D ü n y a n ı n En Z e n g i n
A d a m ı
/
9
- r
££9
Serkis
G
eçen g ü n le rd e ken d isiy le , A- m e r ik a ze n gin le ri h a k k ın d a bir k o n u şm a y a p t ığ ım , B irle şik A m e r ik a n ın en b ü y ü k m e c m u a la r ın d a n birin in sahibi şöyle dem işti: “ Bugü n, ka pitafiz min en b ü y ü k za a f la r ın d a n biri ze n g in le rin, a r t ık serv etlerin in tadın ı ç ı k a r m a k cesa re tin i k a y b e tm iş o lm a la rıdır. Elli, h attâ y ir m i sene evveii, A m e r ik a zen gin leri lüks içinde y a ş a r la r d ı, y a t l a r ı New Y o rk lim a n ın da d em irli d u r u rd u , şa h a n e s a r a y ları, çok p a r a h a r c ıy a n güzel m e t resleri v ard ı. Hasılı p a r a n ın v e r e bildiği bütün ih tişa m a sahiptiler.H alb uk i bugün zenginlerin y a ş a y ış la r ın ın , fa k ir le rin k in d e n f a r kı k a lm a m ıştır. Yatİarın ı sattılar. S a r a y l a r d a o tu rm u yo r, o rta halli b ir otelin iki üç o d asiyle ik tifa ed i y o r la r . H attâ bugün çok z e n g in le r le, orta hallileri a y ır t eden y e g â n e f a r k ; b irin cil erin d a h a fazla ç a lı şıp, d a h a çok m e su liy et y ü k l e n m e lerin den ibaret kalm ıştır . Bence bu, k a p ita lis t sistemimizde şu m a h zu run d o ğm a sın a sebep o lm u ştu r : Gençlik, a r t ık ze ngin o lm a yı bir ideal ad d e tm iy o r. Bugünün g e n ç li ği, emin bir o rta h alli h a y a t p e ş in d e d ir .”
M e c m u a la rın d a n birinin, b il hassa zengin ve m e şh u r k im selerin o ğ u lla rın ın o k u d u ğ u ü n iv e r site le r deki g en ç le r a ra s ın d a y a p t ığ ı bir a n k ette, g en çliğin um um iy etle, b ü y ü k bir şirk e tte bir m ü d ü r m u a vinliğinden ile ri gid e r h a y a l l e r k u r m ad ığ ın ın m e y d a n a ç ık tığın ı da an la ttı. Seb ep h a k k ın d a so rduğum suali de şö yle c ev a p la n d ırd ı:
“Bu hal, g a y e t tabiidir . Zira bugün a r t ık servet, hem en hiçbir fev k a lâ d e lik verm ez olm uştur. Ge lirin b ü y ü k kısmı, a ğ ır v e rg ile rle elimizden a lın m a k ta d ır . Lüks, a r tık k itle le ri cezbetm iyor. P a ra , e s kiden b ahşettiğ i h ü r r iy e tle r i v e r mez o ld u .”
A
m e rik a d a a r t ık eskisi k a d a r bol zengin k a lm a y ış ı, h a k i k a ten şa y a n ı d ik k a ttir. M uazzam serv etlere sah ip olan R o ck e felle r ve Ford aile ler i bile a r t ık s e r v e t le r i nin sahip ve h â k im i d u r u m u n d a n çık m ışla r d ır. Zira bu se rv e tle r şim di b ü y ü k v a k ıfla r h alin e gelm iştir ve asıl sah iple ri olan aile ler e, a z a m e tle riy le k ı y a s kab ul e tm iy e ce k u f a k lık t a g elir tem in ed eb ilm ek te dir. Yani, o serv etleri k azan m ış o- lan k im selerin elle rind e k i im kân ın yüzde biri bile o nların o ğu lla rın d a v e y a to r u n la r ın d a yoktur.B in aen aleyh bugün a rtık ser v etleri A m e r ik a d a a ra m a m a lı. Ç ü n k ü A m e r ik a d a de vletin bir u r ha linde gelişm esi, zen gin le rin p a r a la rin a h â k im iy e tle r in i ellerinden aldı. Bugün asıl z e n gin le r F ra n sa d a , Ital- ya d a , İspanya, Portekiz, C en up A- m e r ik a ve Kızıl Çin h ud utla rı d ı şında k a la n Çin ü lk e le rin d e yaşı yor.
F a k a t hiç şü phemiz olm asın, ki d ü n y a y ü zü nd e servetle rin in aza- ıeti h a k k ın d a h ik â y e le r d u y u p o- duğum uz şöhre t sahibi b ir sürü y a r d e r y a n ın d a , adı sanı hiç du- m am ış b ir ta n e si v a rd ır, k i b u rn d ü n y a n ın en zengin ad am ı »dur. Bu a d am b ir E rm en id ir ve K arlu st S e r k is G ü lb enkyan a d ıy la
Qülbenkyan
S e r k is G ü lb e n k y a n ’m son re simlerinden, a n ılm a k ta d ır. Şim di, Portekizin merkezi, Lizbonda, Avis otelinin b ir k a n a d ın d a b ir k a ç o dadan ibaret b ir d a ire d e ik a m e t e d iy o r ve bu o- tele v e rd iği g ü n lü k k ir a , 50 doları b u lm a m a k ta d ır .
S
erk is G ü lb e n k y a n ’ın elin de b ilh assa çok k ıym etli san at e- serlerind en m ü r e k k e p k o le k s iy o n la r b u lu n d u ğ u b ilin m e k te dir. Z an ned ild iğin e g öre bu zatın elin d ek i sanat k o le k siy o n la rın a , m üzelerden g a y r ı h iç b ir h usu sî ş a hıs sahip değildir. H ale n 80 ini a ş kın b ulu n a n G ü lb e n k y a n ’ın se r v e tinin b u g ü n k ü d urum u 1000 m il yon do la r ve b elki de d a h a fazla tahm in e dilm ektedir. M alûm o ld u ğu üzere bu nevi serv etle rin k ı y metle ri s e y y a ld ir . M ü te m a d iy en d e ğişir. Mese lâ G ülb e n k y a n ın elindeki muazzam petrol h issele rinin k ı y m etle ri, petrol k a y n a k l a r ı n ın v e r i min e v e y a petrol sa h a la r ın ın o a n da içinde b u lu n d u k la rı em n iy ete göre t a a y y ü n eder. Bu zatın b ilh a s sa O rta Ş a r k petro llerind e geniş m ik y a s t a o r t a k old u ğu b iliniyo r. H attâ, erbabı d i
y o r la r ki, O rta Ş a r k t a istih sal edilen h iç b ir fıçı petro l y o k tu r , hi o nda Gülb enk- y a n ’ın hissesi b u lu n m a sın !
G ü lb e nk y an , bu m ü s t e s n a m e vkiin i, z e k â sın a b orçlud u r. B ü y ü k petro l m il y o n e r le r iy le ve A r a p kra lİa- riy le a h b a p lığ ı s a y e s in d e ; petro l ş irk e t le riy le k r a l l a r a r a s ın d a k i ih tilâ f la r d a d a im a h a k e m ro lü o y n a m a s ın ı b il miş ve fak at h er h a lle ttiğ i iş için de sad ece yüzd e 5 iste mişti. P etrol şirk e tle ri a r a s ın d a k i ih tilâ f la r ı da o çözerdi ve tabiî y in e yüzd e 5 lerin i alır dı. K u vvetlen d ikçe, eski petro l m ily o n e r le rin e k a fa tu t m ıy a da b aşlam ıştı. Bir a r a S ir H en ry D e ter d in g ’le a r a l a r ı ö yle bozulmuştu , ki D eterdin g in k a rısı, P a riste k i Ritz otelin de y e r le ş m e ğ e k a lk tığ ı zam an G ü lb e nk y an , otel d ir e k tö rü n ü ç a ğ ırm ış : “ Bu sura tsız k a r ı y a oda v e rirseniz, şin idi otelinizden g id e r i m ! ” demiş ve k ad ını k a b u l ettirm emişti.
S
o nra, S ir H e n ry Deterdin g, servetin in b ü y ü k bir kısm ını güm ü ş m a d e n le rin e y a tırd ı ve ka y b e tti. Bunun üz irin e Ro- y a l Dutch ve Shell k u m p a n y a l a rının k u r u c u la r ın d a n olan Deter- d in g ’i bu şirk e tle rd e n e ttıla r. De terd in g, bun a m u ğ b e r o la r a k k e n dini H itler’in k u c a ğ ın a bile attı am a, fa yd a sın ı ve h a y r ın ı g ö r e medi.G ü lb enk yan için d urum b a ş k ad ır. O, a l â k a la r ın ı bir iki b ü y ü k şirk e tte top lam am ış, d a ğ ıtm ıştır ve d urum u d a h a em indir. Bugün, d ü n y a n ın se r m a y e d e n hem en hem en hiç v e rg i a lm ıy a n y e g â n e m e m le keti olan V e n e z u e la p etrolle ri, kâ- milen G ü lb e n k y a n ’ın m a lıd ır . B ö y le o lm a sın a ra ğ m e n kendisi İngiliz v a ta n d a ş ıd ır ve h alen Portekizde y a ş a m a k t a d ır.
Bu Erm eni zengini, son d erece mütevazı y a ş a r . 1900 yılınd a, Pa-ç ık a r
otele
1 0 0 0 milyon dolar sahibi
olan bu zekî erimeni için
( Ortasark kuyularından
çıkan petrolün her fıçısn-
da yiizdesi vardır!) di
yorlar.
riste, Ritz oteli a ç ıld ığı v a k it o r a y a taşınd ı ve tam 40 yıl o r a d a o tu rd u. A n c a k A lm a n işg a lin d e V i ş i ’y e, o- ıa d a n da P o rtek ize geçti. Şim di P o rtek izd e sak in ve m ütevazı bir ö m ür s ü rü y o r. K u la k la r ı t a m a m e n sa ğ ırd ır, b aşın d a da hem en hiç saç k a lm a m ıştır. Karısı da Lizbon y a k ın la rın d a b a ş k a b ir otelde o tu rur. D ü n y a oto m o b ille rin d en b ir ço ğ un u kendi b enziniy le b esliyen Gülbenk- y a n ın h usu sî otomobili y o k tu r . E k s e r i y a k ira otomobiline b in er ve gün eşli h a v a la r d a p a r k a ç ık ıp g ü n eşlenir . S a b a h k a h v a lt ıla r ın ı g a ye t geç, ö ğ le y e d o ğr u y e m e k t e , öğle y e m e k le rin i sa a t beş su la r ın d a a l m a k t a ve üç ü n c ü b ir y e m e k de g e ce y a rıs ı h a z ırla n m a k ta d ır.
İki ç ocuğ u v a r d ı r : Kızı Rita E ssayin, G ü lb e n k y a n ın b ü y ü k ş i r ke tle rin d e m ü him bir m evki sahibi olan bir zatla evlidir. O ğlu Nubar ise b ü y ü k t ic a r î işlere gir m iştir . Bir defasın d a b a b a oğul 1 0 m ilyon d o la r u ğ ru n d a b ir b irle r in i d a v a e t mişlerdi. M a a m a fih s o n ra d a n b a r ı ş t ık la rı ve aile h a lk ın ın b ir b ir le riy le iyi g e ç in d ik le r i biliniyor.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
