SAYFA İK t
CUMHURİYET:
Sgr
İNSANLAR ve
Prof. Dr. Cavit Orhan TÜTENGÍL
Y
ENİ Yayınlar» dergisinin kurucusu re «Hazırlayan»ı Muharrem Mercanlıgil'in » Nisan 1971’de Ankara’da öldüğünü ve falı dostlarının «Başsağlığı» ilânından öğren dim. 19X9 * 1971 yıllarına sığan ömrünü, öğret menlik ve yöneticilik, kitaplık ve bibliyograf ya çalışmalarına verdi. Kitap ve sevgisi çerçe vesinde yer alan yaşantısı, kişilerce çıkarılıp yaşatılan en uzun ömürlü bibliyografya dergi sini kurup geliştirerek doruk noktasına ulaştı. Titizlik, dikkat ve sabırla yürütülen, değeri Türkiye dışında daha da iyi anlaşılan «Aylık Fikir, Sanat ve Bibliyografya Dergisi» olarak «YENİ YAYINLAR», bana kalırsa, Mercanlıgil’- in kendisine yüklediği «mission»un unutulmaz ürünü olarak kalacaktır.Muharrem Mercanlıgil’in vakitsiz ölümüne yas tutan «dergi» nin son sayısı şu işaretleri taşıyor: «Yıl 15 • Cilt 16 - Sayı 4, Nisan 1971». Türkiye ortamında, bir bibliyografya dergisi nin, yani başkalarının öğrenmesi, araştırması ve incelemesi için güvenilir bir yardımcı yarat manın ne kadar güç olduğunu, bir başka örne ğinin bulunmadığım bilenler «Yıl 15» üzerinde saygıyla durmalıdırlar. Başta Şahap Nazmi Coşkunlar olmak üzere Muharrem Mercanlı- gil'in yakın çalışma arkadaşları bu başarıları nı ülkücü çalışmalarına borçludurlar. Kitap dostları, Mercanlıgil'in ölümünün tesellisini, arkadaşlarının şu «Önemli Duyuru» sunda bu lacaklardır: «Kurucumuz Muharrem Mercanlı- gil'in 15 senedir üstün bir gayretle çıkardığı YENİ YAYINLAR dergisi onun aziz hâtırası na hürmeten bundan sonra da yaşamını sür dürecektir» Okuyucu, yayımcı, yazar ve kü tüphaneci olarak bütün «kitap dostları»na dü şen görev YENÎ YAYINLAR'ı yaşatmaya ka rarlı ülkücülere yardımcı ve destek olmaktır.
Mercanlıgil’in ölümünün çok sonra duyul ması gibi, hu satırların yayımlanması da ge cikmiş oldu. Kader!
T T N ' 1' Fransız bilim adamı Prof. Maurice
' l> er’nin «Erim Hükümeti» tarafın dan yun. ..miza dâvet edildiği söylentisi çeşit
li yorumlara sebep oldu. Bu konuda en sert çı kışı yapan Mümtaz Soysal, kendi sorunlarımıza yabancılardan çare dilenmeyi bir «Tanzimat modası» olarak niteledi. Duverger’nin «Kema lizm» adlı yazısı üzerinde duran Oktay Akbal da bu çağrıyı yapanların kendi düşüncelerini «uluslararası üne ulaşmış bir bilginin onayın dan geçirmek» amacını güttüklerini yazdı. (Bk. Cumhuriyet, 28 Nisan 1971. s. 21.
Duverger’nin Türkiye soruman üzerinde ne düşündüğü kitap ve makalelerinde açıklan mış, Türk meslekdaşlarının yayımlarında da bu görüşler özetlenip tartışılmıştır (Bk. Tu- naya, Soysal, Tütengil..). Bu nedenledir ki, ün lü Fransız siyaset bilimcisinin belli konularda «ne düşündüğü» öğrenilmek isteniliyorsa ki taplarına ve yazılarına başvurmak en doğru yoldur. Türkçe kaynaklarla yetinmek zorunda olan okuyucular da Duverger’yi, dilimize çev rilmiş olan aşağıdaki kitap ve incelemelerinden tanıyabilirler:
A) KİTAPLAR:
O Âmme Malij-esi, Ankara 1955. Çev. t. H. Ül- kümen
Q Siyasî Rejimler, İstanbul 1963, 2. baskı 1966. Çev. Y. Gürbüz
O Politikaya Giriş, İst. 1964, 2. baskı 1971. Çev. S. Tiryakioğlu
O Diktatörlük Üstüne, İstanbul 1965. Çev. B. Tanör
O Halksiz Demokrasi, İstanbul 1969. Çev. t. Özüt.
Q Siyasal Partiler, Modern Devletteki örgütle, ri ve Faaliyetleri, Ankara 1970. Çev. E. öz- budun.
B) İNCELEMELER
O Az Gelişmiş Ülkelerin Sosyolojik Temelleri ve .Siyasî Rejimleri, GENÇLİK, S. 76 - 79, Şubat 1964 - Mayıs 1964. Çev. S. Tanilli. [Ay nı yazının yeniden basımı için bk. CUMHU RİYET, 27 . 28 Nisan ve 9 - 10 Mayıs 1971]. e Dünya Sosyalizme Gidiyor, J. Moch’un «Sos yalizme Giriş» adlı kitabına eklenen, «Poli. tikaya Giriş» adlı kitabın son bölümü, İs tanbul 1964, s. 90 - 96. Çev.’ler: S. Hilâv - D. Avcıoğlu,
0 Az Gelişmiş Ülkelerin Rejimleri, İktisadî Kalkınma. Seçme Yazılar, Ankara 1966, s. 1 - 14. Çev. Y. Gürbüz.
Anadolu’nun ilk gazetesi
’■_> ASIN tarihimizin önemli boşluklarından ^ birini, «taşra» da yayımlanan gazeteleri mizle ilgili bilgiler teşkil eder. Bunun içindir ki. Muammer Y’ aşar’ın «Anadolu’da İlk Türk Gazetesi. (Envar-ı Şarkiye)» adlı incelemesi bir boşluğu doldurmaktadır. Böylece, bölge gaze tesi niteliğini taşıyan «ilk» gazetemiz, Mithat Paşa’nm himmetiyle Rusçuk’ta 3 Mart 1865 ta rihinde çıkarılan TUNA’dan sonra, aynı nitelik teki Anadolu’nun ilk gazetesi olarak Erzurum’ un «Eııvar-ı ŞarkÎye»si karşımızı çıkmaktadır. Muammer Ya’şar’m derinlemesine incelemeğe çalıştığı konu ve gazete budıır.
Kitabın girişindeki «tekrar» niteliğindeki genel bilgiler ve «tek» kaynağa bağlanmaktan doğan yanılgılar bir yana bırakılacak olursa Muammer Yaşar’ın kitabı özellikle Anadolu’ nun ilk gazetesini basan «matbaa»yı ve kadro
yu tanıtan bilgilerle, gazetenin gerek Türkçe, gerek Ermeni harfleriyle Türkçe sayfalarından verdiği klişelerle dikkati çekmektedir.
«Envar-ı Şarkıyye»yi Anadolu’nun ilk gaze tesi hgline getiren «zaman» öğesi değil. Türki ye coğrafyasında meydana gelen daralmadır. 1865’Ier Türkiyesinin TUNA’smdan sonra, «1866 Mayısında yarısı Türkçe yansı Arapça SURİ YE, aynı ay içinde Türkçe - Boşnakça BOSNA, 18G7 Mayısında HALEP» çıkmış bulunuyordu. Hepsi de günümüz Türkiyesinin sınırları dışın da kalan bu gazeteleri 1867 yılının Temmuzun da Erzurum’da çıkan ENVAR-I ŞARKİYE’nin izlediği görülür. Böylece, bugüne kadarki tes- bitlerimize göre «Anadolu’nun ilk gazetesi» hakkında bilgi vermekle kalmıyarak onun «Temmuz» da çıktığını da belirten kaynak ya zı, «Mustafa Nihat Bey tarafından tertip» olu nan «Bibliyografya» adlı derginin 1. sayısında yer alan «Mecmualar ve Gazeteler» başlıklı makale olmaktadır (Bk. Adı geçen dergi, S. 1, s. 90 - 95, 1928 • 1931).
«Yeni Yayınlar» dergisinde yer alan «En- var-ı Şarkiye Hakkında» adlı notta (Bk. C. III, S. 9, s. 287, Eylül 1958) ise, «bu gazete hak kında bilgi sahibi olanların» dergiye yazmaları nın rica edilmesi üzerine, «Cavit Orhan Tüten gil, gönderdiği bir mektupta., gördüğü bir ko leksiyondan almış olduğu notlara dayanarak şu bilgileri vermektedir» denilerek gazetenin 96 ve 1286 numaralı nüshalarına ilişkin tarih ve niteliklere değinilmiştir. Bu arada, C. S. Rev- nakoğlu’nun önce «Tarih Yolunda Erzurum» adlı dergide. (Bk. S. 1. 3, 5 - 6, 1959 - 1960), sonra da «Yıllık» ta (S. 1, s. 27. Kasım 1960) «vilâyetlerde çıkan gazetelerin birincisi ve en eskisi» olarak tanıttığı «Envar-ı Şarkiye» hak lımdaki bilgileri de hatırlatmak gerekir.
■ ^ 7 AZARININ, «belki de kendi türünde Tür- ^ kiye’de yayımlanan ilk kitap» dediği ve «basın tarihine ilgi gösterenler tarafından şim diye kadar unutulmuş veya bulunamamış» say dığı (s. 5 ve s. 29) Envar-ı Şarkiye hakkmdaki çalışması, yine de. çok yararlı bir emektir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
