G EL İR D Ü ZEY İN İN V E FİYATLARDAKİ D E Ğ İŞİM İN Y İY ECEK SATIN ALIMINA E T K İS İ
Arş. Gör. Saime KÜÇÜKKÖMÜRLER* / Dr. Selma BİRER**
Araştırma, farklı gelir düzeyine sahip olan aile lerin gelirlerinin ve yiyecek fiyatlarındaki değişimin yiyecek satın alımına olan etkisini saptamak amacı ile planlanmıştır. Ailelerin % 69.2’si düşük gelir gru bundadır. Ayda, birey başma ayrılan gelir oram azal dıkça beslenmeye ayrılan para oram artmaktadır. Ailede çocuk sayısı arttıkça birey başma düşen gelir azalmaktadır. Yiyecek gruplan içinde en fazla tahıl grubu yiyecekler satın alınmaktadır. Yüksek gelirli aileler gereksinimin üzerinde az gelirli aileler ise, ge reksinimin altında et satın almaktadırlar. Az gelirli ailelerin en fazla tahıl grubu yiyecekleri satm ala bildikleri düşünülürse fiyat artışlarından da en fazla etkilenen yine bu gruptur. Araştırma süresince yiye cek fiyatlarında ortalama % 22’Iik bir artış görül müştür. En yüksek fiyat artışı % 38 ile tahıl grubun da görülürken, meyve grubu yiyeceklerin fiyatlarında % 5’lik bir azalma belirlenmiştir. Araştırmanın başla dığı aylarda meyvelerin turfanda ve az olması, araş tırma sonuna doğru ise meyvelerin çeşit ve miktar olarak bollaşması böyle bir sonuca vanlmasma neden olmuştur.
G İR İŞ
Z am an ım ızın en e k o n o m ik o la y la rın d a n b irisin i, fiy a tla r genel seviyesindeki d alg alan m a, b a ş k a b ir deyişle; p a ra n ın sa tm alm a gü c ü n d ek i d en g esizlik ler o lu ş tu rm a k ta d ır. F iy a tla r genel seviyesinin devam lı o la ra k a rtm a s ı şek lin d e tanım layabileceğim iz «enflasyon», e k o n o m ik h a y a tı h e r y ö n ü ile etk iley en b ir o lay d ır (1). G enellikle e n d ü strile şm iş ü lk e le rd ek i en flasy o n o ra n ı g elişm ek te o lan ülkelere
(*) G. Ü. M eslekî Ö ğretim F ak ü ltesi, A ra ştırm a Görevlisi. (**) H. Ü. B eslen m e ve D iyetetik B ölüm ü, Ö ğretim Üyesi.
2 2 2 KQçQkkömQrler, S., Birer, S. o ra n la d a h a d ü şü k düzeydedir. B ü tü n ü lk elerd e fiy a tla r genel sevi yesini ölçm ek için; to p ta n eşya fiy a tla rı in d ek si, tü k e tic i fiy a tla rı in d ek si, m illî g elir d e fla tö rü o lm ak üzere ü ç tip fiy at in d ek si hazır- la n m a k ta d ır (2).
E k o n o m ik y etersizlik ler; y e terli ve k a lite li yiyecek sa tın a lın a m am ası ile b irlik te b ire y le rin y eterli ve dengeli b e sle n m e le rin i de olum suz yö n d e e tk ile m e k te d ir. G elişm ekte o lan ü lk e le rd ek i b u e k o n o m ik d a lg alan m a la r, aile lerin tü m y a şa n tısın ı e tk ile m e k te d ir. (4-6). Sosyal ve ek o n o m ik a la n d a k i değ işm eler ile n ü fu s a rtış ı ve n ü fu su n h a re k etliliğ i b irb irin i k a rşılık lı o la ra k e tk ile m e k te d ir. D oğu m u n fazla o lm ası ölü m y a şın ın d a h a u z u n o lm ası, b ire y b a ş ın a d ü şen g elirin azalm asın a, dolayısı ile sa b it g elirlilerd e yiyecek alım m - d a d a h a sın ırlı d av ran m ay ı g e re k tirm e k te d ir (7 - 9). T ü rk iy e ’de n ü fus % 0.25 gibi y ü k sek b ir hızla a rtm a k ta d ır. S on y ılla rd a gözlenen y ü k sek en flasy o n hızı ve k a m u ik tisa d i p o litik a la rın ın b ir b ö lü m ü n ü n b azı yiyecek m a d d e le rin in ü z erin d ek i devlet d esteğ in i çekm eye yönelm esi b ir y a n d a n to p la m talep , ö te y a n d a n özellikle h ay v an sal ü rü n le r, yaş sebze, m eyve, h ay v an sal ve b itk ise l y ağ lar, ş e k e r gibi ü rü n le rd e k i ta le p a rtış ın ı k ısıtlay ıcı e tk i y ap acağ ı g ö rü şü v a rd ır (5).
G elir düzeyi y ü k sek o lan ailelerd e yiyecek seçim in d e p a ra ik in ci derecede, g elir düzeyinin d ü şm esi ile fiy a tla r b irin c i d ereced e ön em li o lm a k ta d ır. F iy at a rtış la rın d a k i h ıza p a ra le l o la ra k b ire y le r g e re k sin im lerin i ucuz ve d a h a kolay sağ lan ab ilen y iy ecek lerle tem in e tm e y o lu n a g itm e k te d irle r. B u yo lla sağ lan an y iy ecek lerle b ire y le rin tem el g e re k sin im lerin i k arşılay ıp k a rş ıla m a d ık la rı ü z e rin d e d u ru lm a sı g erek en b ir k o n u d u r (4, 10). Ö zellikle yiyecek seçim in d e k ü ltü re l a lışk a n lık la rın , m evsim sel d eğ işik lik lerin , h a v a sıcak lığ ın ın ve h a tta h a fta so n la rın ın b ile e tk ili olacağı ü z e rin d e d u ru lm u ş tu r (1 1 -1 3 ).
B u nedenle; e k o n o m ik d eğ işik lik lerin çok hızlı o ld u ğ u d ö n em de fa rk lı sosyo-ekonom ik düzeye sah ip o lan a ile lerin yiyecek sa tın a lm a d a v ra n ışla rın ın m evsim ve fiy at a rtış h ız ın d a n e tk ile n m e le ri ni incelem ek am acı ile b u a ra ş tır m a p la n la n m ıştır.
ARAŞTIRMA Y Ö N TEM İ V E ARAÇLARI
A ra ştırm a , Gazi Ü n iv ersitesi M esleki E ğ itim F a k ü lte s in d e ça lışm a k ta olan fa rk lı g e lir düzeyine sah ip 250 a ile n in yiyecek satın a lm a d a v ra n ışla rın d a n , m e v sim lerd en ve yiyecek fiy a tla rın d a k i de
ğişm elerden n asıl ve ne ölçüde etk ilen d ik lerin i s a p ta m a k am acı ile 1985 yılı N isan-K asım a y la n a ra sın d a y ap ılm ıştır.
A ileler gelir düzeylerine göre, yüksek gelirli (I), o rta g elirli (II) ve d ü şü k gelirli (III) o lm ak ü zere üç sosyo-ekonom ik g ru b a ay n l- m ıştır. B irey b a şın a dü şen aylık gelir ve b irey b a şın a ay d a b eslen m e için a y rıla n p a ra m ik ta rın ın h e sa p la n m ası ve k o rrela sy o n k a tsa y ı sın ın b u lu n ab ilm esi için tü m g ru p la rd a n gelişigüzel ö rn ek lem yön tem i ile % 1 0 ö rn ek lem g ru b u seçilerek h e sa p la m a la r y a p ılm ıştır. A ra ştırm a k a p sa m ın a a lın a n ailelerin h e r ayın 3. h a fta sın d a sa tın a ld ık la rı h e r yiyecek m ad d esin in b irey b a şın a dü şen g ü n lü k m ik ta rı h e sa p la n m ıştır. Ancak genelde h a fta lık alın m ay an d iğer yi yecek m ad d eleri de ailelere so ru lm u ştu r. B u yiyecek m ad d elerin in k u llan ım sü re leri ve s a tın a lm an m ik ta rla rı s o ru la ra k b irey b a şın a d ü şen g ü n lü k m ik ta r h e sa p la n m ıştır. B ilgilerin işlen m esin d e h e r yiyecek m ad d esi için aylık; ö rn ek lem genişliği, o rta la m a , s ta n d a r t sap m a, m ak sim u m , m in im u m , d eğ erler ve % 95 güven ara lığ ın d a a lt ve ü s t s ın ırla r elde edilm iş, yiyecek m a d d elerin in özelliklerine gö re b esin g ru p la rı o lu ş tu ru lm u ş tu r. H e r yiyecek m a d d esi için 8
aylık d eğ erler v e rilm iştir. Yiyecek fiy a tla rın ı b elirlem ed e ise; h e r ayın 3. h a fta sın d a ailelerin d a h a önceden sa p ta n m ış o lan e n fazla alış-veriş y a p tık la n U lus ve K ızılay m erk ez o lm ak ü zere yiyecek m a d d esi sa ta n y erle rd e k i fiy a tla n n o rta la m a sı a lın m ıştır. A ra ştır m a sü resin ce yiyecek fiy a tla rın d a g ö rü len d eğ işim ler için g rafik ler dü zenlenm iş, a rtış ve a za lışla r (+ ) ve (— ) o la ra k g ö sterilm iştir.
BULGULAR V E TARTIŞMA
A ilelerin '% 69.2’si d ü şü k g elirlid ir. I. ve II. g ru p ta k i ailelerin çoğu n lu ğ u 1 -3 k işid e n o lu şu rk e n , I I I. g ru p ta k i a ilelerin % 53 u 4-6 k işid en o lu ş m a k ta ve b u g ru p ta ço cu k sayısı d iğ er g ru p la rd a n d a h a fazlad ır. A ra ştırm a b a şla n g ıc ı ile b itiş i a ra sın d a (8 ay) aile gelir le rin d e ; I. g ru p ta % 5.8, II ve I I I . g ru p ta ise % 13 o ra n ın d a a rtış g ö rü lm ü ştü r. B irey b a şın a d ü şen ay lık g elir ile b ire y b a şın a b eslen m eye a y rıla n ay lık p a ra a ra sın d a o ra n sa l o la ra k te rs yönde b ir ilişk i v a rd ır (r = — .056). G elir seviyesi y ü k seld ik çe beslenm eye ay rıla n p a ra o ra n ı a z a lm a k ta d ır. A ra ştırm a so n u ç la rın a göre; I. g ru p ta k i a ile le r g e lirle rin in o rta la m a o la ra k % 20.3'ü n ü , II. g ru p ta k i '% 41.8’ini, I I I . g ru p ta k ile r ise % 51.2'sini beslenm eye ay ırm a k ta d ır. G elir düzeyi, ailen in yiyeceğe ayırdığı p a ra o ra n ın ı d a etk ilem ek te
2 2 4 Küçükkömürler, S., Birer, S. d ir. B aysal (4)’a göre; çok d ü şü k gelirli (asgari ü c re tin altın d a) olan aileler g elirlerin in % 70 - 80'ini; d ü şü k gelirli (asgari ü c re t düzeyin de) % 60 - 70 ini; o rta g elirliler (asgari ü c re tin ü stü n d e) % 50 - 60’ını; o rta ü s tü g elirliler % 40 - 50'sini; yüksek g elirliler % 20 - 40’ını ay ır m a k ta d ırla r. A ra ştırm a so n u cu ede edilen b u lg u la r d a b u bilgiler d o ğ ru ltu su n d a d ır.
G enellikle yiyecek seçim inde ü lk e le rin tarih sel, sosyal, k ü ltü re l ve ek o n o m ik d u ru m la rı b irb irle rin i e tk ilem ek ted ir. Özellikle yiye cek seçim inde k ü ltü re l alışk an lık ların , m evsim sel değişikliklerin, h av a sıcaklığının ve h a fta so n ların ın bile etk ili olacağı ü zerin d e du r u lm u ş tu r (10, 11). A ra ştırm a k a p sa m ın a a lın an ailelerd en I. g ru p ta o lan lar; çoğ u n lu k la 1. derecede s ü p e rm a rk e t ve şark ü te rile rd e n , 2. derecede m an av ve k a sa p ta n , 3. derecede ise p a za r yerlerin d en , II. g ru p ta k i a ileler ise; 1. derecede p a za r yeri, d a h a so n ra b ak k al, m an av ve k a sa p ta n , I I I . g ru p ta k i ailelerin ise; 1. derecede p a z a r y e ri d a h a so n ra m an av ve k a sa p ta n alış-veriş e ttik le ri sa p ta n m ıştır. F ijeld ve a rk a d a ş la rı (13), yiyecek seçim inde k ü ltü re l ve ekonom ik düzeyi y ü k sek olan a ilelerin d a h a çok s ü p e rm a rk e tle rd e n alış-veriş e ttik le rin i g özlem işlerdir. A ra ştırm a so n u cu elde ed ilen b ilg iler de b u d o ğ ru ltu d a d ır.
Ö zellikle sa b it g elirli ailelerd e beslenm eye ay rılan p a ra b ilin m eli ve o n a göre yiyecek g ru p la rın d a n sa tm a lın m alıd ır. Yiyecek leri sa tm alm a h a fta lık , aylık veya g ü n lü k y ap ılab ilir. K u ru erzak tü rü yiyecekler; ek m ek d ışın d a ta h ılla r, k u ru b ak lag iller, şeker, re çel, yağ vb. aylık veya h a fta lık sa tm alın ab ilir. S a tın alm an m ik ta r la r, ne k a d a r az o lu rsa m aliy et o k a d a r a rta r. B u nedenle o la n ak lar içerisin d e b ir d e fa d a fazla m ik ta rla r sa tm a lın m alıd ır. A yrıca sü p e rm a rk e t, p a z a r tü k e tim k o o p e ra tifle ri, m anav, b a k k a l vb. y erlere n a z a ra n d a h a u c u z d u r (4). A ra ştırm a k a p sa m ın a giren ailelerden I. ve III. g ru p ta o la n la r k u ru erzağı d ah a çok to p ta n sa tm alırk en , II. g ru p ta k ile r ise, p a ra k e n d e sa tm a lm a k ta d ırla r. B u n la ra ek ola ra k et, tav u k , b a lık ve tü rev leri, y u m u rta , yağ, ekm ek çoğunlukla p a ra k en d e o la ra k sa tm a lm a k ta d ırla r. K u ru erzak gibi d ay an m a sü resi uzun olan yiyecek m ad d elerin in to p ta n sa tın alın m ası ailelerin d a h a ek o n o m ik d a v ra n m a la rın a n ed en o lm a k ta d ır.
Taze sebze ve m eyvelerin h a fta lık o la ra k p a za r y e rle rin d e n satın alın m ası ve uygun k o şu lla rd a sak lan m ası ile en ek o n o m ik şekilde sa tın a lm a işlem i ile a ilelerin b eslen m eleri d a h a düzenli ve
denge-li o la ra k g e rç ek le ştirile b idenge-lir. A ileler m evsim ve fiy at değişik denge-lik lerin den d a h a az e tk ile n e re k d a h a bilin çli sa tın alm ay a y ö n eleb ilirler (4). A ra ştırm a k a p sa m ın a giren aileler, yiyecekleri satın alırk en ç o ğ u n lu k la fiy at ve k alite fa k tö rü ü zerin d e d u rm a k ta d ırla r. I. g ru p ta k i a ile le r 1. derecede kaliteye, II. ve I I I. g ru p ta k i aileler ise,fiyata ö n em v e rm e k te d irle r. G elir düzeyi y ü k sek o lan ailelerd e yiyecek se ç im in d e p a ra ik in ci derecede, k a lite b irin c i derecede; gelir düzeyi n in d ü şm esi ile, fiy a tla r b irin c i derecede önem li y er tu tm a k ta d ır.
S ağ lam ve iyi k alited e yiyecek s a tın a lın ırsa k a y ıp la r d a h a az olacak ve yiyecek için h a rc a n a n p a ra azaltılm ış o la c a k tır (4, 10).
G elir düzeyi azald ık ça sü t ü rü n le rin in sa tın a lın m ası da azal m a k ta d ır. F a k a t a rtış la rın a p a ra le l o la ra k I. ve II. g ru b u n sa tın al dığı s ü t ü rü n le ri m ik ta rı değişm ezken, II I. g ru b u n sa tın aldığı m ik ta r la r d a azalm a o lm u ştu r. I. ve I I I . g ru p ta k i ailelerin % 90’ı e t sa tın a ’a b ilirk e n , I I I . g ru p ta k ile rd e n ise % 35'i a lab ilm ek ted ir.
Ü lkem izde et, y u m u rta ve k u ru b a k la g ille r gibi yiyecekler sebze ve m eyvelere n a z a ra n d a h a p a h alıd ır. B u n ed en le b u g ru p yiyecek lere d a h a fazla h a rc a m a y a p ılm a k ta d ır. Y eterli ve dengeli b eslen m ek için b eslen m ey e a y rıla n p a ra n ın yiyecek g ru p la rı a ra sın d a şu şek ild e b ö lü n m e si ö n e rilm iş tir (4).
A y n lan P a ra n ın O ran ı (% ) G ru p I. E t, y u m u rta , b a lık , tav u k , k u ru b a k la g ille r 25
G ru p II. S ü t ve tü re v le ri 20
G ru p I I I . Sebze ve m ey v eler 15
G ru p IV. T a h ılla r 20
G ru p V. D iğerleri 20
H e r g ru p için d e p a h a lı ve ucuz yiyecekler de v a rd ır. S a tın alı n a c a k yiyeceğe ö d en ecek p a ra ile besleyici değeri a ra sın d a b ir ilişk i k u ru lm a lıd ır. B esleyici değeri y üksek, fiy atı ucuz o lan yiyecekler seçilm elid ir. P a k e tle n m iş, a m b alaj içerisin d e olan yiyecekler, k o n serv eler, m eyve s u la n , b isk ü v i vb. doğal ve taze o la n la rd a n d ah a p a h a lıd ır. B esleyici d eğ erleri de y o k tu r. P a ra n ın b ü y ü k b ir k ısm ı a m b a la ja v erilm iş o lu r (4).
S a tın a lın a n y iy ecek lerd ek i fiy at değişim leri şekil 1 - 2 de gös te rilm iş tir. A ilelerin N isan ay m a göre, K asım ay ın d a sa tın a ld ık la n b e sin g ru p la rın ın m ik ta rla rı şekil 3 de v erilm iştir.
Şe ki l 1 : S at ın A lı na n Y iy ec ek G ru p la n n d a k i Fi y at D e ğ iş im le ri (N is an A yı ile K as ım A yı Aras ı % A rt ış F a rk ı) 226 Küçükkomürler, S., Birer, S. M CM 03 >% m B 9 u o G £ * nqnao S " % XI % ruıg LZ nqruıo *a nqna«> *ns 8C % ır\ vO o lf\m om »tn r \ o ™ iO O c g ır» ı - 4 O r H ^
*V f • r l" f **
Ş ek il 2 : S a tm A lınan Y iyecek G ru p la rın d ak i A ylara G öre F iy at D eğişim i (N isan Ayı = 100 K a b u l E d ilere k D iğer A ylardaki % D eğişim ler)
2 2 8 Küçükkömürler, S., Birer, S. O -2c c c
.S
CL 1 3 ıZ uı o O <D *= O < CU > »_
\
<
£ I
< 5 ro I_
ı icr Lü l/> (D c o ın C D § v ' o 'y&SZ .2 % (+)
/ / / / / / / / ?/ / 7//////Z,
8Z % ( - )6 9 U n q n jg a A fo n
, / / ' / / '/Z T /Y /. e s 8 zn qnj 9
a z q » s
9V % HZ//Z//ZZZZZZ//////
L9LZ
n q n j9 } 3 0 l% (+ ) r / / > / / / / / / 7 \ 'n Z L '-J9 V)S L / Z / / / / / / A29 8 8 nqnJ9W S
09LL n q n J 9 W P i
"T" O O un CN “ T * O O o CN T " O o m ~~r-o o o “ I— t— o o o o ld cn > s<
ın
o ı/y.
*
E < > , İ<
aE
ca
LO O — N z <□
Yiyecek fiy a tla rı a y lara ve m evsim lere göre fa rk lılık la r g ö ster m iştir. A raştırm a sü resince o rta la m a fiy at a rtış ı % 22 o lm u ştu r. B u n a k a rşılık aile g elirlerin d ek i % 13 - % 5.8'lik a rtış yiyecek fiy atla rın d a k i b u hızlı a rtış ın çok altın d a d ır. B u d u ru m d a aileler gelirle rin in b ü y ü k b ir kısm ın ı yiyecek için a y ırm ak zo ru n d a k a lm ışlar d ır ve yiyecek m ik ta rla rım a za ltm ışla rd ır. E n y ü k sek fiy at a rtış ı % 38 o ra n ı ve ta h ıl g ru b u n d a o lm u ştu r. B u g ru p ta % 60 ile b u lg u r, % 31 ile, u n d a görü len fiy at a rtış ı en y ü k sek tir. Özellikle d ü şü k ge lirli ailelerin en çok sa tın alab ild ik leri b u t ü r yiyecek m a d d elerin deki fiy at a rtış hızı b eslen m elerin i olum suz yönde etk iley ecek tir. T ü m g ru p la rd a en fazla tü k e tile n ek m ek te bile % 17'lik fiy at a rtış hızı, aile g elirlerin d e görü len a rtış la rd a n o ld u k ça fazlad ır. Fiyat a rtış la rın a k a rşın tü k e tile n ek m ek m ik ta rın d a h e rh a n g i b ir azalm a o lm a m ıştır. T üketim , ta h ıl g ru b u yiyececeklerde % 10 o ra n ın d a a r t m ış tır. B u n u n nedeni h alk ım ızın b eslen m esin in tem elini ta h ıl ü rü n le rin in o lu ş tu rm a s ın d a n d ır ve sağ lan an en erjiy e göre ödenen p a ra y ine de diğ er b esin g ru p la rın d a n azdır.
S ü t g ru b u yiyeceklerde o rta la m a fiy at a rtış ı % 27 o lm u ştu r. T ü m g ru p la rd a en fazla satın a lın an sü tte % 28, y o ğ u rtta % 36, b e yaz p e y n ird e ise % 29’lu k b ir fiy at a rtış ı v a rd ır. F iy at a rtış la rın a p a ra le l o la ra k sa tın a lm an sü t m ik ta rı da aza lm ıştır (— % 17). B u azalış, I I I. g ru p ta d ah a fazladır. Özellikle I I I . g ru p ta b u lu n a n aile le rin çocuk say ısın ın fazla o lm ası sa tın alın m ası b ek len ird i, an cak b ire y b a şın a d ü şen gelirin o ld u k ça az olm ası b u tü r yiyecek sa tın alm ay ı o lu m su z y ö nde e tk ile m ek ted ir.
E t g ru b u yiyeceklerde o rta la m a fiy at a rtış ı % 29 o ra n ın d a ol m u ş tu r. B u g ru p ta % 45'lik fiy at a rtış ı ile et, % 25’lik fiy at a rtış ı ile y u m u rta d ik k a ti ç ek m e k te d ir. E t ve m a m u lle rin in fiy a tla rın ın d i ğ er yiyeceklere g ö re fazla o lm ası d ü şü k gelirli olan II I. g ru p ta k i aile lerin b u t ü r yiyecekleri sa tın a lm asın ı olum suz yönde etk ile m e k te d ir. III. g ru p ta k i a ilelerin çok az b ir k ısm ı e t sa tın a lab ilir ken, sa tın a lın an e t m ik ta rın ın d a % 46 o ra n ın d a azaldığı gözlen m iş tir. Y u m u rta , e te n a z a ra n d a h a ucuz b ir p ro te in k aynağıdır. Yüz g ra m e t y erin e 2 a d e t y u m u rta sa tın a lm a ile d a h a aıcuza iyi k alite li p ro te in sa ğ la n a b ilir. Aile geliri azald ık ça ucuza sağ lan an iyi k a liteli p ro te in le ri sağ lam a y o lu n a g itm ek le d a h a b ilinçli alış-veriş ya p ıla b ilir (4). K u ru b a k la g ille rd en ; k u ru fasu ly ed e özellikle son ay lar da o rta la m a '% 63 o ra n ın d a fiy at a rtış ı gözlenm iştir. M ercim ekte ise, fiy a t a rtış ı % 16’d ır. Ö ncelikle d ü şü k gelirli aileler p ro te in
ge-730 Küçükkomürl-jr, S., Birer, S. rek sin im icrin i ele n azaran d a h a ucuza sağlanan k u ru b ak lag illerin ucuz olanm tiaıı k arşılay ab ilirler. Fiyat a rtış ı sü rek li o la ra k devam ed erse d ü şü k gelirli aileler p ro te in gerek sin im lerin i k u ıu b a k ia g ille r yolu ile de zo r k arşılay ab ilecek lerd ir.
Sebze g ru b u yiyeceklerde % l l ’lik fiyat a rtışı g ö rü lü rk en , m ey velerde ise — % 5’lik azalm a o ldukça d ik k a t çek m ek ted ir. Sebze ve ine.,ve g ru b u yiyeceklerin fiy atları, a ra ştırm a n ın başlad ığ ı ilk a y lar d an so n ra özellikle Tem m uz-A ğustos a y ların d a önem .i Vo 27 o ra n ın d a tü k etim i a za ltm ıştır. B u ay lard a yaz sebzelerinin o ld u k ça faz- ia olm ası böyle b ir so n u ca v a rılm a sın a neden o lm u ştu r. S o n b a h a r m evsim inde ise, kış sebzelerinin tu rfa n d a o la ra k sa tı.m a sı ile te k r a r fiy a tla rd a a rtış d ik k a ti çek m ek ted ir. Meyve g ru b u yiyeceklerde o ria la m a fi>at a rtış hızı Mayıs ay ın d a y ü k sek tir. A ğustos-Eylül ve E kim a y ların d a ise, fiy a tla rd a azalm a d ik k a ti çek m ek ted ir. K asım ay ların d a ise yine fiy at a rtış ı g ö rü lm ü ştü r. T üm besin g ru b la rı için de % 5 i’e meyve fiy a tla rın d a aza m a o lm u ştu r. B u n u n nedeni a ra ştırm a n ın başladığı ilk a y la rd a m eyvelerin az ve tu rfa n d a olm ası nedeni ile fiy a tla rın ın yüksek o lm asıd ır. D aha so n ra k i a y lard a m ev sim in etk isi ve m eyvelerin b o llaşm ası ile b ir.ik te fiy a tla r d a ö n em li o ra n d a azalm a g ö rü lm ü ş m eyve tü k e tim in d e m ik ta r o la ra k % 27 ar'.ış o lm u ştu r. Bu d u ru m ülkem izin ik lim k o şu lla rın d a n ileri gel m e k te d ir D iğer yiyecek g ru b a rın d a ise % 68 o ra n ın d a a rtış g ö rü l m ü ştü r.
SONUÇ V E Ö N ER İL ER
— Yiyecek fiy a tla rın d a k i a rtış ın önem li n ed en lerin d en b irisid e yiyeceklerin çok el d eğ iştird ik te n so n ra tü k eticiy e u la şm asın d a n k a y n a k 'a n m a k ta d ır. Yiyecek m a d d elerin in satılm asın d a a ra c ıla rı en aza in d irere k yiyecek fiy a tla rın d a k i a rtış k ısm en d e olsa azaltılab ilir.
— Yiyecek fiyat a rın ın yaygın iletişim a ra ç la rı ile (radyo, te levizyon) zam an zam an d u y u ru lm ası ve halk n e relerd en d a h a ucuza yiyecek sa tm alab ilecek leri k o n u su n d a ay d ın latılm alıd ır.
— S a tın alın an yiyeceklerin sağlığa uygun o lm asıd a old u k ça önem idir. Bu nedenle in san sağlığına uygunluğu SSY B akanlığı ve T ü rk S ta n d a rtla rı E n stitü sü n c e belgelenm iş yiyecek m ad d elerin in satın alın m ası i!e d ah a sağlıklı yiyecek alış-verişi y apılm ış olur.
Yiyecek fiy a tla rın d a k i a rtış ın to p lu m u m u zu n y eterli ve dengeli bes enm esini olum suz yönde etkilediği a çık tır. E ğ itim yolu ile to p
lu m u n b eslen m e eğ itim ine ağ ırlık v erilerek d ah a b ilinçli yiyecek sa tın alm ay a y ö n len d irileb ilir. Radyo, televizyon, b a sın gibi b irço k yaygın eğitim a ra ç la rın d a n y a ra rla n ıla ra k h alk a yiyecek m ad d eleri n in özellikleri ve bilinçli sa tın alm a yö n tem leri k o n u la rın d a y a rd ım cı o lu n m a lıd ır.
SUMMARY
T H E EFFEC TS OF INCOME LEVEL AND T H E PRICE CHANGES ON TH E FOOD PURCHASING
Küçükkömürler, S., Birer, S.
T his stu d y exam ined th e effects o f incom e level a n d of th e pri- ce ch an g es on th e food p u rc h a se s of th e fam ilies. The fam ilies a re g ro u p e d as high, m id d le an d low incom e levels. 69 % of th e fam ilies ex am in ed by th e stu d y belong to th e lo\v incom e group. This stu d y sh o w s th a t as incom e level p e r m em b er of th e fam ily increases, th e ra te of m oney allo catio n fo r food also increases accordingly. How- ever, as th e incom e level of th e fam ilies decreases, th e average n u m b e r of ch ild re n in th e fam ily increases. Among th e vario u s g ro u p s o f food, th e fam ilies u se th e cereals m o st. In th e case of m e at, th e high incom e fam ilies buy m eat m o re th a n th e ir neces- sary re q u ire m e n ts, vvhile th e low incom e fam ilies b uy less th a n th e re q u ire d level. C on sid erin g th e e atin g h a b its of low incom e fam ilies w h ich ise m o stly th e cereals, th is g ro u p becom es th e m o st effec- te d g ro u p by th e change of th e food prices. T h ro u g h o u t th e stu d y 22 % p ric e rise h as b een o b serv ed in general. W ith 38 % th e hig h est p ric e rise is seen on th e cereals g ro u p ; \v ith — 5 % lo w est p ric e is seen on th e fru its. H o\vever, th is is to a g re a t ex ten t du e to th e c h a ra c te ris tic s of th e seasons th ro u g h \v h ich th e stu d y h as b een c a rrie d o u t. The b eg in n in g of th e stu d y coincides th e seaso n (fall)in w h ich th e fr u it h a rv e stin g ta k es place. So th a t th e v ariety as w ell as th e q u a n tity o f th e fru its a re th e h ig h est. T h erefo re th is fact sh o u ld b e ta k e n in to c o n sid e ra tio n in te rp re tin g th e re su lts in ge n e ra l.
K A Y N A K L A R
1 — Tokgöz, E., T ü rk iy e ’de D evletin F iy a tla ra M üdahalesi ve S anayi K esim i E k o n o m ik T e d b irle r ve S anayileşm em iz (S em iner). A nkara Sanayi O dası, 27 H a ziran , 1978.
232 Küçükkömürler, S., Birer, S.
2 — U lm an, N . : E nflasyon M uhasebesi F iy a tla r Genel Seviyesi M uh ase besi, Teori - U ygulam a - Boğaziçi Ü niversitesi Y ayını, İs ta n b u l, 1982. 3 — T. C. B aşb ak a n lık H azine ve Dış T ica ret M ü steşarlığ ı D e ğ erlen d irm e
D airesi B aşkanlığı, H aziran, 1985.
4 — B aysal, A .: B eslenm e. H a cettep e Ü niversitesi Y ay ın ları A. 13, A nkara, 1983.
5 — T ü rk iye'de B eslenm e ve G ıda M ad d eleri Ü re tim P o litik ası. (D erlem e Vazı), T ürkiye G elişm e A ra ş tırm a la rı V akfı. Y ayın No: 1, A n kara, 1980. 6 — Y uttal, J . : T ü rk iy e’de G elir D ağılım ı - B eslen m e İlişk ile ri. H. Ü. N üfus
D inam iği P ro g ra m ı B ilim U zm anlığı Tezi, A n kara, 1982.
7 — B aşd u ra k , M., B anoğlu, V . : T ü rk iy e ’de H ayv an sal G ıd aların Ü retim Düzeyi ve Y eterlilik D u ru m u . T ü rk iy e U lusal G ıda ve B eslenm e P lan la m a S em ineri B ildiri ve R a p o rla rı. H. Ü. Y ayını, 105-112, A nk ara, 1978. 8 — Saygıdeğer, O. : T ü rk iy e’de B itk isel G ıd aların Ü re tim Düzeyi ve Ü retim P otansiyeli. T ürkiye U lusal G ıda ve B eslen m e P la n lam a S em in eri B il d iri ve R ap o rları. H. Ü. Y ayınları, 113-120, A n kara, 1978.
9 — Ç avdar, T . : T ü rk iy e ’de E k o n o m ik G elişm e G elir ve B eslenm e. T ü rk iy e U lusal G ıda ve B eslenm e P la n la m a S em in eri B ild iri ve R ap o rları. H. Ü. Yayını, 260-282, A nkara, 1978.
10 — F opkin, B .M ., H aine, S. P . : F a c to rs A ffecting F ood S election - The Role c f Ecorıom ics - JADA, 7 6 :4 1 9 -4 2 5 , 1981.
11 — Akdağ, F . : Sosyo-E konom ik Y apısı D eğişik Uç T o plum G ru b u n u n S a tın Alm a ve E v lerin d ek i G ıda S to k u K o n u su n d a B ir A ra ştırm a . H. Ü. Sağlık B ilim leri E n s titü s ü B eslenm e ve G ıda B ilim leri P ro g ra m ı Tezi, A nkara, 1983.
12 — Z iffe rb latt, S. M., W ilbur, C. S., Pinsky, J. L . : U n d er S ta n d in g Food H abits. In flu e n ce of Ecologic E v en ts of C afe te ria Food S election. J.A.D.A. 7 6 :9 - 2 0 , 1980.
13 — F jeld, C. R., S u m m er, R., B echer, F. D., W arholic, J . : N u tritio n Knovv-ledge an d P referen ces of Food C ooperatives S h o p p ers. JADA, 82 : 389 - J93, 1983.
