Biyolojik ajanlar›n kullan›m›nda hemflirenin sorumluluklar›
Responsibilities of nurses in use of biologic agents
Çiçek FADILO⁄LU,Yasemin TOKEM, Hanife ÖZÇEL‹K‹letiflim (Correspondence): Dr. Hanife ÖZÇEL‹K. Ege Üniversitesi He m fl i relik Yüksekokulu, ‹ç Hastal›klar› He m fl i reli¤i, ‹z m i r, Tu r k e y . Tel: +90 - 232 - 388 11 03 / 171 e-posta (e-mail): h a n i f e . o z c e l i k@ e g e . e d u . t r
Ege Üniversitesi Hemflirelik Yüksekokulu, ‹ç Hastalıkları Hemflireli¤i
Biyolojik ajanlar son y›llarda baflta onkoloji olmak üzere bir çok klinik alanda yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Günümüz-de her gün bu uygulamalara yeni biyolojik ajanlar eklenmek-tedir. Bu geliflen alanda biyolojik ajanlar›n uygulanmas› ve biyolojik ajan alan hastan›n yönetimi ile ilgili ekip içerisinde hemflirelere büyük sorumluluklar düflmektedir. Ancak, biyo-lojik ajanlar›n uygulanmas› ve hasta yönetimi ile ilgili hemfli-relerin ihtiyac› olan yay›nlar ülkemizde s›n›rl› düzeyde bulun-maktad›r. Bu yaz›da, biyolojik ajanlar›n kullan›m›nda hemfli-relerin sorumluluklar› üzerinde duruldu.
Anahtar sözcükler: A n t i k o r l a r, monoklonal; biyolojik tedavi; hemflirenin rolü; hemflire de¤erlendirmesi; ilaç izlemi/yöntem/ hemflirelik; intravenöz infüzyon; onkoloji hemflireli¤i/yöntemler.
Biyoteknoloji “özel bir kullan›ma yönelik olarak ürün veya ifllemleri dönüfltürmek veya meydana ge-tirmek için biyolojik sistem ve canl› org a n i z m a l a r › veya türevlerini kullanan teknolojik uygulamalar” olarak tan›mlanmaktad›r.[1 , 2] Biyoteknoloji ile elde
edilen ürünler aras›nda biyolojik ajanlar dünya ilaç pazar›n›n %20’sini oluflturmaktad›r ve bu pazara her geçen gün yeni gelifltirilen biyolojik ajanlar eklen-m e k t e d i r. Bugünün ve gelece¤in t›bbi gereksinieklen-mle- gereksinimle-ri ve özellikle de dünyada tedavi edilemeyen baz› hastal›klar için biyolojik ajanlar›n kullan›m› umut verici geliflmeler olarak de¤erlendirilmektedir.[3]
2000 y›l›nda, sa¤l›¤› olumlu etkileyebilecek so-nuçlar elde etmek için 325 ile 400 adet biyotekno-lojik ilaç, ilaç pazar›nda yerini alm›flt›r. Food and Drug Administration (FDA) taraf›ndan onayl› orta-lama 155 adet biyoteknolojik ilaç ve afl›dan dünya genelinde 325 milyondan fazla insan
yararlanmak-tad›r. Yine 370 adetten fazla biyoteknolojik ilaç ve afl›, günümüzde 200’den fazla hastal›¤›n tedavisin-de klinik alanda kullan›lmaktad›r.[1,4]
2005 y›l›nda, toplam 252 milyon dolar de¤erin-de ilaç reçetelenmifl ve bunun 33 milyon dolar›n› biyolojik ilaçlar oluflturmufltur. Genel olarak reçe-te edilen ilaç oran› %5,4 artarken, bu art›fl›n biyo-lojik ajanlarda %17 oran›nda oldu¤u belirtilmifltir. En çok sat›fl› yap›lan biyolojik ajanlar aras›nda ise, filgrastim (Neupogen), epoetin alfa (Epogen), ve interferon alfa-2b (Intron A) yer almakta olup, bu ilaçlar›n her hasta için ortalama y›ll›k maliyetleri s›ras›yla; 15,000, 10,000 ve 22,000 dolar aras›nda de¤iflmektedir. 2006 y›l›nda sadece eritropoetin için yap›lan harcaman›n y›ll›k 3 milyon dolar de-¤erinde oldu¤u bildirilmifltir.[5,6] Tablo 1’de klinik
uygulamalarda s›kl›kla kullan›lan FDA onayl› bi-yolojik ajanlar›n listesi verilmifltir.
Recently, biologic agents have been frequently used in vario-us clinical settings, especially oncology units. Nowadays, new biologic agents have been joined to the implementation. There are major responsibilities of nurses within helath care team related to use and patient management of biologic agents. However, in our country, there are limited literature that nurses require about management of patients received bi-ologic therapy. In this review, we focused on responsibilities of nurses in use of biologic agents.
Key words: Antibodies, monoclonal; biological therapy; drug mon-itoring/methods/nursing; infusions, intravenous; nurse’s role; nurs-ing assessment; oncologic nursnurs-ing/methods.
Biyoterapi, biyolojik yan›t› etkileme özelli¤ine sahip biyolojik kaynakl› ajanlar kullan›larak yap›-lan bir tedavi fleklidir. Geleneksel olarak biyotera-pi immün sistemin yan›t›n› modifiye etmek için kullan›l›r. ‹mmün sistemin modülasyonu as›l amaç olmas›na karfl›n, immünoterapi yerine biyoterapi terimi kullan›lmaktad›r. Biyolojik terapi ayn›
za-manda, “biyolojik ajanlar”, “biyolojikler”, “biyo-lojik yan›t de¤ifltirici terapi” olarak da adland›r›l-maktad›r.[1,7]
‹mmün Sistem ve Biyolojik Ajanlar
Biyolojik ajanlar›n immün sistem ile nas›l bir iliflki içerisinde oldu¤unu anlamak için, immün sistem fonksiyonlar›n›n bilinmesi gerekmektedir.
Tablo 1
Klinik alanda kullan›lan FDA onayl› biyolojik ajanlar
Kategori Uygulama alan›
Sitokinler
‹nterferon Tip I interferonα
*Kronik hepatit C *Kronik miyeloid lösemi
*AIDS ile ilgili Kaposi sarkomu *Melanom
*Saçl› hücre lösemi Tip I interferonβ
*Kronik hepatit B
*AIDS ile ilgili Kaposi sarkomu Tip II interferonβ
*Multipl skleroz Tip II interferonγ
*Kronik granülomatöz hastal›klar ‹nterlökinler
‹nterlökin 2 (Prolökin) *Metastatik melanom *Metastatik böbrek kanseri
Hematopoetik büyüme faktörleri - G-CSF (Granulocyte Colony Stimulating Factor); NEUPOGEN
*Nonmyeloid malignitede kemoterapi ve kemik ili¤i transplantasyonu sonras› nötropeninin azalt›lmas›
- GM-CSF (Granulocyte-Macrophage Colony-Stimulating Factor); LEUKINE *Kemik ili¤i transplantasyonu sonras› kemik ili¤inin yeniden yap›lanmas› - EPO Eritropoetin alfa; ERITROPOETIN
*Kronik böbrek yetmezli¤inde, Kanser, Kemoterapi ve HIV’de aneminin tedavisinde
- IL - 11 (‹nterlökin 11) NEUMEGA
*Kemoterapi sonras› oluflan trombositopenin tedavisi Monoklonal antikorlar Grup tafl›mayan monoklonal antikorlar (unconjugated)
cerrah olan William B. Coley metastatik sarkoma-l› bir hastas›nda streptekok enfeksiyonu geliflmesi ile kanser yap›s›nda gerileme oldu¤unu fark etme-si ve bakteri toketme-sinini izole ederek malignenetme-sili hastalara uygulamas› biyoterapi aç›s›ndan ilk umut verici giriflimdir. Sonras›nda Bacille Calmette-G u é r i n’in ( B C Calmette-G ) immün yan›t de¤ifltirici olarak kullan›lmas›, 1957 y›l›nda interferonun keflfi ve daha sonra 1975’de Georges Köhler ve Cesar Milstein adl› araflt›r›c›lar›n monoklonal antikorlar› elde etmesi ile bilimde bir devrim olmufltur. 1980’li y›llarda rekombinant teknoloji ile immün yan›t de¤ifltiricilerin elde edilmesi ile tüm dünyada biyoterapinin kullan›lmas›n› yayg›nlaflt›rm›flt›r.[2 , 7]
Günümüzde biyoteknolojik olarak gelifltirilen ürünlerin bafl›nda, afl›lar ve monoklonal antikorlar ilk s›ray› almakta ve ürünlerin klinik kullan›m alanlar›: kanser, enfeksiyon hastal›klar›, otoim-mün hastal›klar, AIDS/HIV enfeksiyonu, kardiyo-vasküler hastal›klar, nörolojik hastal›klar, solu-num sistemi hastal›klar›, sindirim sistemi hastal›k-lar›, diyabet, genetik hastal›klar, dermatolojik so-runlar fleklinde s›ralanmaktad›r.[1,2,4]
Monoklonal antikorlar›n yayg›n olarak kulla-n›ld›¤› iki alan aras›nda, onkoloji ilk s›rada ve sonras›nda ise immün sistem ile ilgili enflama-tuvar hastal›klar (sepsis, romatoid artrit, Crohn hastal›¤› ve ülseratif kolit gibi enflamatuvar ba¤›r-sak hastal›klar›, psoriasis gibi deri hastal›klar›, greft reddi gibi transplantasyon sonras› sorunlar, multip skleroz gibi nörolojik hastal›klar) gelmek-tedir.[1,12-14]
Monoklonal Antikorlar›n Onkoloji Alan›nda Kullan›m›
Monoklonal antikorlar, antijenin belirli bir böl-gesine spesifik olarak ba¤lanabilen tek tip im-münglobilin yap›s› gösteren moleküllerdir. Bilin-di¤i gibi farkl› kanser hücreleri birbirinden ve nor-mal hücrelerden yüzey antijenlerine göre ay›rt edilir. Monoklonal antikorlar›n onkoloji alan›nda kullan›lmas›n›n amac›, tümör hücrelerinin yüzey antijenlerine karfl› yan›t oluflturmakt›r. Monoklo-nal antikorlar tümör hücrelerine spesifik hedef öz-günlü¤üne sahip olmalar› ve hedef olmayan böl-gelere ba¤lanmayan moleküller olmalar› nedeniy-le onkolojide tercih edilmektedirnedeniy-ler.[15,16]
‹mmün sistem iki temel bölümden oluflmaktad›r. Do¤ufltan gelen, nonspesifik immünite yabanc› maddeler ve antijenlere karfl› vücudun ilk savun-ma çizgisidir. Bu yap›lar aras›nda deri, mukoz membranlar gibi engelleyici mekanizmalar yer al›r. E¤er bu savunma hatt› zay›flarsa, do¤ufltan gelen di¤er immün sistem elemanlar›; komple-man, fagositoz, do¤al öldürücü hücreler savunma-n›n ikinci hatt›n› oluflturmaktad›rlar. Adaptif, spe-sifik ya da kazan›lm›fl immünite ise yabanc› orga-nizmalar› tan›mlama ve bir yan›t oluflturma yete-ne¤ine sahip gelifltirilebilir bir immünitedir. Adap-tif immünitenin iki önemli k›sm› vard›r. Bunlar humoral ve hücresel immünitedir. Humoral immü-niteden sorumlu B lenfositleri antijene spesifik antikor yap›m› ve bu antikorun dolafl›ma sal›nma-s› ile görevlerini yerine getirirler. Hücresel immü-niteden ise, T lenfositlerinin antijene yan›t olufl-turmas› için sitokinler, do¤al öldürücü hücreler, aktive makrofajlar, sitotoksik T lenfositlerin üreti-minden sorumludur. Humoral ve hücresel immü-nite aras›ndaki major fark, hücresel immüimmü-nite ya-n›t›n›n antikor oluflturmas› de¤il, ancak antijene yan›t oluflturulmas›nda çeflitli sitokinlerin serbest b›rak›lmas›, antijene-spesifik sitotoksik lenfositle-rin üretimi, do¤al öldürücü hücreler ve makrofaj-lar›n aktivasyonunu sa¤lamas›d›r.[8,9]
Biyolojik ajanlar aras›nda yer alan Hematopoe-tik Büyüme Faktörleri, özellikle onkoloji alan›nda kullan›lan kemoterapi ve radyoterapi sonras› olu-flan yan etkilerin azalt›lmas› için kullan›lmaktad›r. Dolay›s›yla bu ajanlar onkoloji alan›nda destekle-yici terapi olarak kullan›lmaktad›r. Ancak monok-lonal antikorlar gibi baz› biyolojik ajanlar ise özel-likle kanser hücresine do¤rudan etki etmek ama-c›yla kullan›lmaktad›r. Bu hedeflenmifl ajanlar kanser hücresine etki ederek seçici ve normal do-kulara daha az etkili bir tedavi fleklidir. Monoklo-nal antikorlar hedefledi¤i antikora özel etki göste-rir. Ana etkisi kompleman ba¤›ml› sitotoksisite, antikor ba¤›ml› hücresel sitotoksisite ve/veya apo-pitoz (programl› hücre ölümü) uyarma yoluyla immün sistem aktivasyonudur.[10,11]
Tarihsel Geliflim
Biyoterapi klinik alanda kullan›lmaya bafllama-dan önce, ilk kez 1893 y›l›nda New York’lu bir
Monoklonal antikorlar tümorisidal etkilerini ba¤land›klar› reseptör üzerinden sinyalizasyon, antikora-ba¤l› hücresel sitotoksisite (ADCC) ve komplemana ba¤l› sitotoksisite (CDC) yolu ile gösterirler. Monoklonal antikorlar hücre yüzeyin-de yer alan reseptörleri birbirleriyle ba¤lant›land›-rarak aktive edebilme yetene¤ine sahiptirler. Bu yolla oluflan sinyalizasyon farkl› nitelikte olabilir; örne¤in, anti-CD 20 monoklonal antikoru apopto-zisi indüklerken, (epidermal büyüme faktörü re-septörü) EGFR ba¤layan antikor do¤al ligandlar›n ba¤lanmas›n› engelleyerek reseptör blokaj›na ne-den olur.[11]
Monoklonal antikorlar›n iki tipi vard›r.
1. Grup tafl›mayan monoklonal antikorlar (un-conjugated): Herhangi bir kanser ile iliflkili olarak belirlenmifl kendine özgü bir antijene karfl› geliflti-rilen bu monoklonal antikorlar komplemana ba-¤›ml› sitotoksisite ve antikora baba-¤›ml› hücresel si-totoksisiteyi aktive ederek direk tümör hücresinin ölümüne yol açar.
2. Grup tafl›yan monoklonal antikorlar (conju-gated): Kanser tedavisinde kullan›lan kemotera-pötik bir ajan, toksin, radyoizotop, enzim gibi ya-p›lar›n antikorlara ba¤lanarak, kanserli dokular›n seçilmesi ile, kanserin erken teflhisi ve di¤er nor-mal dokulara daha az zarar verecek flekilde tedavi elde edilmesi sa¤lanmaktad›r. Kanser hücresinde bulunan spesifik bir antijene karfl› gelifltirilmifl an-tikora radyoizitop ba¤lanmas›yla elde edilen bu ajanlar, belirli antijeni tafl›yan kanser hücrelerinin bulundu¤u her bölgenin radyasyona maruz kalma-s›n› sa¤lamak ve böylece normal hücrelerin rad-yasyondan zarar görmesini engellemektedir.[15,17]
Onkoloji alan›nda kullan›lan FDA onayl› mo-noklonal antikorlar, bu ajanlar›n kullan›ld›¤› kan-ser türleri, ajanlar›n yan etkileri ve saklanmas›, ha-z›rlanmas›, uygulanmas› ve hasta izlemi için dik-kat edilecek hemflirelik giriflimleri Tablo 2’de ay-r›nt›l› bir flekilde verilmektedir.[10,13,14,16,18-21]
Biyoterapi Alan Hastan›n Hemflirelik Yönetimi
Biyolojik ajanlar›n klinik uygulamalarda kulla-n›m›n›n genifllemesi, birçok hastal›¤›n temel im-mün sistem ile iliflkisinin belirlenmesi ve ilaç
tek-nolojisindeki geliflmelerin olmas› elbetteki hemfli-releri yak›ndan ilgilendirmektedir. B i y o t e r a p i amaçl› kullan›lan ajanlar›n hastalara uygulanmas› ve bu ajanlar› kullanan hastalar›n yönetiminden birincil olarak hemflireler sorumludur. Biyoterapi alan hastan›n yönetiminde hemflirenin sorumluk-lar› aras›nda, biyolojik ajansorumluk-lar›n uygulanmas› ön-cesi hastan›n de¤erlendirilmesi, biyolojik ajanla-r›n saklanmas›, haz›rlanmas› ve uygulanmas›, bi-yolojik ajanlar›n uygulama esnas›nda ve sonras›n-da hastan›n takibi olas› yan etkilerin belirlenmesi ve minimize edilmesi aç›s›ndan, hasta ve ailesinin biyoterapi ile ilgili e¤itimin sa¤lanmas› ve biyolo-jik ajanlar›n temini ile ilgili sosyal güvenlik sis-temleri ile kordinasyonu sa¤lama yer almakta-d›r.[1,7]
1. Hastan›n De¤erlendirilmesi/ Tan›lanmas› Hemflire, öncelikle biyolojik ajanlar›n baflar›l› bir flekilde uygulanmas› için tedavi öncesi hasta ile ilgili temel bilgileri hasta öyküsü alarak elde etmelidir.[1,22] Hasta öyküsünde, hastan›n tan›s›,
mevcut hastal›klar› (nörolojik, kardiyak, pulmo-ner, karaci¤er ve hematolojik hastal›klar›, hiper-tansiyon, diyabet), kanama diyatezi, ciddi viral, fungal ve bakteriyel enfeksiyonlar› olup olmad›¤› saptanmal›d›r. Bu flekilde biyoterapide hasta için risk oluflabilecek durumlar önceden belirlenmifl olur. Ayr›ca hastan›n alerji öyküsünün bilinmesi biyoterapide oldukça önemlidir. Hemflirelerin has-talarda olabilecek ilaç, yiyecek gibi alerji anam-nezlerini dikkatli almalar› ve bu konuda özel du-yarl›l›k göstermeleri gerekmektedir. Ayn› zaman-da, hastan›n kulland›¤› ilaçlar biyoterapinin etkisi-ni azalt›p art›rabilir, bu nedenle terapi öncesi has-tan›n kulland›¤› ilaçlar›n bilinmesi flartt›r. Tüm bu verilerin yan›nda hastan›n kilosu, vital bulgular›, böbrek ve karaci¤er fonksiyonlar›, retikülosit sa-y›s›, trombosit sasa-y›s›, protrombin zaman›, trom-boplastin zaman›, tiroit paneli ve elektrolitleri içe-ren tam kan say›m›n›n›n yap›lmas› tedavi öncesi oldukça önem tafl›r. Özellikle tedavisinde TNF-α kullan›lan hastalarda iyi bir tüberküloz öyküsü sorgulamas› gerekmektedir. Bu amaçla hastada olas› tüberküloz semptomlar›, afl› skarlar›, tüber-külin testi ve akci¤er grafisi terapi öncesindede-¤erlendirilmelidir.[1,22]
2. Biyolojik Ajanlar›n Saklanmas›, Haz›rlan-mas› ve UygulanHaz›rlan-mas›
Hemflireler biyolojik ajanlar›n haz›rlanmas›, uygulamas› ve yönetiminden birincil olarak so-rumludurlar. Biyolojik ajanlar genellikle protein içeren preparatlar oldu¤u için haz›rlanmas›nda ve saklanmas›nda özellikle üretici firma önerilerini dikkate alan bir prosedür oluflturulmal›d›r.[1]
Hem-flireler bir ilac› uygulamadan önce ilac›n normal dozu, yan etkileri, koruyucu önlemleri ve önerilen maksimum konsantrasyonu bilmek durumunda-d›rlar.[22,23]Biyolojik ajanlar protein içeri¤ine sahip
olduklar› için ›s› ve s›cakl›ktan korunmal›, buzdo-lab›nda saklanmal› ve haz›rlanmas›nda asla çalka-lanmamal›d›r.
Günümüzde biyolojik ajanlar›n haz›rlanmas› ve yönetimi için yurt d›fl›nda da sa¤l›k çal›flanlar›-n›n kullanabilece¤i “Mesleki Güvenlik ve Sa¤l›k Yönetimi” (Occupational Safety and Health Ad-ministration) gibi standart bir rehber bulunma-maktad›r. Ancak, baz› biyolojik ajanlar, monoklo-nal antikorlar normalde haz›rlayan için ekstra bir tehlike oluflturmaz, fakat monoklonal antikor ke-moterapötik bir ilaç ya da radyoaktif bir grup tafl›-yorsa (conjugated) o zaman haz›rlamada kemote-rapi ve radyotekemote-rapi haz›rlama protokollerinin kul-lan›lmas› önerilmektedir.[1,7]
Biyolojik ajanlar genellikle intravenöz ve sub-kutan (SK) fleklinde uygulamaktad›rlar. Uygulama öncesi en uygun damar, venöz giriflim için tercih e d i l m e l i d i r. ‹nfüzyon s›ras›nda hastan›n ald›¤› doz, volüm ve s›kl›k takip edilmelidir. E¤er ajan SK olarak uygulanacaksa haftal›k ya da iki hafta-l›k uygulamalar fleklinde hemflire ya da hasta tara-f›ndan uygulanmal›d›r. Hastalar kendi kendilerine SK uygulamalar yapabilmesi için, ilaç haz›rlama, saklama ve enjeksiyonu bir rotasyon fleklinde uy-gulamalar› konusunda e¤itilmelidirler. Ayr›ca has-talar yapt›klar› uygulamalar›n kay›tlar›n› tutma konusunda da bilgilendirilmelidirler.[1,22]
3. Hasta ‹zlemi
Biyolojik ajanlar›n infüzyonu s›ras›nda olufla-bilecek yan etkiler aç›s›ndan hastalar yak›ndan iz-lenmelidir. ‹nfüzyon öncesinde, s›ras›nda ve son-ras›nda her 15-30 dakika bir hastan›n vital
bulgu-lar› al›nmal›d›r. Biyolojik ajanbulgu-lar›n infüzyonu s›-ras›nda farkl› düzeylerde allerjik reaksiyonlar ola-bilir.[1,7,21]S›kl›kla bafl a¤r›s›, gö¤üs a¤r›s›, terleme,
k›zar›kl›k, burun ak›nt›s› ve hipotansiyon fleklinde ortaya ç›kar. Oluflan akut enfeksiyon reaksiyonla-r› ise, genellikle infüzyonu yavafllatma, durdurma ve antihistaminikler, adrenalin, kortikosteroidlerin kullan›m› ile kontrol edilebilmektedir. Biyolojik ajanlar›n uygulamas›nda oluflan reaksiyonlar ge-nelde ilk infüzyonda gerçekleflmektedir. Bu yüz-den ilk infüzyon öncesi, her zaman reaksiyonlar›n geliflimini önleyememekle birlikte, profilaksi için antihistaminikler ve asetaminofen verilmesi uy-gun olmaktad›r.[1] Biyolojik ajanlar›n geç
reaksi-yonlar› aras›nda ise, artralji, miyalji, yüksek atefl, ürtiker, yorgunluk, gastrointestinal sistem semp-tomlar› yer almaktad›r.[7,21]Ayn› zamanda
hastala-r›n immün sistemin aktif hale gelmesiyle alt solu-num sistemi ve üriner sistem enfeksiyonlar› gibi ciddi enfeksiyonlar›n geliflme riski artmaktad›r.[1,21]
Hemflireler biyoterapi alan hastalar› bu konuda bilgilendirmeli ve semptomlar olufltu¤unda ise uy-gun hemflirelik giriflimleri ile bak›m› yönlendir-meli ve gerekti¤inde t›bbi bak›m için hekime bilgi vermelidir.[7,21] Bunun için de, hemflireler gerekli
tedavi protokollerini ve ihtiyaç duyulacak ekip-manlar› bilmek durumundad›rlar.[1,22]
4. Hasta E¤itimi
Biyoterapi alan hastan›n e¤itimine öncelikle te-davinin amac›, tedavi program›, olas› yan etkileri ve maliyeti konusunda mutlaka bilgi verilmelidir. Oluflabilecek yan etkilerin önlenmesi yada en aza indirilmesi için hastan›n e¤itilmesi gerekmekte-dir.[22,23]
Hasta e¤itiminde, hemflire ve di¤er tüm sa¤l›k profesyonelleri için önemli olan konulardan biri, hastaya do¤ru bilgi verilmesidir. Onaylanmam›fl yeni tedaviler ve günümüzde yürütülen tedaviler ile ilgili gazetelerde, televizyonda ve internette yay›nlanan bir çok haber hastalar için bir çok soru oluflturabilecek durumdad›r. Hemflirenin sorumlu-lu¤u; tedaviye iliflkin uygun ve do¤ru cevaplar oluflturabilecek bilgi ve e¤itim materyalini hasta-ya sa¤lamakt›r.[1]
Hasta e¤itimin di¤er önemli bir basama¤›n›,
bi-yolojik ajanlar›n uygulamalar› ve yan etkileri oluflturmaktad›r. Özellikle biyolojik ajan SK uy-gulanacaksa, hastan›n kendi kendine bu uygula-may› yapabilmesi için e¤itim almas› gerekmekte-dir. SK uygulamalar için hasta e¤itiminde, biyolo-jik ajanlar›n evde saklanmas›, nas›l bir uygulama yapaca¤›, uygulama kay›tlar›n› nas›l tutaca¤› ko-nular›n› içermektedir. Biyolojik ajanlar evde buz-dolab›nda saklanmal›, seyahat halinde ise buz ka-binli dolaplarda veya buz akülerinde tafl›nmal›d›r. Hastalar SK uygulamay› yaparken bir rotasyon plan› uygulamal›d›r. Uygulaman›n yan etkileri olan lokal k›zar›kl›k, ›s› art›fl› ve flifllik gibi durum-lar kay›t edilmelidir. Evde SK uygulamadurum-lar için gereken ekipmanlar ve olas› sorunlar konusunda hemflireler gerekti¤inde hastalara telefonla dan›fl-manl›k sa¤lamal›d›r.[22]
5. ‹laçlar›n Ekonomik Yönü ve Geri Ödeme Konular›
Biyolojik ajanlar›n klinik uygulamalarda kulla-n›lmas›n›n maliyeti oldukça yüksektir. Önceden biyolojik ajanlar daha az görülen hastal›klarda uy-gulan›rken, günümüzde kanser, otoimmün hasta-l›klar ve HIV/AIDS gibi daha s›k görülen kronik hastal›klar›n tedavisinde kullan›lmaktad›r. Yurt d›-fl›nda bu hastal›klarda kullan›lan biyolojik ajanla-r›n ödemesi baz› sigorta flirketleri taraf›ndan karfl›-lanmaktad›r. Ama hala tedavide kullan›lan biyolo-jik ajanlar›n ödemeleri konusunda standart bir ge-ri ödeme sistemi bulunmamaktad›r. Hemflireler bi-yoterapi alan hastalara sosyal güvenlik sistemi ile ilgili sorunlar›na dan›flmanl›k sa¤lamal› ve hasta-lar› uygun flekilde yönlendirmelidir.[1,5-7]
Sonuç
Gelecekte biyoterapi alan›nda yeni geliflmeler olmaya devam edecek ve birçok biyolojik ajan farkl› hastal›klar›n tedavisinde kliniklerde yayg›n olarak kullan›lmaya bafllanacakt›r. Hemflireler ola-rak biyoterapi alan›ndaki geliflmeleri takip etmek, sorumluluklar›m›z› belirlemek durumunday›z. Gerek hastalar›m›z gerekse meslektafllar›m›z› bi-yoterapi ile ilgili bilgilendirmesi, dan›flmanl›k sa¤lamas› ve biyolojik ajanlar›n belirli bir stan-dartta uygulanmas› amac›yla rehberler gelifltirmek için biyoterapi alan›ndaki geliflmeler yak›ndan ta-kip edilmelidir.
Kaynaklar
1. Vizcarra C, Belcher D. Management of the patient receiving parenteral biologic therapy. J Infus Nurs 2006;29(2):63-71.
2. Uluslararas› Rekabet Stratejileri T ü r k i y e ’ d e Biyoteknoloji ‹flbirlikleri; TÜS‹AD Rekabet Stratejileri Dizisi; ‹stanbul: 9 Haziran 2006.
3. Vanhemelrijck J. Impact of Biotechnology and health care Biotech. EuropaBio; 2006.
4. Biotechnology Industry Organisation, 2003. Eriflim adresi: www. b i o i n d u s t r y. o rg Eriflim ta r i h i: 10.12.2006.
5. Blackstone EA, Fuhr JP. Generic biopharmaceutical drugs: an ec o n o m i c and policy an a l y s i s . Biotechnology Health Care 2007;43-8.
6. Baker T. The 5 stages of biotechnology management. Biotechnology Health Care 2005;45- 50.
7. Battiato LA, Wheeler VS. Biotherapy. In: Yarbro CH, Frogge MH, Goodman M, editors. Cancer nursing prin-ciples and practice. 5th ed. Boston: 2000. p. 543-69. 8. Demir G, Tümör immunolojisi ve kanser afl›lar›.
Solunum 2003;5:173-9.
9. Özyurt E. Dentirik hücreler ve immünoterapi. Türk Nöroflirürji Dergisi 2006;16(1):28-30.
10. Zengin H. “Moleküler Hedeflenmifl Tedaviler” 2007. Eriflim adresi: www. o n k o h e m . o rg . Eriflim tarihi: 01.02.2008.
11. Demirelli HF. Hedefe yönelik kanser tedavisi ve monoklonal antikorlar. Ankem Derg 2005;19(Ek 2):123-5.
12. Reichert MJ, Rosensweig JC, Faden LB, Dewitz MC. Monoclonal antibodies successes in the clinic. Nature Biotechnology 2005;23(9):1073-8.
13. Cowden J, Parker SK. Monoclonal antibodies:
pro-duction, uses and side effects. Pediatr Infect Dis J 2006;25(6):553-5.
14. Cush JJ. Biological drug use: US perspectives on indi-cations and monitoring. Ann Rheum Dis 2005;64 Suppl 4:iv18-23.
15. Sunguro¤lu A, Gümüfl G. Monoklonal antikorlar ve kanser tedavisi. Türk Biyokimya Derg i s i 2001;26(3):11-8.
16. Schmidt KV, Wood BA. Trends in cancer therapy: role of monoclonal antibodies. Semin Oncol Nurs 2003;19(3):169-79.
17. Marrs J. The use of monoclonal antibodies in oncolo-gy. Clin J Oncol Nurs 2004;8(3):311-3, 315.
18. Çak›ro¤lu M. Onkoloji hemflireli¤inde monoklonal antikor uygulamalar›. XIII.TP0G Ulusal Pediatrik Kanser Kongresi, Hemflirelik Program› 2004:176-8. 19. Altunda¤ K, Arun B. 41. Amerikan Klinik Kanser
Cemiyeti (ASCO) 2005 Toplant›s›ndan ‹zlenimler; Meme Kanserinin Adjuvan Tedavisinde Trastuzumab. Türk Hematoloji-Onkoloji Dergisi 2005;2(15):104-8. 20. Ragez J, Biological therapies for breast cancer.
Discourse 2006;5(1):6-9.
21. Pichler WJ. Adverse side-effects to biological agents. Allergy 2006;61(8):912-20.
22. Assessing, managing and monitoring biologic thera-pies for inflammatory arthritis; Guidance for Rheumatology Practitioners, Royal College of Nursing Rheumatology Biologics Working Party, London, 2003. Eriflim adresi: www.rcn.org.uk/publi-cations/pdf/inflammatory-arthritis.pdf, Eriflim tarihi: 29.06.2007.
23. Guidelines for the administration of medicines. Nursing& Midwifery Council, 2004. Eriflim Adresi: w w w. n m c - u k . o rg / a F r a m e D i s p l a y. a s p x ? D o c u m e n t I D = 221. Eriflim tarihi: 29.06.2007.
