TIBBİ LABORATUVAR TEKNİKLERİ PROGRAMI SAĞLIK HİZMETLERİ MESLEK
YÜKSEKOKULU
TLT117-Tıbbi Laboratuvar Organizasyonu
Öğretim Görevlisi Dr. Nurhan ÇON
Biyolojik analiz örnekleri, örnek alma yöntemleri ve
laboratuvara kabulü
Hafta-1
TLT117-Tıbbi Laboratuvar
Organizasyonu
Biyokimya Laboratuvarı Klinik Örnek Türleri
Klinik biyokimya laboratuvarına gelen biyolojik materyaller:
• Kan,
• İdrar,
• Gaita,
• Ponksiyon sıvıları,
• Plevral sıvı,
• Peritoneal sıvı,
• Perikardial sıvı,
• Sinovyal sıvı,
• Amniyon sıvısı,
• BOS (beyin- omurilik sıvısı),
• Mide öz suyu,
• Ejakülat.
Kan Örneği Alma
• Günümüzde kan alma işlemi çoğunlukla sağlık ünitesindeki hemşireler, teknisyenler ve acil durumlarda doktorlar tarafından yapılır.
• Yatan hastalardan sabahları kan toplanırken kan alma üniteleri ve laboratuvarlarda her saat kan alınmaktadır.
• Kan alma işlemi kısmen bilgi ve deneyim gerektirir ve tüm sağlık personelinin yeterli olması gereken bir konudur.
• Toplama bölgelerine göre başlıca kan alma yöntemleri:
• Kapiller kan,
• Venöz kan ve
• Arteryal kan alma yöntemleridir.
Kapiller Kan Alma
Az miktarda kan örneğine ihtiyaç duyulan test ve analizler için gerekli kan örneğinin kapillerden doğru olarak alınmasıdır.
Kapiller kan örneği aşağıdaki durumlarda alınır;
• Hemoglobin- hematokrit analizi,
• Periferik yayma,
• Kan grubu tayini,
• Kanama zamanı (KZ) belirleme,
• Pıhtılaşma zamanı (PZ) belirleme,
• Kan şekeri ölçümü
• Fenil ketonüri testi
• Bebek ve çocuklarda bilirubin, neonatal tarama programı kapsamında yapılan analizler.
Kapiller kan alma bölgeleri;
• Elin 3. ve 4. parmak ucundan (orta ya da yüzük parmağı),
• Kulak memesi
• Bebeklerde topuktan veya ayak başparmağından
• Kapiller kan alınan bölgeye aşırı basınç
uygulanmamalıdır. Aşırı basınç, doku sıvısının
kana geçmesine ve kanın sulanmasına neden
olur. Bu durum analiz sonuçlarının doğruluğunu
etkiler.
Parmak Ucundan Kan Numunesi Alma Tekniği
• Kapiller kan numunesi elin 3. 4. veya 5. parmak ucundan; hemoglobin, kan grubu ve açlık kan şekeri gibi tahliller için alınır.
Bu işlem için aşağıdaki işlem basamakları sırasıyla takip edilir:
• Malzemeler hazırlanır.
• Eldiven giyilir.
• Kan alınacak bölge uygun antiseptik solüsyonla temizlenir ve kuruması beklenir.
• Kan alınacak parmak başparmakla işaret parmağı arasına alınarak hafifçe sıkılır.
• Lanset koruyucu paketinden çıkarılarak arka kısmından tutulur.
• Lanset parmağa dik açı ile çabuk bir şekilde batırılır.
• Kanın ilk damlası silindikten sonraaçığa çıkan damlalar;
a- Kan tüpe alınacak ise parmak aşağıya bakacak şekilde damlatılır.
b- Pipete alınacak ise parmak yukarı bakacak şekilde tutulur ve pipete hava kabarcığı oluşturmayacak şekilde çekilir.
c- Lam üzerine alınacak ise parmak aşağıya bakacak şekilde tutularak lam üzerine kan damlacıkları damlatılır.
• Kan alınan bölgeye kuru pamuk konulur.
• Hastaya 2-3 dakika üzerine bası yapılması söylenir.
• Eldiven ve lanset uygun atık kutusunaatılır.
Kulak Memesinden Kan Numunesi Alma Tekniği
• Kanama zamanını belirlemek için kulak memesinin alt kenarından kan alınabilir.
• Kulak memesinin alt kenarından kan almak için aşağıdaki işlem basamakları sırasıyla takip edilir.
• Malzemeler hazırlanır.
• Eldiven giyilir.
• Kan alınacak bölge uygun antiseptik solüsyon ile temizlenir ve kuruması beklenir.
• Kulak memesi aşağı ve dışa doğru gerdirilir.
• Lanset çabuk bir şekilde batırılır.
• Kanın ilk damlası silindikten sonra açığa çıkan damlalar filitre kâğıdına aralıklarla alınmalıdır.
• Eldiven ve lanset uygun atık kutusuna atılır.
Bebeklerde Topuktan Kan Numunesi Alma Tekniği
En çok doğumsal fenilketonüri hastalığının teşhisi ve kan uyuşmazlıklarının tespitinde bu bölgeden kalınır.
Bebeklerde topuktan veya ayak
başparmağından kan almak için aşağıdaki işlem basamakları sırasıyla takip edilir:
• Malzemeler hazırlanır.
• Eldiven giyilir.
• Bebeğin ayağı soğuk ise bir havlu ya da bez ile ısıtılır.
• Kan alınacak bölge uygun antiseptik solüsyonla temizlenir ve kuruması beklenir.
• Topuk avuç içine alınarak dış yüzeyine lansetbatırılır.
• İlk kandamlacığı kuru pamukla silinir.
• Çıkan kan damlacıkları;
• Kan tüpe alınacak ise tüpe damlatılır.
• Pipete alınacak ise pipete hava kabarcığı oluşturmayacak şekilde çekilir.
• Lam üzerine alınacak ise topuk tutularak lam üzerine kandamlacıkları damlatılır.
• Fenilketonüri testi için kan filtre kâğıdına aralıklarla alınır.
• Topuktan kan alma işlemi bitince delinen yere kuru pamukla bastırılır.
• Eldiven ve lansetuygun atık kutusuna atılır.
Arteryal Kan Alma
• Yaygın olarak kullanılan yöntem, invaziv olarak artere perkütan yolla ulaşılarak ya da arteriyel katater yerleştirilerek (yoğun bakım ünitelerinde sık kan gazı monitörizasyonu gereken durumlarda, aseptik koşullar sağlanarak) arter kan örneğinin alınmasıdır.
• Akciğer işlevlerini ortaya koyabilmek için arteryal kan gazları ölçümünde kullanılır.
• Arteriyel kan gazı özellikle acil şartlarda ve hasta takibinde değerli bir testtir. Arterler oksijenli kanı kalpten dokulara taşır.
• Özellikle venöz kan alma sırasında yanlışlıkla arterlere girilmesini önlemek için arterlerin anatomik yerleşimi iyi bilinmelidir. Genel olarak arterlere iğne ile giriş daha çok basınç uygulanmasını gerektirir.
• Arter kanını hekim almalıdır.
• Kan örneğinin hangi arterden alınacağı, uygulayıcının tecrübesi, hastanın kliniği gibi birçok durumla ilişkilidir.
• Genellikle radial, brakial ve femoral arterler, zorunlu durumlarda dorsalis pedis ve aksiler arterler kullanılır.
Venöz Kan Alma
• Çok miktarda kan örneğine ihtiyaç duyulan test ve analizler için gerekli kan örneğinin hastadan doğru olarak alınmasıdır.
• Venöz kan alma işlemi flebotomi olarak da adlandırılmaktadır.
• Venöz kan enjektör kullanılarak alınıp tüplere boşaltılabilir.
• Günümüzde genellikle vakumlu tüp sistemleri kullanılarak venöz kan alınmaktadır. Bu sistemlerde kan tüpe vakum aracılığı ile direkt olarak dolar.
• Venöz kan genellikle koldaki veya el üstündeki
venler kullanılarak alınır. Özel durumlarda vücudun
diğer venleri de kan alma işlemi için kullanılabilir.
VENÖZ KAN ALMA
• Çok miktarda kana ihtiyaç duyulan durumlarda, kapiller kan yerine venöz kan tercih edilir.
• Yetişkinlerde, antekubital fossada kalın ve derinin yüzeyine yakın vena, venöz kan alma için uygundur.
• Venöz kan, hasta rahat bir şekilde oturtularak ya da yatırılarak alınır.
• Hastadan kan almadan önce hasta ile konuşulup hangi tetkik yapılacağı hakkında bilgi verilmelidir.
Çocuklardan kan almadan önce iletişim kurarak güven sağlamak önemlidir.
Venöz Kan Alma Tekniği
• Venöz kan almada teknolojik gelişmelere bağlı olarak araç-gereçler değişse bile teknik aynıdır.
• Cam enjektörlerden disposable enjektörler, günümüzde de vacutainer enjektörlerle venöz kan alma tekniği uygulanmaktadır.
• Teknik aynı olmakla birlikte venöz kan alma öncesi hazırlık hepsinde aynıdır.
• Teknolojik gelişme, zamandan tasarruf
sağlamaktadır.
Venöz Kan Almada Kullanılan Araç Gereçler
• Alkol
• Pamuk
• Steril enjektör / Vacutainer ve iğneleri
• Turnike
• Kan alma koltuğu
• Kan tüpleri / Vakumlu tüpler
• Pediatrik tüpler: Çocuklarda kan sayımı için kullanılan, istenirse pipet yardımıyla ya da direkt tüple kan alınabilen, içinde pıhtılaşmayı engelleyen madde (Edta) bulunantüplerdir.
• Siyah kapaklı tüpler: Sedimantasyon tüpü olarak adlandırılırlar. Bu tüpler sedim pipetleriyle birlikte manuel olarak sehpa yardımıyla işleme tabi tutulur.
• Kırmızı kapaklı tüpler: Boş kuru tüp olarak adlandırılır. Kan serumu ile çalışılan testler için otoanalizör cihazlarında kullanılır.
• Mavi kapaklı tüpler: İçinde pıhtılaşmayı engelleyici madde (sodyum sitrat) bulunur. Koagülasyon (pıhtılaşma) testlerini çalışmak için koagülasyon cihazlarında kullanılır.
• Mor kapaklı tüpler: Hemogram tüpü olarak adlandırılır. İçinde pıhtılaşmayı engelleyici madde (Edta) bulunur. Tam kan sayımı için otoanalizörlerde kullanılır.
Venöz Kan Alma Öncesi Hazırlık
• Venöz kan almak için gerekli araç ve gereçler hazırlanır.
• Kan almaya başlamadan önce hastanın adı-soyadı sorulup istem kağıdıyla karşılaştırılarak kimliği doğrulanmalıdır.
• Hastanın 10-12 saat aç olduğu öğrenilmelidir. Özellikle biyokimyasal analizlerde (kanşekeri, lipit, kolesterol tayinlerinde) hasta aç olmalıdır.
• Hastadan ne kadar hacimde kan alınacağı belirlenmeli, istenen testler için uygun sayı ve türde tüp ve uygun iğne seçilmelidir.
• En sık kullanılan iğneler 19-22 numaradır (numara büyüdükçe çap küçülür, normal erişkinde genellikle 20 numara iğne tercih edilir).
• Hasta rahatça kan alma koltuğuna oturtulmalı ve kan alma süresince bu pozisyondakalmalıdır.
• Hastanın kolunu omuzdan bileğe kadar düz uzatması sağlanmalıdır.
• Uygun vena seçilmeli, yetişkinlerde antekubital fossada kalın ve derinin yüzeyine yakın vena tercih edilmelidir. Elle yoklama (palpe etme) vena seçimini kolaylaştırır.
• İnfüzyon (damar içine sıvı verilmesi) yapılıyorsa infüzyon 3 dakikalığına durdurulmalı ve sonra tercihen diğer koldan kanalınmalıdır.
• Büyük yaralı veya hematomlu (sağlam deri altında kanın toplanması) koldan, mastektomili kadınlarda, memenin alındığı taraftaki koldan kanalınmamalıdır.
• Kol, gövde ile 30 derecelik açı yapacak şekilde, ön kolun gergin (ekstansiyonda) ve dışa rotasyonda tutulması ile birlikte alttan bir destek (sandalye kenarı veya masa) ile desteklenir.
• Lastik turnike, dirseğin 3-4 parmak (5-6 cm) üst kısmından, kan alma bölgesinin 10-15 cm üzerinden venöz dönüşü engelleyecek fakat arteriyel kan akımını engellemeyecek sıkılıkta ve kolayca açılabilecek şekilde bağlanır.
• Turnikenin uzun süre tutulması kanın bileşimini belirgin değiştirir.
• Kan alınacak bölgenin çevresi,
%70‘lik etilalkolle doymuş gazlı bezle, dairesel hareketlerle ve kan almabölgesinden dışa doğru (merkezden çevreye doğru) temizlenmelidir.
• Derinin kendi kendine kuruması beklenmelidir.
• Vene girilmeden önce hastanın elini yumruk yapması söylenmeli; ancak vene girilmeden önce yumruk açılıp kapatılmamalıdır. Bu hareket, plazma potasyum, fosfat ve laktat konsantrasyonlarını arttırır.
• Sol el ile hastanın kan alınacak kolu dirsekten tutulup sol elin başparmağı ile hastanın kol derisi çekilerek kol ve damar tespit edilir; böylece venin kayması önlenir.
• Kan alınacak bölgedeki venler üzerine parmak uçları hafif darbelerle vurularak venlerin daha çok belirginleşmesi sağlanır.
• Seçilen vene girilecek bölge merkez kabul edilerek yukarıdan aşağıya doğru silinir.
Enjektör ile Venöz Kan Alma Tekniği
• Venöz kan alma hazırlıkları tamamlandıktan sonra, iğne enjektörün ucuna sıkı bir şekilde yerleştirilir ve iğnenin üzerindeki kılıf çıkarılır.
Enjektör sağ ele alınır.
• Enjektör ve iğne kan alınacak vene paralel tutulur ve iğne deriyeyaklaşık 15 derecelik bir açıyla aşağıdan yukarıya doğru venin içine itilir.
• Ven duvarı delinirken ilk anda hissedilen direnç ortadan kalktığı zaman, enjektördeki basınç gevşer ve piston yavaşça geri çekilirken enjektöre kan dolar.
• İkinci enjektöre kan alınacaksa iğne sabit tutularak takılı enjektör nazik fakat çabuk çekilir ve ikinci enjektör yerleştirilir, kan almaya devam edilir.
• Antikoagülanlı tüpe, işaretli çizgiye kadar kan alınır. Kan tüp üzerindeki çizgiye kadar alınmamış ve tüp içinde pıhtı oluşmuşsa yeniden örnek alınmalıdır.
• Enjektöre tetkikler için yeterli kan alındığında, turnike çıkarılır.
• İğne damardan çıkartılırken kuru pamukla kan alınan bölgeye bası uygulanır.
• İğne çıkartılıp tıbbi atık kutusuna atılır.
• Enjektöre alınmış kanın hemoliz olmaması için iğne enjektörden uzaklaştırıldıktan sonra hazırlanmış tüplere yavaşça ve tüp kenarından kaydırarak istenen hacimde dikkatli bir şekilde aktarılmalıdır. Kan alınan tüpler hiçbir zaman çalkalanmamalı;
antikuagülanlı tüplere alınmış kan yavaşça alt-üst edilmelidir.
• Hastaya, işlemin bittiği, sonuç raporunu ne
zaman ve nereden alacağı bildirilir.
Vacutainer ile Vakumlu Tüplere Venöz Kan Alma Tekniği
• Venöz kan alma hazırlıkları tamamlandıktan sonra kan alma tüpü tutucusuna, iğne vidalanır.
• Vene girmek için iğne, kan alınacak venle hizalanmalı ve deriye yaklaşık 15 derecelikaçı yapacak şekilde venin içine itilmelidir.
• İğne yerine yerleştikten sonra tüp, tıpayı delmek ve vakumu boşaltmak amacıyla ileri (adaptöre doğru) bastırılmalıdır.
• Kan, tüpün içine akmaya başladığında iğne hareket ettirilmeden turnike gevşetilmelidir.
• Vakum bitinceye kadar tüp doldurulmalı sonra tüp adaptörden çekilmeli ve yerinebaşka tüp sokulmalıdır.
• Önce katkı maddesiz tüplere sonra katkı maddeli tüplere kan alınmalıdır.
• Kanalınan tüpler hiçbir zaman çalkalanmamalı, yavaşça alt-üst edilmelidir.
• Tetkikleriçin yeterli kan alındığında, turnikeçıkarılmalıdır.
• Damardaniğne çıkarılmalıdır.
İğne çıkartılırken kuru pamukla kan alınan bölgeye bası uygulanmalıdır.
• İğne tıbbi atık kutusuna atılır.
• Hastaya,işlemin bittiği, sonuç raporunu ne zaman ve neredenalacağı bildirilir.
Venöz Kan Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Kan numunesi alma işleminde alınan kan
hemoliz olursa ya da yeterli miktarda alınmazsa hastadan tekrar kan alınması gerekebilir. Bu, hasta açısından istenmeyen bir durumdur. Bu nedenle işlem esnasında aşağıdaki noktalar göz önünde bulundurulmalıdır
• Hasta psikolojisi dikkate alınarak hastaya karşı güler yüzlü ve sabırlı olmak gerekir. Hasta ile empati kurmak, iletişimi kolaylaştıracaktır.
• Çocuklardan venöz kan alırken, hareket
etmelerinin engellenmesi için yardım
alınmalıdır.
• Hasta en az 15 dakika kadar rahat bir pozisyonda olmalıdır.
• Kol omuz hizasında düz durmalıdır.
• Hematom oluşabileceğinden hastanın kolu kesinlikle bükülmemelidir.
• Hem geniş hem de yüzeye yakın damar seçilmelidir.
• Turnike en fazla bir dakika uygulanmalıdır.
Daha uzun süren uygulamalarda gevşetilerek ekstremitenin kanlanması sağlanmalıdır.
• Kan alınan kol, bası yapıldığı süre boyunca kalp hizasından Yukarıda tutulmalıdır.
• Vacutainer ile kan alındığında, tüpteki antikoagülan madde ile kan dikkatli bir şekilde alt üst edilerek özenle karıştırılmalıdır.
• Hemolize mani olunmalıdır. Bunun için:
• Kan alma sırasında sert hareketlerden kaçınılmalı,
• Enjektör ve iğne tamamen kuru olmalı,
• Enjektördeki iğne çıkartılıp kan tüplere boşaltılmalı,
• Kanın konulacağı tüpün kuru ve temiz olmasına dikkat edilmeli,
• Kan iğneden fışkırtılmamalı ve tüp
kenarından kaydırarak istenen hacimde dikkatli bir şekilde aktarılmalı, kanın köpürmesine mani olunmalı,
• Tüplerin ağzı parafilm ile ya da kapaklı ise kapağı kapatılmalı,
• Tüp oda ısısında kendi halinde (en az 20-30 dakika) pıhtılaşmaya bırakılmalı, sallanmamalı,
• Tüplerin içinde katkı maddesi veya antikoagülan (kanın pıhtılaşmasını önleyen madde) varsa tüpler yavaşça 5-10 kez alt üst edilerek özenle karıştırılmalı,
• Tüpler, hiçbir zaman çalkalanmamalı,
• Kanın bekletilmesi gerekiyorsa tüpün ağzı kapalı olarak serin bir yerde bekletilmeli, asladondurulmamalıdır.
Kan numuneleri (örnekleri)
• Tam kan (total kan): Serum veya plazması ayrılmamış kandır.
• Kan sayımı (hemogram) ve eritrosit sedimantasyon hızı (ESR) tayini, kan hücrelerinin (eritrosit, lökosit, trombosit) eldesi için gereklidir.
• Antikoagulanlı tüpe alınır.
• Serum: Pıhtılaşmış kandan şekilli elemanlar (eritrosit, lökosit, trombosit) ayrıldıktan sonra geri kalan sıvı kısımdır.
• Birçok analiz için tercih edilir.
• Antikoagulansız tüpe alınan kandan elde
edilir.
• Plazma: Pıhtılaşması antikoagulanlarla önlenmiş kandan şekilli elemanlar (eritrosit, lökosit, trombosit) ayrıldıktan sonra geri kalan sıvı kısımdır.
• Bazı özel analizler için gereklidir.
• Antikoagulanlı tüpe alınan kandan elde edilir.
İDRAR ÖRNEĞİ ALMA
İdrar örneği almanın gerektiği durumlar
• İdrar yolu enfeksiyonu
• Pollaküri, dizüri, hematüri, piüri
• Sırt ağrısı
• Kötü kokulu idrar
• Ateş
• Renal fonksiyonları belirleme
• Mikrobiyolojik değerlendirme için
hastalardan idrar örneği istenebilir.
İDRAR ÖRNEĞİ ALMADA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER
• İdrarın da kan gibi enfeksiyözmüş gibi kullanımı gerekir.
• Hepatit virüsü idrar yoluyla da bulaşabilir. Hepatitle enfekte idrarlar turuncu kahverengi olup,çalkalandığında sarı köpük oluşturur.
• İdrar örnekleriyle çalışılırken daima eldiven giyilmelidir.
• İdrar araştırması, fiziksel inceleme ve böbrek işlevlerini belirlemek için yapılan tarama testlerinden oluşur.
• İdrar kültürü, klinik laboratuvarda uygulanan diğer bir araştırmadır Boşaltım sisteminde enfeksiyona yol açan mikroorganizmaların belirlenmesi için yapılır. İdrar kültürü için boşaltım sistemi dışından bulaşabilecek mikroorganizmalarla kirlenmeyi önlemek için temiz idrar kullanılır.
