçektir.
Bir a n için N u r e d d i n , İ n a b ' d a kendisinin muvaffakiyetlerinden en ü s t ü n ü n ü elde ettiğini z a n n e t t i ; h a t t â geçici olarak m ü d a f a a -sız bir d u r u m d a b u l u n a n A n t a k y a ' y ı ele geçirme ü m i d i n e bile ka-pıldı. P a t r i k A i m e r y ve B a l d w i n ' i n şehrin müdafaasına gelişteki s ü r ' a t i neticesinde b u ü m i t l e r i kırılan N u r e d d i n , az, önce Afamiya m u h a -sarası için göndermiş olduğu el-Yağısiyanî ile y e n i d e n birleşti. Afamiya'nın t e s l i m i n d e n sonra K u z e y ' e d ö n d ü ve A n t a k y a ile bir m ü t a r e k e y a -p ı n c a y a k a d a r H a r i m ' i ve Asi'nin d o ğ u s u n d a k i m ü t e b a k i kaleleri ele geçirdi. R u m Selçuklu Sultanı Mes'ud da m ü c a d e l e y e k a t ı l m ı ş , Maraş, S a m v e D ü l ü k ' ü ele geçirerek Teli Beşir'i m u h a s a r a s ı e s n a s ı n d a N u r e d -d i n ' -d e n y a r -d ı m t a l e p e t m i ş t i .
F a k a t b u e s n a d a N u r e d d i n b a ş k a t a r a f t a m e ş g u l d ü . D i m a ş k h â -k i m i U n u r 28 A ğ u s t o s ' t a ölmüş ve E m i r A b a -k ile -k u m a n d a n l a r ı a r a s ı n d a -k i r a k i p p a r t i l e r a r a s ı n d a a m a n s ı z bir m ü c a d e l e başlamıştı. N u r e d d i n d a h a m ü d a h a l e e d e m e d e n , kardeşi Musul h â k i m i Seyfeddin Gazi de 6 E y l ü l ' d e öldü. N u r e d d i n b u h a b e r i alır almaz canları c e h e n n e m e deyip kendisini destekliyen k ü ç ü k bir k u v v e t l e Musul'a doğru y ü r ü d ü ve Sincar'a ulaşıp şehri işgal e t t i . Musul o r d u s u n d a n k ü ç ü k bir g u r u b u n N u r e d d i n ' i t u t m a s ı n a r a ğ m e n Ali K ü ç ü k ve Vezir, N ü r e d d i n ' i n k ü ç ü k kardeşi K u t -b e d d i n M e v d u d ' u p r e n s olarak ilân ettiler v e N u r e d d i n A r t u k l u K a r a Arslan ile birlikte olarak Musul'a y ü r ü d ü ğ ü z a m a n Musul k u v v e t l e r i de
N U R E D D İ ' İ F A A L İ Y E T İ 5 0 9
h a r p e t m e k üzere onlara doğru yola çıktı. K a r d e ş k a v g a s ı en son a n d a Vezir t a r a f ı n d a n , Sincar'ın t e r k i n e m u k a b i l kendisine H u m u s ve R a h b e ' -n i -n verileceği-ne N u r e d d i -n ' i -n ik-na edilmesiyle ö-nle-nmişti.
Suriye'ye d ö n ü ş ü n d e N u r e d d i n , Ş i r k û h ' u Teli Beşir'i k u ş a t m ı ş b u l u n a n S u l t a n M e s ' u d ' a y a r d ı m a g ö n d e r d i k t e n sonra, Joscelin ile vergi m u k a b i l i n d e m u h a s a r a y ı k a l d ı r m a k için m ü z a k e r e y e girişti. Müttefiki A r t u k l u K a r a Arslan m ü t e a k i b s o n b a h a r ve kış a y l a r ı n d a Joscelin'in G a r g a r ' ı da içine alan Y u k a r ı F ı r a t ' t a k i (517) E r m e n i vasallarına a i t kale-lerin fethi ile m e ş g u l d ü . F a k a t N u r e d d i n esasında D i m a ş k işleri ile meş-d ü . F r a n k l a r ı n H a v r a n üzerine y a p m ı ş olmeş-dukları bir akını c e z a l a n meş-d ı r m a k b a h a n e s i y l e , D i m a ş k prenslerinden k u v v e t istedi.O z a m a n şehir üzerinde k o n t r o l ü n ü tesis etmiş olan vali M ü e y y i d ed-Dîn i b n es - Sufî, K u d ü s ile olan a n l a ş m a y ı b a h a n e e t t i . 1150 İ l k b a h a r ı n d a N u r e d d i n G ü n e y ' e y ü r ü y e r e k şehrin dışında k o n a k l a d ı ve Gazze ve A s k a l a n ' ı k u r t a r m a k için y a p a c a ğ ı sefere y a r d ı m olarak b i n kişinin gönderilmesi talebini yeniledi. D i m a ş k m ü v e r r i h i n i n dilinden açıkça anlaşıldığı gibi, halkın sempatisi N u r e d d i n ' d e n tarafa olmakla b e r a b e r , vali şüphesiz Sevinç k u m a n d a s ı n d a D i m a ş k birliklerinin N u r e d d i n ' i n b a b a s ı ile birlikte " k u t s a l s a v a ş " a gönderildiği önceki hadiseyi h a t ı r l a y a r a k , N u r e d d i n ' i n isteğini k a t ' i bir lisanla r e d d e t t i . F a k a t N u r e d d i n ' i n t e h d i t l e r i karşısında, o n u n şehre girmesine m ü s a a d e etmeksizin m e t b u l u ğ u n u k a b u l e t m e k t e anlaştı.
O n u n g ü n e y d e b u l u n m a d ı ğ ı bir sırada ona bağlı T ü r k m e n birlikleri Teli Beşir arazisine karşı a k ı n l a r a d e v a m ile Jos-celin'i ele geçirmeğe muvaffak oldular. B u n u n üzerine JosJos-celin'in k o n t l u ğ u üç t a r a f t a n istilâya m a r u z kaldı. M a r d i n h â k i m i A r t u k -lu T i m u r t a ş Siimeysat v e B i r e ' y i diğer kalelerle b i ı l i k t e ele geçirdi. Selçuklu S u l t a n ı Mes'ud az önce 'Azaz'ı z a p t e t m i ş olan N u r e d d i n de ona k a t ı l m ı ş o l a r a k Teli Beşir önlerinde y e n i d e n g ö r ü n d ü . Teli Beşir'in Bizans İ m p a r a t o r u Manuel'e devredilmesi üzerine m u h a s a r a kaldırılmıştı. F a k a t b u islâm k u v v e t l e r i A n t a k y a ' y a ç e k i l m e k t e olan F r a n k -E r m e n i asker ve halkını fasılasız saldırılarla b u n a l t m ı ş l a r d ı r . N u r e d d i n ' i n a y n ı s o n b a h a r v e kış m e v s i m l e r i n d e Teli H a l i d , K u r i s v e R â v e n d â n ' ı işgali esnasında, S u l t a n Mes'ud geri d ö n e r k e n K e y s u n , Behisni, R a b a n ve M e r z b a n ' ı ele geçirdi. 1151 yılı b a ş l a r ı n d a o n u n k u m a n d a n ı Menbiç h â k i m i H a s a n , Teli Beşir'i y e n i d e n m u h a s a r a e t t i v e şehrin 12 T e m m u z ' -da düşmesi ile de ilk Urfa k o n t l u ğ u son b u l m u ş oldu.
510 K Y A Ş A R K O P A M A N
N u r e d d i n ' i n k u z e y d e k i meşguliyeti hâlâ o r a d a dahili ç a t ı ş m a l a r ı n h ü k ü m s ü r d ü ğ ü D i m a ş k ' a biraz olsun r a h a t nefes aldırmıştı. 1150 gü-z ü n d e N u r e d d i n ' i n T ü r k m e n l e r i H a v r a n eyaletini ele geçirmekle vagü-zife- vazife-lendirilmişlerdi. B u n l a r D i m a ş k birlikleri ile bir m e y d a n m u h a r e b e s i verdiler. N u r e d d i n 1151 i l k b a h a r ı n d a t e k r a r şehir önlerinde k o n d u . O H e r ne k a d a r M ü s l ü m a n k a n ı dökülmesini istemedi ise de k u v v e t l e r i m a 1 allî birliklerle çatışmışlar (518) ve b u a r a d a G u t a h köyleri de her iki t a r a -fın çapulcuları t a r a f ı n d a n y a ğ m a edilmişti. D i m a ş k ' a y a p ı l a n b u h ü c u m u n bir gayesi d a h a v a r d ı . M u h t e m e l e n , A s k a l a n üzerinde gittikçe a r t a n bas-kı am kaldırılması a r z u s u n u izhar eden N u r e d d i n ' i n protestolarını almış olan Mısır veziri İ b n esSâlâr, 1150 M a y ı s ' ı n d a F r a n k l a r ' a karşı m ü ş t e r e k bir h ü c u m için a n l a ş m a k a m a c ı y l a ona bir h e y e t göndermiş ve N u r e d d i n de böyle bir sefere iştirak edeceğine dair söz v e r m i ş t i . F a k a t m ü -t e a k i b i l k b a h a r ' d a Mısır d o n a n m a s ı Y a f a ' d a n T a r a b u l u s ' a k a d a r olan Suriye'nin sahil k a s a b a l a r ı n a h ü c u m ettiği z a m a n N u r e d d i n hareketsiz kaldı.
H a z i r a n ' d a F r a n k l a r ' ı n y a k l a ş m a s ı üzerine N u r e d d i n ezZebedan î ' y e çekildi ve H a v r a ezZebedan ' a bir s ü v a r i birliği göezZebedanderdi. B u birlik F r a ezZebedan k -lar'la mücadele edip onları geri çekilmeğe zorladı. N u r e d d i n T e m m u z b a ş l a r ı n d a D i m a ş k ' ı y e n i d e n m u h a s a r a e t t i ve şehrin ikmal yollarını kesti. F a k a t şehir, halkı ve askeri birlikleriyle alenen s a v a ş m a m a k k a r a r ı n d a ısrar e t t i . A y s o n u n d a n önce iki t a r a f a r a s ı n d a yeni bir a n l a ş m a y a varıl-dı. H e y e t l e r d e n birinde Şirkûlı ve diğerinde kardeşi N e c m e d d i n E y y û b b u l u n u y o r d u . B u a n l a ş m a E k i m a y ı n d a , b u e s n a d a N u r e d d i n ' i n D i m a ş k ' -t a k i valisi olan, E m i r A b a k ' ı n H a l e b ' e y a p -t ı ğ ı resmî bir ziyare-t ile -t a s d i k edilmiş oldu.
B u n u n l a b e r a b e r N u r e d d i n henüz t a t m i n edilmemişti. Dimaşk'lı-lar h â l â kendilerini K u d ü s ile v â k i a n l a ş m a y a bağlı addediyorDimaşk'lı-lardı. Y ö r ü k - T ü r k m e n bağımsızları da N u r e d d i n ' i n h a b e r ve m ü s a a d e s i y l e v e y a olmaksızın D i m a ş k havalisinde faaliyetlerine d e v a m ettiler. 1151 A r a l ı k ' ı n d a B a ı ı i y a s ' t a k i F r a n k g a r n i z o n u n a ağır k a y ı p l a r verdir-diler. Neticede D i m a ş k k u v v e t l e r i ile çarpışıyorlardı. F a k a t E y y û b da B a a l b e k ' t e B i k a v a d i s i n d e k i F r a n k l a r ' ı n misilleme h ü c u m l a r ı n a karşı seri t e d b i r l e r almıştı. M ü t e a k i b i l k b a h a r ' d a N u r e d d i n k u z e y ' d e A n t a r t u s ve Y a h m u r ' u ele geçirdiği e s n a d a A b a k T ü r k m e n l e r t a r a f ı n d a n sarsılmış olan H a v r a n üzerindeki k o n t r o l ü n ü tesis ederek d u r u m u n u k u v v e t l e n -dirdi.
N Ü R E D D I N ' I N F A A L Î Y E T I 511
1153 b a ş l a r ı n d a N u r e d d i n D i m a ş k üzerinde otoritesini tesis e t m e k için bir kere d a h a kararlı bir şekilde h a r e k e t e geçti ve A b a k ' a A s k a l a n üzerindeki baskıyı k a l d ı r m a k için b ü t ü n düzenli k u v v e t l e r i ile kendisine k a t ı l m a s ı n ı e m r e t t i . H e r iki k u v v e t birlikte Afis'i z a p t e t t i k t e n sonra Bani-y a s ' a ilerlediler ve o r a d a düzensizlik içerisinde aBani-yrıldılar ve geri çekildiler (Mayıs H a z i r a n ) . A s k a l a n ' ı n Haçlı ordularının eline düşmesi ve D i m a ş k ' -t a y e n i d e n karışıklıkların z u h u r e-tmesi b a r d a ğ ı -t a ş ı r a n son d a m l a olmuş ve N u r e d d i n H u m u s ö n ü n d e o r d u g â h k u r a r a k D i m a ş k ' ı n d ı ş a r d a n erzak t e d a r i k i n i önlemek için şehri a b l u k a e t m i ş t i r . Ş i r k û h 1154 M a r t ' ı so-n u so-n d a şehir öso-nleriso-nde g ö r ü so-n d ü ve düşmaso-nlıkla k a r ş ı l a ş t ı . N i s a so-n ' d a (519) N u r e d d i n şehir ö n ü n e geldi ve hafif bir m u k a v e m e t i b e r t a r a f e t t i k t e n sonra 25 N i s a n ' d a halkın, askerlerin ve şehir k u v v e t l e r i n i n ( a r a p ç a : askerî) sevinç gösterileri a r a s ı n d a şehre girdi. A b a k teslim oldu. K e n d i s i n e H u m u s ' t a bazı ı k t a l a r verildi. Şirkûh da şehrin valiliğine t a y i n edildi. D i m a ş k ' ı n d ü ş m e s i n d e n öne D a h h a k ' ı n yerine vali olarak geçen E y y û b ' u n h â k i m olduğu B a a l b e k h e n ü z d i r e n i y o r d u . F a k a t 1155 H a z i r a n ' -ı n d a K u d ü s ile bir y-ıll-ık bir m ü t a r e k e a k d i n d e n sonra N u r e d d i n şehri teslim olmağa zorladı. Şehrin tesliminden önce v e y a sonra y e n i d e n Nü-r e d d i n ' i n h i z m e t i n e giNü-ren E y y û b şehNü-rin valiliğine, ŞiNü-rkûh da D i m a ş k ' ı n askerî k u m a n d a n l ı ğ ı n a t a y i n edildi.
D i m a ş k ' ı n işgalinden h e m e n sonra N u r e d d i n şehrin müdafaasının y e n i d e n düzenlenmesine ek olarak o r a d a da m e k t e p l e r ve tekkeler a ç m a k suretiyle k e n d i dinî u y a n ı ş p r o g r a m ı n ı u y g u l a m a y a başladı. K u r m u ş olduğu diğer iki müessesesi bilhassa k a y d a değer. Bir t a n e s i h a s t a h a n e (Maristan) idi ki u z u n m ü d d e t O r t a Çağ'ın en m e ş h u r h a s t a h a n e l e r i n d e n biri olarak kaldı. Diğeri ise D â r ül-Adl (Adliye sarayı) idi ki b u n u n bir benzerini de H a l e b ' d e tesis etmişti. Kendisi şehirde kaldığı z a m a n l a r , haf-t a d a iki kere dinleyici olarak o r a d a b u l u n u y o r , ve özellikle m ü l k î v e askerî idareciler h a k k ı n d a y a p ı l a n şikâyetlerle meşgul o l u y o r d u . O n u n bir h ü k ü m d a r ı n vazifelerinden olan bu k o n u d a göstermiş olduğu i h t i m a m he-m e n aynı yılda (1154) kendisinin halife t a r a f ı n d a n el-Melik el-Âdil "Âdil H ü k ü m d a r " u n v a n ı ile t a l t i f edilerek m ü k a f a a t l a n d ı r ı l m a s ı n a vesile oldu.
E s k i Urfa K o n t l u ğ u da dahil o l m a k üzere b ü t ü n M ü s l ü m a n Suriye-si'ııin kendi idaresi a l t ı n d a birleştirilmesi ile atık N ü r e d d i n ' i n askerî k u v v e t i de sağlamlaşmıştı. N ü r e d d i n ' i n askerî teşkilâtı h a k k ı n d a t a r i h î k a y n a k l a r d a çok az v e y a dolayısiyle m a l û m a t m e v c u t s a da o Sel-çuklu feodal sistemini u y g u l a m ı ş t ı r . B u sistemde faal bir h i z m e t e
ça-5 1 2 K Y A Ş A R K O P A M A N
ğırıldıklarında m ü k e m m e l t e ç h i z a t ve azıklariyle o r d u y a k a t ı l a n düzenli birlik v e s u b a y l a r a p a r a yerine dirlikler t a h s i s ediliyordu. K u m a n d a n -ların r ü t b e l e r i n e göre dirlik veriliyordu ve onlar b u dirliklerin gelirine karşılık m u a y y e n m i k t a r d a asker beslemek z o r u n d a idiler. E y a l e t l e r i n v e y a bölgelerin k u m a n d a n l a r ı d u r u m u n d a olan y ü k s e k r ü t b e l i emirlerin besledikleri askerlerin sayısı yüzleri aşıyordu. Böylece feodal bir o r d u , emirlerin k e n d i muhafız k i t a l a r ı n d a n t e ş e k k ü l e d i y o r d u . H e r h a l d e N u r e d -din'in de 2.000 k a d a r (520) kendi hassa askeri v a r d ı . H a r p z a m a n ı n d a göre k u m a n d a n l a r ı ile t â b i l e r i n i n birlikleri de b u n a e k l e n i y o r d u . İ n a b ' d a H a l e b v e D i m a ş k birleşik k u v v e t l e r i n i n y e k û n u evvelce de işaret edildiği gibi 6.000 atlı idi. M u h t e m e l d i r ki d o ğ r u d a n d o ğ r u y a N u r e d d i n ' i n k e n d i ku-m a n d a s ı a l t ı n d a k i düzenli askerlerin sayısı b u r a k a ku-m d a n asla d a h a fazla o l m a m ı ş t ı r . A r t u k l u P r e n s l e r i n d e n v e y a M u s u l ' d a n , T ü r k m e n v e y a A r a p y a r d ı m c ı l a r d a n t a k v i y e geldiği z a m a n N u r e d d i n ' i n o r d u s u gönüllü v e y a y a l a r hariç 10.000 h a t t â 15.000'e ulaşmış olabilir.
N u r e d d i n ' i n düzenli o r d u birliklerinin Selçuklu o r d u l a r ı n d a n ayrı-l a n t e k tarafı, T ü r k m e m ayrı-l û k ayrı-l e r i n i n y a n ı sıra fazayrı-la sayıda K ü r d ' ü n de b u l u n m a s ı idi. B u n l a r a r a s ı n d a Ş i r k û h ve E y y û b kardeşler y ü k s e k r ü t b e l e r e çıkmış idiyseler de y ü k s e k r ü t b e l i K ü r d zabitler yalnız b u n l a r d a n i b a r e t değildi. Onların b u d u r u m u çok sayıda K ü r t hemşehrilerini gerek düzenli asker ve gerekse y a r d ı m c ı birlikler olarak N u r e d -din'in o r d u s u n a cezbetmişti. Diğer t a r a f t a n bir asır önce Su-r i y e ' d e m ü h i m Su-rol o y n a m ı ş olan yeSu-rli A Su-r a p halkı ve milis k u v v e t l e Su-r i şüphesiz âsi bir u n s u r olmaları hasebiyle b a s k ı a l t ı n d a t u t u l m u ş v e y a u m d u k l a r ı n ı b u l a m a m ı ş l a r d ı . B u y ü z d e n onlar N u r e d d i n ' i n seferlerinde n a d i r e n zikredilirler v e S e l â h a d d i n z a m a n ı n d a ise sadece y a r d ı m c ı y a y a ve m u h a s a r a birlikleri olarak y e n i d e n görünürler.
B a a l b e k ' i n z a p t ı n d a n h e m e n sonra N u r e d d i n , I . S u l t a n M e s ' u d ' u n 1155'de ö l ü m ü n ü m ü t e a k i b A n a d o l u ' d a Selçuklu ve D a n i ş m e n d l i prens-leri a r a s ı n d a c e r e y a n eden karışık mücadelelere m ü d a h a l e e t m e k için k u z e y e d ö n d ü . S u l t a n M e s ' u d ' u n halefi I I . Kılıç Arslan Sivas h â k i m i D â n i ş m e n d l i Y a ğ ı s i y a n ' ı E y l ü l a y ı n d a A k s a r a y ' d a m a ğ l û p ettiği e s n a d a N u r e d d i n de A y d ı n t a b , D ü l ü k ve M e r z b a n ' ı t o p r a k l a r ı n a k a t m a k fır-satını elde etti. B u n a kızan S u l t a n I I . Kılıç Arslan da Kilikya h â k i m i Toros ve A n t a k y a h â k i m i Reginald ile bir koalisyon y a p m a k t e ş e b b ü s ü n e girişerek m u k a b e l e d e b u l u n d u . F a k a t b u t e ş e b b ü s neticesinde v â k i olan y e g â n e faaliyet Reginald t a r a f ı n d a n H a l e b ' e y a p ı l a n bir a k m olmuş ve
N U R E D D İ N ' İ F A A L İ Y E T İ 513 neticede o da, m ü t e a k i b i l k b a h a r d a İ b n e d - D â y e t a r a f ı n d a n H a r i m y a k ı n ı n d a k a r ş ı l a n a r a k m a ğ l u p edilmiştir. S o n b a h a r d a ise iki M ü s l ü m a n h ü k ü m d a r a r a s ı n d a d o s t a n e m ü n a s e b e t l e r tesis edilmiştir.
M ü t e a k i b beş yıl yeni t e ş e k k ü l etmiş olan Birleşik Suriye Kırallığı'nı muhafaza e t m e k için cereyan eden dahilî ve haricî gailelerle d o l u d u r . 1156 E y l ü l ' ü n d e N u r e d d i n ' i n t o p r a k l a r ı n ı n k u z e y y a r ı s ı n d a k i şehirleri ve kale-leri devamlı olarak t a h r i p eden bir çok şiddetli depremler oldu. K u d ü s ile barışın 8.000 Sur dinarı ödenerek yenilenmesine r a ğ m e n b u sulh defalarca ihlâl edilmiş ve L â t i n l e r ülkede d e p r e m d e n m e y d a n a gelen k a r ı ş ı k l ı k t a n istifade e t m e k istemişlerdir (521).Nureddin önce h a r a p olmuş olan şehirlerin m ü d a f a a tedbirşehirlerini a l m a k l a meşgul olup, b i l â h a r e B a a l b e k y a k ı n -l a r ı n d a o r d u g â h k u r a r a k , F r a n k -l a r ' ı n h ü c u m -l a r ı n ı k a r ş ı -l a m a k için süv a r i birlikleri gönderdi. A y n ı z a m a n d a F r a n k l a r ' a k a r ş ı Mısır k u süv süv e t -leri ile m ü ş t e r e k h a r e k e t i t e m i n m a k s a d i y l e Mısır'a da bir elçi gönderdi.
Nisan 1157'de kardeşi N u s r e t e d d i n ' i n levâzımı ile birlikte B a n i -y a s ' a g i t m e k t e olan bir T e m p l e r H o s p i t a l l e r k u v v e t i n i zorla ele geçirmesi v e Şirkûlı'un da bir T ü r k m e n bölüğü ile k u z e y d e k i akınları önlemesi gibi iki başarılı faaliyetten cesaretlenen N u r e d d i n , Mayıs b a ş l a r ı n d a ordu-larını t o p l a y ı p B a n i y a s ' a h a m l e y a p t ı . B a l d w i n ' i n h a r e k e t e geçmesinden önce geri çekilerek 19 H a z i r a n ' d a el-Mallahah'da k a m p k u r m u ş olan F r a n k k u v v e t l e r i üzerine ani bir m u k a b i l h ü c u m y a p a n N u r e d d i n , F r a n k ordu-s u n u n b ü y ü k bir kıordu-smını m a h v e t t i ve B a l d w i n de k a ç a r a k canını zor k u r t a r d ı . S u r ' l u William, b u n d a n sonra N u r e d d i n ' i n B a n i y a s ' a h ü c u m için geri d ö n d ü ğ ü n ü fakat A n t a k y a v e T a r a b u l u s k u v v e t l e r i n i n y a r d ı m ı ile kırallık k u v v e t l e r i t a r a f ı n d a n geri çekilmeğe zorlandığını k a y d e d e r . B u n u n l a b e r a b e r , N u r e d d i n ' i n geri çekilişinin esas sebebi her halde 4 T e m m u z ' d a y e n i d e n b a ş l a y ı p K a s ı m ' a k a d a r d e v a m eden ve özellikle H u m u s , H a m a ve Afamiya ve Ş e y z a r ' d a bir sürü z a r a r a sebep olan d e p r e m sarsıntıları olsa gerektir. B u d e p r e m d e Ş e y z a r ' d a k i A r a b prens ailesi Beni M u n k ı z ' m b ü t ü n fertleri telef o l m u ş t u . N u r e d d i n , B a l d w i n ile m ü -t a r e k e y i yenilemek için y a p m ı ş olduğu başarısız bir -t e ş e b b ü s -t e n sonra Di-m a ş k arazisini k o r u Di-m a k için o bölgede bir Di-m i k t a r k u v v e t b ı r a k ı p kendisi de A ğ u s t o s ' t a Şeyzar'ı işgal e t m e k ve diğer şehirleri k o r u m a k için k u z e y e h a r e k e t e t t i . N u r e d d i n b u h a r e k e t i ile birleşik L â t i n k u v v e t l e r i n i n iler-leyişini önledi ve şahsen y a p m ı ş olduğu d ö r t Haçlı Seferinin ü ç ü n c ü s ü n ü icra e t m e k t e olan F l a n d e r k o n t u Alsoce'li Tlıierry'nin L â t i n k u v v e t -lerine katılıp onların A n t a k y a ' d a t e m e r k ü z ü üzerine acele ile İ n a b ' d a , beklenen h ü c u m için mevzi aldı.
514 K Y A Ş A R K O P A M A N
B u r a d a , E k i m b a ş l a r ı n d a şiddetli bir hastalığa t u t u l a n N u r e d d i n ö l ü m ü halinde kardeşi N u s r e t e d d i n ' i n H a l e b ' d e kendi yerine geçmesini ve Ş i r k û h ' u n da N u s r e t e d d i n ' i n k u m a n d a n ı olarak D i m a ş k ' t a icrayi faaliyet eylemesini v a s i y e t e t t i k t e n sonra H a l e b kalesine çekildi. B u n u t a k i p eden karışıklık esnasında Ş i r k û h D i m a ş k ' ı k o r u m a k için G ü n e y ' e doğru y ü r ü d ü . O r d u ' n u n geri k a l a n kısmı geçici bir düzensizlik içinde kaldı. Toros ve o n u n E r m e n i l e r i n i n k a t ı l m a s ı ile k u v v e t l e r i a r t a n Haç-lılar b u n d a n istifade ile hiçbir m u k a v e m e t e m a r u z k a l m a d a n Şeyzar üzerine y ü r ü d ü l e r . F a k a t Mesyef'teki Haşşâşîler de u z u n z a m a n d ı r göz dikmiş oldukları Şeyzâr'ı o n l a r d a n evvel h a r e k e t ederek ele geçirdiler Onların kaleyi m u a n n i d a n e müdafaaları z a m a n ı n u z a y ı p (522) F r a n k li-derleri a r a s ı n d a a n l a ş m a z l ı k çıkmasına sebep oldu ve b u y ü z d e n de b u t e ş e b b ü s t e n vazgeçildi.
B u e s n a d a H a l e b şehrinde N ü r e d d i n ' i n üzerlerinde k u r m u ş olduğu k o n t r o l d e n k u r t u l m a ğ a susamış olan Şiîler, N u s r e t e d d i n ' i n kendilerine vermiş olduğu m ü s a m a h a s ö z ü n d e n cesaretlenerek şehrin kapılarını zorladılar ve kale h â k i m i İ b n e d D â y e ' y e karşı sert gösterilerde b u l u n d u -lar. F a k a t d a h a N u r e d d i n h a y a t t a idi; karışıklığı y a t ı ş t ı r m a ğ a muvaffak olmuş ve N u s r e t e d d i n de vali o l a r a k H a r r a n ' a gönderilmişti. B u n u n l a b e r a b e r o r d u d a hâlâ asayişsizlik h â k i m d i . N u r e d d i n u z u n süren ne-k a h e t devresi esnasında 1158 Ocane-k Ş u b a t a y ı n d a B a l d w i n ' i n A n t a ne-k y a ve T a r a b u l u s k u v v e t l e r i ile birlikte H a r i m ' i k u ş a t ı p , y e n i d e n ele geçirmesine m a n i o l a m a d ı . Şirkûh b u o l a y l a r d a n sonra açıkça Zengî k u v v e t l e r i -ni ye-niden d ü z e n l e m e k için H a l e b ' d e N u r e d d i n ile t e k r a r birleşti. F a k a t Ş i r k û h ' u n D i m a ş k ' t a n ayrılması, K u d ü s Kırallığı akıncılarının D i m a ş k ' -ın g ü n e y t o p r a k l a r ı n a karşılıksız k a l a n a k ı n l a r y a p ı p ülkeyi t a h r i p et-melerine yol açtı. B u n u n l a b e r a b e r i l k b a h a r ı n b a ş ı n d a , Mısır'a t â b i birliklerin Filistin'in g ü n e y i n d e bir seri akınlar y a p t ı ğ ı e s n a d a , N u r e d d i n ve Şirkûh H a l e b ' d e n d ö n d ü l e r ve Ş i r k û h ' u n S a y d a üzerine y a p t ı ğ ı bir a k ı n d a n sonra M a y ı s ' t a Y e r m u k n e h r i n i n g ü n e y kıyısındaki H a b i s Cal-d a k m ü s t a h k e m m e v k i i n e h ü c u m e t m e k için birleştiler. B a l Cal-d w i n ' i n T a b e r i y a G ö l ü ' n ü n k u z e y - d o ğ u s u n a yaklaşıp M ü s l ü m a n l a r ı n m ü n a k a l e h a t l a r ı n ı t e h d i d etmesi üzerine N u r e d d i n o n u n l a h a r b e t u t u ş t u . F a k a t m a ğ l û p oldu ve şahsî şecaati sayesinde d u r u m u düzeltti (15 T e m m u z ) . Bir m ü t a r e k e için y a p m ı ş olduğu teklifler reddedilmiş o l d u ğ u n d a n Di-m a ş k ' t a k a l a n N u r e d d i n , Mısır veziri ile Di-müzakerelere d e v a Di-m e t t i . F a k a t aynı yılın s o n u n a doğru y e n i d e n ağır bir hastalığa t u t u l d u .
N U R E D D İ N ' İ F A A L İ Y E T İ 515 Bizans i m p a r a t o r u M a n u e l ' i n K i l i k y a ' y ı ani olarak istilâ etmesinin H a l e b için arzetmiş olduğu m u h t e m e l tehlike karşısında N u r e d d i n ku-m a n d a n l a r ı n d a n kardeşi K u t b e d d i n ' e sadık k a l a c a k l a r ı n a dair y e ku-m i n alıp b u k a r a r ı O ' n a u l a ş t ı r m a k için M u s u l ' a bir h e y e t gönderdi. F a k a t , K u t b e d d i n ' i n birlikleriyle y e t i ş m e s i n d e n önce iyileşti ve 1159 M a r t ' ı n d a H a l e b ' e doğru yola çıktı. Manuel her ne k a d a r N u r e d d i n ile m u h a b e r a t a girişti ise de, o n u n M a r t s o n u n d a A n t a k y a ' y a girmesi ve m ü t e a k i b e n birleşik Grek ve L â t i n k u v v e t l e r i n i n I m m üzerine ilerlemesi, N u r e d d i n ' i n i h t i y a t î tedbirler almasını gerektirdi. N u r e d d i n ' i n acele bir çağrısı üze-rine M u s u l ' u n , v a s a l l a r m ı n ve el-Cezire'deki diğer b ü t i i n müttefiklerinin k u v v e t l e r i H a l e b ' i n d o ğ u s u n d a ona m ü l â k i oldular ve bir dış d u v a ı l a şehir d a h a dayanıklı bir hale getirildi. F a k a t (523) Manuel N u r e d d i n ' i n k u v v e t i n i k ı r m a k t a n s a onu h e m S u r i y e ' d e Lâtinlere karşı, h e m de A n a d o l u ' d a Kılıç A r s l a n ' a karşı, m ü t t e f i k olarak k u l l a n a r a k istifade e t m e y i i s t i y o r d u . B u n a b u n a e n Mayıs ayının s o n u n d a b a ş l a y a n m ü z a -kereler N u r e d d i n ' i n T u l u z ' l u B e r t r a m ' ı , T e m p l e r ' l e r i n ü s t a d ı Blanc-fort'lu B e r t r a n d ' ı , ve diğer F r a n k m a h k û m l a r ı n ı serbest b ı r a k m a y ı k a b u l etmesi üzerine ittifakla neticelendi, v e Manuel " t e ş e k k ü r l e r , d u a l a r , k a z a n a r a k , ve bir t e k m ü s l ü m a n ı d a h i i n c i t m e k s i z i n " A n a d o l u ' y a dön-d ü .
N u r e d d i n ' i n b u a n l a ş m a d a n elde ettiği en ilk k a z a n ç , Kılıç Arslan'-ın 1160'larda D a n i ş m e n d l i Y a ğ ı - S i y a n ve i m p a r a t o r Manuel ile uğraş-m a k t a olduğu sırada, Maraş, R a b a n , K e y s u n ve Behisni'nin işgal ediluğraş-mesi o l m u ş t u r . A y n ı senede, K a s ı m a y ı n d a A y ı n t a b ' a karşı y a p m ı ş olduğu bir seferden dönen, I b n e d - D â y e t a r a f ı n d a n y a k a l a n a n Châtillon h â k i m i Reginald da N u r e d d i n ' i n eline geçmiş oldu. B u hadisenin A n t a k y a ' d a karışıklığa sebep olmasına r a ğ m e n N u r e d d i n , b u n d a n kâfi derecede isti-fade edebilecek d u r u m d a g ö r ü n m e m i ş v e gerçekten bir kaç a k ı n d a n sonra B a l d w i n ile bir m ü t a r e k e a k d e t m i ş t i r . B u n u n l a b e r a b e r b u h a d i s e d e n d a h a önce v e y a sonra H a r i m üzerine bir h ü c u m y a p m ı ş , L â t i n , Grek ve E r m e n i k u v v e t l e r i t a r a f ı n d a n geri p ü s k ü r t ü l m e s i n e r a ğ m e n , R e g i n a l d - ' ın t u t s a k o l m a d a n önce geri almış olduğu A r z g a n ' ı istirdad e t m e y e muvaffak o l m u ş t u r .
B a l d w i n ile iki yıllık bir m ü t a r e k e , N u r e d d i n ' i n , 1160 k u z e y seferi esnasında bazı akınlarına m a r u z kalmış olan ve h e m e n h e m e n müdafaa-sız bir d u r u m d a b ı r a k ı l a n D i m a ş k ve G ü n e y bölgeler üzerindeki endişe-lerini hafifletmiştir. F a k a t Mısır'da h a d i s a t ı n cereyanı onu y e n i ve
sı-516 K Y A Ş A R K O P A M A N
k ı n t ı verici bir meseleye y ö n e l t t i . Ş a v a r 1163 A ğ u s t o s ' u n d a D i r g a m t a -rafından Mısır'dan k o ğ u l u n c a N u r e d d i n ' d e n kendisini y e n i d e n mevkiine geçirmesi için askerî y a r d ı m t a l e p ettiği z a m a n z a t e n n i s b e t e n k ü ç ü k k u v v e t l e r l e geniş bölgeleri elde t u t m a k m e s ' u l i y e t i n i üzerine almış olan N u r e d d i n , t e r e d d ü t e t t i . Mamafih neticede C !ç o k cesur, k u v v e t l i bir
k a r a k t e r sahibi ve hiç k o r k u s u o l m ı y a n " bir insan olan Ş i r k û h t a r a f ı n d a n , askerlere ödenen p a r a d a n b a ş k a Mısır gelirinin 1 /3 inin kendisine verilmesi şartlarını k a p s ı y a n teklifi k a b u l e ikna edildi. Ş i r k û h 1164 Nisan ayı s o n u n d a yeğeni Selâhaddin ile birlikte yola çıktı. Ağus-t o s ' Ağus-t a K a h i r e surları dibinde D i r g a m ' ı y e n i p k a Ağus-t l e Ağus-t Ağus-t i . Ş a v a r ' ı n vermiş olduğu sözü t u t m a y ı ş ı Ş i r k û h ' u Ş a r k i y y e eyâletini işgale m e c b u r e t t i . B u n u n üzerine Vezir, Ş i r k û h ' a y a p m ı ş olduğu tekliflerle b u defa da Amalric'i y a r d ı m a çağırdı, ve birleşik L â t i n - Mısır k u v v e t l e r i Ş i r k û h ' u Bilbis'te ü ç a y m ü d d e t l e m u h a s a r a e t t i . S o n u n d a Amalric sulha y a n a ş t ı ; (524) Şirkûh z a t e n çok sıkışık o l d u ğ u n d a n şehri t a h l i y e ederek S u r i y e ' y e d ö n m e y i k a b u l e t t i v e o n u n E k i m ' d e geri çekilmesini m ü t e a k i b F r a n k -lar da çekilip gittiler.
A m a l r i c ' i n Mısır'ı t e r k e t m e k isteyişine, N u r e d d i n ' i n , L â t i n k u v -vetlerinin ç o ğ u n u n Mısır ' d a meşgul o l m a s ı n d a n istifade ederek, A-malric'in y o k l u ğ u esnasında F r a n k l a r ' a h ü c u m ederek onları facialara d u ç a r etmesi sebep o l m u ş t u . Gerçi, O ' n u n T a r a b u l u s ' a doğru y a p t ı ğ ı ilk s a h t e akın m a y ı s a y ı n d a K r a k des Chevaliers ( H ı s n ü ' l - E k r a d ) ' d e az d a h a k u v v e t l e r i n i n helâki ile neticelendi ise de h e m e n M u s u l ' d a n ve H ı s n Keyfâ v e Mardin h a k i m i A r t u k î p r e n s i n d e n k u v v e t l i t a k v i y e l e r istedi v e b u n l a r l a b e r a b e r H â r i m üzerine seferini yeniledi. T a r a b u l u s ve A n t a k y a ' -n ı -n m e v c u t b ü t ü -n k u v v e t l e r i K i l i k y a ' d a -n gele-n Grekler v e E r m e -n i k u v v e t l e r i ile b e r a b e r şehrin m ü d a f a a s ı n d a birleştiler. F a k a t A r t a h d ü z l ü ğ ü n d e 1164 Ağustos b a ş l a r ı n d a N u r e d d i n b u n l a r ı n hepsini m a ğ l û p e t t i . I I I . B o h e m o n d , T r a b u l u s h â k i m i I I I . R a y m o n d , Grek d ü k ü Co-l o m a n ve Lusignan'Co-lı H u g h da esirCo-ler a r a s ı n d a idiCo-ler.
B i r k a ç gün sonra da H a r i m telim oldu. Nureddin,Grekler'iıı A n t a k y a m ü d a f a a s ı n a iştiraklerini önlemek ve Amalric'in H u m p r e y ile Mısır'da o l m a s ı n d a n istifade e t m e y i ü m i t ederek, el-Cezireliler'e yol v e r d i ve Bani-y a s üzerine b e k l e n m e d i k bir Bani-y ü r ü Bani-y ü ş Bani-y a p t ı . B ü t ü n k u r t u l u ş ü m i d i n i k a y b e d e n garnizon 18 E k i m ' d e şehri teslim e t t i ve b u galibiyet T a b e r i y a ' -n ı -n i r a d ı -n ı -n yarısı-nı-n da N u r e d d i -n ' e verilmesi üzeri-ne bir a -n l a ş m a ile iyice p e k i ş t i r i l d i . Ş i r k û h ' u n Mısır Seferi'nin başarısızlıkla neticelenmiş olmasına
N U R E D D İ N ' İ F A A L İ Y E T İ 517 r a ğ m e n , y u k a r ı d a elde edilen k a t ' i başarılar, N u r e d d i n ' i n Suriye'deki h â k i m i y e t i n i k u v v e t l e n d i r m i ş ve o n u n i s l â m D ü n y a s ı n d a k i itibarını d a h a y ü k s e k yeni derecelere çıkarmıştır.
F a k a t B i z a n s ' ı n A n t a k y a ile m ü n a s e b e t i n i n m ü t e m a d i y e n bariz-leşmesi N u r e d d i n ' i k u z e y ' d e d a h a fazla askerî h a r e k â t a girişmekten alı-k o y d u v e 1166 v e y a 1167'de Maraş, K e y s u n ve Behisni'yi Kılıç Arslan'a t e r k e d e r e k , O ' n a y a k l a ş m a y a y ö n e l d i . M u h t e m e l e n Merkezî Suriye'de k ü ç ü k akınlar d e v a m etmiş ve D i m a ş k birlikleri Ş i r k û h ' u n k u m a n d a -sında biri S a y d a y a k ı n ı n d a ve diğeri de Ü r d ü n ' ü n d o ğ u s u n d a o l m a k üzere iki m ü s t a h k e m mevkii ele geçirmişti. F a k a t N u r e d d i n u m u m i y e t l e fırsat kolluyor ve Lâtinler'le Grekler a r a s ı n d a ve M u s u l ' d a cereyan eden h a -diselerin seyrini i h t i y a t ve k a y g ı ile gözetliyordu. Musul h â k i m i olan genç ve beceriksiz kardeşi K u t b e d d i n 1163 y a z ı n d a vezir Cemaled-din'i azletmiş ve h a p s e a t t ı r m ı ş t ı . T e c r ü b e l i v e dirayetli vezire işten el çektirilmesi, M u s u l ' d a k u m a n d a n olan Ali K ü ç ü k ' ü n k o n t r o l ü n e m u k -t e d i r olmadığı yeni gerginliklere yol açmış-tı. Şimdi ise, 1 1 6 7 / 6 8 de, (525) y a r ı k ö r ve sağır bir h a l d e kendisinin çekilmiş olduğu Erbil hariç, b ü t ü n ı k t a ve valiliklerini t e r k e t m i ş , ö l ü m ü n d e n sonra da k e n d i m e m l ü k ü M û c a h i d e d d i n K a y m a z ' ı n k o n t r o l ü a l t ı n d a o l m a k üzere oğlu Gök-b ö r ü ' y ü veliahd t a y i n ederek E r Gök-b i l ' i de O ' d a v e r m i ş t i . O ' n u n Musul'daki y e r i n e Zengî'nin m e m l ü k ü olan F a h r e d d i n A b d ü l m e s i h geçmişti ki b u n u n h â k i m i y e t i a l t ı n d a vaziyet d a h a da b o z u l m u ş t u .
Şirkûh 1167 Ocak a y ı n d a N u r e d d i n ' i n askerlerinden bir müfreze'nin b a ş ı n d a o l a r a k T ü r k m e n y a r d ı m c ı k ı t a l a r ı ile birlikte y e n i d e n Mısır'ı istilâ e t t i . B u sefere Ş i r k û h ' u n kendisinin Ş a v a r ' d a n i n t i k a m a l m a k iste-m e s i n d e n b a ş k a bir sebep gösterileiste-mez. Önceki seferde olduğu gibi Şir-k û h ' u n h a r e Şir-k e t i üzerine, N u r e d d i n M u s u l ' d a n K u t b e d d i n ' i n Şir-k u v v e t l e r i n i y a r d ı m a ç a ğ ı r a r a k T a r a b u l u s arazisini t a h r i p eden geniş bir a k ı n y a p t ı ve M u n a i t i r a h (Le Moinestre)'yı ele geçirip Chastel-Neuf ( H u n i n ) ' u t a h r i p et-t i . Ş i r k û h ' u n ve A m a l r i c ' i n dönüşleri ve Musul ile H a l e b k u v v e et-t l e r i a r a s ı n d a k i m ü n a z a a l a r b u seferin son b u l m a s ı n a sebep oldu, v e N u r e d -din R a k k a ' y ı K u t b e d d i n ' e d e v r e t t i . K u t b e d d i n de d ö n ü ş ü n d e orayı işgal e t t i . M ü t e a k i b ilk b a h a r d a bir v a l i n i n isyanı N u r e d d i n ' i n h â k i m i -y e t i b o -y u n c a z u h u r eden n a d i r bir ola-y- âsi-yi a z l e t m e k için N u r e d d i n ' i n Menbiç'e bir sefer y a p m a s ı n ı gerektirdi ve b u m e y a n d a Urfa'da şahsî bir a n l a ş m a z l ı k t a a r a b u l u c u l u k y a p t ı . N u r e d d i n A r a p l a r ı n K e l b oymağı t a r a f ı n d a n K a l ' a t u Caber h â k i m i U k a y l î prensi Mâlik I b n Ali'nin y a
-518 K Y A Ş A R K O P A M A N
k a l a n ı p kendisine esir olarak getirildiği Nisan 1168'de h e n ü z H a l e b ' e y e n i d ö n m ü ş t ü . Çeşitli v a a d l e r e ve tehdidlere r a ğ m e n Ukaylîler H a l e b o r d u s u n u n b ü t ü n h ü c u m l a r ı n a karşı d u r m u ş olan kalelerini t e r k e t m e y i aylarca reddettiler. F a k a t neticede S u r u ç ve i k t a l a r a m u k a b i l onu t e r -k e t m e y i -k a b u l ettiler ve -kalelerini E -k i m ' d e Mecdeddin İ b n e d - D â y e ' y e teslim e t t ü e r .
B u fetih ile N u r e d d i n , S u r i y e ' n i n bağımsız beyliklerinden sonuncu-s u n u da o r t a d a n k a l d ı r a r a k Musonuncu-sul beyliğinin b a t ı sonuncu-s ı n d a k i t o p r a k l a r ı n y e g â n e h â k i m i d u r u m u n a geldi. B u n d a n b i r k a ç hafta sonra F a t ı m î Halifesinden ve vezir Ş a v a r ' d a n almış olduğu ısrarlı y a r d ı m ricaları Ş i r k û h ' u n Mısır'a ü ç ü n c ü ve s o n u n c u seferini y a p m a s ı n a yol açtı. 1169 O c a k ' ı n d a Mısır'ın da N u r e d d i n ' i S u l t a n v e y a h u t m e t b u o l a r a k t a n ı y a n eyâletler arasına k a t ı l m a s ı N ü r e d d i n ' i n faaliyetlerinin en y ü k s e k nok-t a s ı n ı nok-teşkil e nok-t m e k nok-t e d i r . F a k a nok-t N ü r e d d i n ' i n ihnok-tirasları k u v v e nok-t i n i n yayıl-ması ile m ü s a v i olarak a r t ı y o r d u . Yıllarca önce Musul üzerinde otorite-sini tesis e t m e t e ş e b b ü s ü n d e başarısızlığa u ğ r a m ı ş t ı ve o z a m a n d a n b e r i b u gayeye u l a ş m a k için bir fırsat bekliyordu (526). 1166 v e y a 1167'de Hısn Keyfâ h â k i m i A r t u k l u K a r a Arslan ölmüş, oğlu ve varisi N u r e d d i n Mu-h a m m e d ' i N ü r e d d i n ' i n Mu-h i m a y e s i n e t e r k e t m i ş t i . N u r e d d i n de m e t b u l u k h a k l a r ı n a sahip olduğu beyliğe kardeşi Musul h â k i m i K u t b e d d î n ' i n m ü d a h a l e s i n i önlemek için şiddetle h a r e k e t e t t i . N ü r e d d i n ' i n b u m e t -b u l u k lıakkı, kardeşi K u t -b e d d î n ' i n 1170 A ğ u s t o s ' u n d a 40 y a ş ı n d a ö l ü m ü üzerine t a h t için b ü y ü k oğlu İ m a d e d d î n ile K ü ç ü k oğlu Sey-feddin Gazi a r a s ı n d a anlaşmazlıkların çıkması y ü z ü n d e n gayesine hiz-m e t e t t i . H e hiz-m e n hafif bir k u v v e t teşkil eden N u r e d d i n , F ı r a t ' ı geçip ileri h a r e k e t l e R a k k a ' y ı y e n i d e n işgal etti. N u s a y b i n ' d e A r t u k l u adaşı v e diğer birliklerin gelmesini bekliyerek onlarla birleşip Sincar'ı zorla aldı. B u r a y ı yeğeni İ m a d e d d i n ' e vererek Dicle üzerindeki Beled'e y ü r ü d ü . Birkaç gün sonra Musul teslim oldu. N u r e d d i n , Halifeden Musul ve ona t â b i olan yerlerin m e n ş u r u n u a l d ı k t a n sonra yeğeni Seyyfeddin'i vasalı olarak eski m e v k i i n d e b ı r a k t ı . K e n d i m e m l ü k ü S a d e d d i n G ü m ü ş t i ğ i n ' i de hisarın muhafızlığına t a y i n e t t i . G ö k b ö r ü ve Erbil h â k i m i K a y m a z ' -d a n bağlılık sözü a l -d ı k t a n sonra, Y u k a r ı el-Cezire'-deki şehirlere ken-di valilerini t a y i n ederek M a r t 1171'de H a l e b ' e d ö n d ü .
Musul'a y a p ı l a n b u sefer, T e m m u z s o n u n a doğru b a ş l ı y a r a k H a -leb, H a m a , H u m u s , T a r a b u l u s , Cebele ve L â z i k i y e ' y i de içine a l a n v e K u z e y Suriye'deki şehirleri ve onların kalelerini h a r a b e haline
geti-N U R E D D İ geti-N ' İ F A A L İ Y E T İ 519 ren birçok d e p r e m d e n sonra 1170 y a z ı n d a n i t i b a r e n d a h a k o l a y yapıla-bilirdi. H e r iki t a r a f da kalelerini y e n i d e n inşa e t m e k d u r u m u n d a olduk-l a r ı n d a n bir m ü t a r e k e yapıolduk-ldı. B u m ü t a r e k e 1171 g ü z ü n d e Lâzikiye l i m a n ı n d a iki Mısır t i c a r e t gemisinin m ü s a d e r e edilmesiyle b o z u l d u . N u r e d d i n , Musul v e el-Cezire birliklerini bir misilleme için çağırarak, T a r a b u l u s arazisine t e r t i p ettiği şiddetli bir akın esnasında A r k a h ' ı ele geçirdi. B u n d a n h e m e n sonra da Mısır'daki y e n i valisi Selâhaddin ile K e r a k ( K r a k des Moabites) üzerine y a p a c a ğ ı bir h ü c u m d a kendisi ile bir-leşmesi h u s u s u n d a a n l a ş a r a k , E k i m ' d e onunla b u l u ş m a k için g ü n e y ' e h a r e k e t etti. E y l ü l sonlarında K a h i r e ' d e n yola çıkan S e l â h a d d i n , H u m p -h r e y ' i n k u m a n d a s ı n d a k i L â t i n l e r i n m ü d a -h a l e s i n d e n m u -h a s a r a y ı kaldır-mış o l a n N u r e d d i n ile k a r ş ı l a ş a m a d a n geri d ö n d ü . N u r e d d i n m ü t e a k i b s o n b a h a r d a yeniden H a v r a n ' d a k i F r a n k akıncı birlikleri ile m ü c a d e l e e t t i ; ve T a b e r i y a üzerine bir m u k a b i l akıncı k u v v e t i gönderdi. O her ne k a d a r cihad u ğ r u n a ülkesinde u m u m î efkârı t e ş v i k e t m e k için faal bir şekilde çalıştı ise de b u akın şüphesiz o n u n Suriye F r a n k l a r ı ile y a p t ı ğ ı son mücadelesi idi.
(527) O her h a l ü k â r d a Haçlılara karşı kullanılacak bir h a r p m a k i -nası m e y d a n a getirmiş idiyse de ihtirası onu K u z e y 'de Anadolu Müslü-m a n l a r ı ile ç a t ı ş Müslü-m a y a sevkedecek birçok faaliyetler y a p Müslü-m a ğ a zorlaMüslü-mıştı. 1168'de Kilikya h â k i m i T o r o s ' u n ö l ü m ü üzerine, N u r e d d i n ' i n i k t a ola-r a k K u ola-r i s ' i kendisine veola-rdiği, kaola-rdeşi Mleh, H a l e b ' d e n gelen biola-r biola-rliğin de y a r d ı m ı ile K i l i k y a ' y ı istilâ e t t i . H a l e b ' d e n gelen b u birlik o n u n hiz-m e t i n d e k a l d ı ve 1173 senesinde Grekler'i ve T e hiz-m p l e r ' l e r i K i l i k y a ' d a ellerinde t u t t u k l a r ı şehir ve kalelerden k o ğ m a k t a Mleh'e y a r d ı m etti. Amalric'in 1171'de İ s t a n b u l ' d a n d ö n d ü k t e n sonra girişmiş olduğu bir sefer N u r e d d i n ' i n K e r a k ' a h ü c u m u ile a k a m e t e u ğ r a t ı l m ı ş t ı . B u n d a n sonra da Mleh N u r e d d i n ' i n ö l ü m ü n e k a d a r K i l i k y a ' n ı n h â k i m i olarak kaldı.
K i l i k y a ' d a b u olaylar cereyan ederken, Selçuklu S u l t a n ı Kılıç Ars-l a n da faaArs-l bir şekiArs-lde D a n i ş m e n d î beyArs-likArs-lerini p a r ç a Ars-l ı y a r a k onArs-ların arazilerini, E l b i s t a n , K a y s e r i ve A n k a r a , ilhak e d i y o r d u . Kılıç Arslan 1170 v e y a 1171'de M a l a t y a üzerine h ü c u m e t t i . F a k a t Hısn Keyfâ h â k i m i A r t u k l u N u r e d d i n ' i n m ü d a h a l e s i sebebiyle geri p ü s k ü r t ü l d ü . D a h a sonra da Danişmendlilerin son kalesi olan Sivas'a h ü c u m etti. Şehir h â k i m i N u r e d d i n ' e b a ş v u r d u . 1173 İ l k b a h a r ı n d a D i m a ş k ' t a n yola çıkan N u r e d d i n Maraş ve Behisni'yi ele geçirdi. Ağustos v e y a
5 2 0 K Y A Ş A R K O P A M A N
E y l ü l a y ı n d a Mleh ve M a l a t y a k u v v e t l e r i ile b e r a b e r B i r e ' n i n k u z e y i n d e , F ı r a t üzerinde b u l u n a n K a l a ' t u ' r - R ı ı m üzerine y ü r ü d ü . B u v a z i y e t t e Kılıç Arslan barış teklifleri gönderdi. A n l a ş m a n ı n asıl m a d d e l e r i iyice b i l i n m e m e k t e d i r . Bazı k a y n a k l a r a göre Kılıç Arslan A n k a r a ve Sivas'ı prenslerine t e r k e t m e y i k a b u l e t t i ve N u r e d d i n Musul'-u n birinci veziri A b d ü l m e s i h ' i kendi o r d Musul'-u s Musul'-u n d a n bir birlik ile Sivas'ı t a k v i y e e t m e k için gönderdi ise de b u n l a r da N u r e d d i n ' i n ölüm h a b e r i üzerine H a l e b ' e d ö n d ü .
N u r e d d i n d ö n ü ş ü n d e D i m a ş k 'a sakin bir s e y a h a t y a p t ı , az sonra o r a d a h a s t a l a n d ı ve 15 Mayıs 1174'de a r k a s ı n d a sadece k ü ç ü k bir oğlunu varis b ı r a k a r a k öldü. ö y l e s i n e g a y r e t sarfederek k u r m u ş olduğu askerî ve m ü l k î teşkilât h e m e n kısa bir z a m a n sonra p a r ç a l a n d ı . F a k a t babası-nın aksine O, h a y a t ı ve faaliyetleri ile t e k b a ş ı n a gerçek bir siyasî ve as-kerî v a h d e t i n üzerine inşa edilebileceği islâm k u v v e t l e r i n i n m a n e v î birli-ğinin temellerini a t m ı ş t ı . O n u n dillere d e s t a n olan ş ö h r e t i n i n halefi olarak N u r e d d i n ' i n ektiğini biçme vazifesini y ü k l e n e n S e l â h a d d i n ' i n faaliyetlerini d a h a da zorlaştırması çok gariptir.
