4. HAFTA
KENTSEL ULAŞIM PLANLAMASI
Kentsel Ulaşım Planlaması
Ulaşım talebi kentin demografik, ekonomik, sosyal ve fiziki yapısı ile (arazi kullanımı ve ulaşım altyapısı) ile ilişkili olduğundan planlama süreci bu etkenlerin yolculuk talebi üzerindeki etkisinin belirlenmesine yönelik analiz çalışmaları ile başlamaktadır.
Ulaşım planı, geleceğe yönelik tahminlere dayalı altyapı planlaması ve sistemin düzenlenmesine yönelik kararların verildiği kapsamlı bir süreçtir (Weiner, 1999).
Süreç temelde 4 aşamadan oluşur:
mevcut yapının incelenmesi ve sorunların tespiti,
geleceğe yönelik tahminler, yatırım seçeneklerinin belirlenmesi,
geleceğe yönelik tahminler, yatırım seçeneklerinin karşılaştırılması,
plan kararlarının verilmesi.
Kentsel Ulaşım Planlaması
Kentsel ulaşım planı;
raylı sistemler, deniz ulaşımı, lastik tekerlekli toplu taşıma, ara ulaşım türleri,
yol güzergâh ve kapasiteleri,
kavşak ve tasarımı,
yaya ve bisiklet yolları,
otopark planlaması,
trafik yönetimi
gibi alt çalışmalardan bir kısmı veya tamamını kapsayan ve yatırım ile
işletme kararlarını içeren çalışmalar bütünüdür (Grava, 2002; Weiner, 1999).
Kentsel Ulaşım Planlaması- 1. Aşama
Birinci aşamada;
nüfusun ve işgücünün mekânsal dağılımı,
gelir düzeyi,
otomobil sahipliliği gibi etkenlerin yolculuk sayısı ve
niteliğindeki etkisi kent genelinde yürütülen anket çalışmaları ile
yolculuk davranışları çözümlenir.
Kentsel Ulaşım Planlaması- 1. Aşama
1. aşamada aşağıdaki alt çalışmalar yürütülmektedir:
Kent genelinde mahalle veya alt bölgelere (zone) göre nü fusun, işgücünün, öğrenci sayısının ve kentsel hizmetlerin dağılımı belirlenir,
Kent içinde hangi mahalle veya alt bölgelerden ne düzey de ve hangi amaçla yolculuk üretildiği tespit edilir,
Anketlerden elde edilen verilere göre mahalle veya bölge ler arasındaki yolculuk hareketleri ve yolculukların ula şım türü saptanır,
Bu bulgulardan yararlanılarak yolculuk üretimi, dağılımı ve tür seçiminin hangi etkenlere ve değişkenlere göre be lirlendiği çeşitli matematiksel denklemlerle ifade edilir. Bu matematiksel denklemler geleceğe yönelik öngörülerde kullanılmaktadır,
Kentsel Ulaşım Planlaması- 1. Aşama
Kent içinde gerekli noktalarda yol ve kavşak sayımları ya pılarak yolcu ve taşıtların hareket yönleri, yoğunlukları belirlenir,
Kentin mevcut ulaşım altyapısı, işletme sistemi ve hizmet sunumunun yeterlilik düzeyi ve sorun kaynakları tespit edilir,
Kent içinde otopark dağılımı, yollardaki taşıt yoğunlukla rı, otomobil ve toplu taşıma dışındaki ulaşım türlerine yö nelik altyapı tespit edilir,
Bu çalışmalar sonucunda kentteki ulaşım ve trafik siste minin yapısı,
sorunları ve sorunların kaynakları tespit edi lir.
Kentsel Ulaşım Planlaması- 2. Aşama
İkinci aşamada gelecekte kentteki ulaşım talebinin ne düzeye ulaşacağı ve altyapının yeterli olup olmayacağı saptanır.
Bunun için çeşitli kestirim (projection) yöntemleri kullanılarak
kent planında öngörülen arazi kullanımı,
ulaşım altyapısı,
nüfus ve işyerlerinin dağılımına bağlı olarak hedef yıla yönelik yolculuk ve taşıt yoğunluklarının ne düzeyde değişeceği öngörülür.
Bu aşamada farklı yöntemler kullanılmakla beraber, uygulamada en yaygın kullanılan
yöntem (Jour stage model) kendi içinde dört alt aşamadan ve senaryo analizine bağlı
karşılaştırmalı değerlendirme çalışmalarından oluşmaktadır (Meyer ve Miller, 2001).
Kentsel Ulaşım Planlaması- 2. Aşama
a- Her bölge (zone) ya da mahalle düzeyinde yolculuk yaratımı nın (generation) öngörülmesi:
Bu alt aşamada istatistiksel çalış malardan yararlanılarak yolculuk üretim ve çekimini belirleyen etkenler tanımlanır ve bu ilişkiler denklemler ile ifade edilir.
Bu denklemlerden yararlanılarak belirli bir zaman aralığı içinde (yıl, hafta, gün, saat) ilgili bölgeden başka bölgelere gitmek üzere, her bir yolculuk amacı için (iş, okul, diğer) ne kadar yolculuk üreti leceği (üretimi) ve
İlgili bölgeye belirli zaman aralığı içinde ne kadar yolcu geldiği (çekimi),
öngörülür.
Kentsel Ulaşım Planlaması- 2. Aşama
b- Bölgelerden yola çıkan yolcuların hangi bölgelere gideceğinin (dağılımının) öngörülmesi:
Bu kapsamda iş, okul ve diğer yolcu lukların her biri için bölgeler arasında hedef/kaynak matrisleri elde edilir.
Birinci aşamada anketlerden elde edilen verilere göre var olan durumu yansıtan 3 matris elde edilmektedir.
Var olan durumda yolculukların dağılımını belirleyen temel değişkenler (yariable) bölgedeki nüfus, işgücü ve kentsel hizmetlerin büyük lüğüdür. Bir bölgede işyeri sayısının, ticaret, sağlık tesisi ve eği tim tesislerinin fazla olması o bölgenin diğerlerinden daha fazla yolcu çekeceği anlamına gelmektedir.
Matrislerin elde edilme sinde yolculuk mesafesi, zamanı ya da maliyeti yolculukların be lirlenmesinde negatif (ters) etkenler olmaktadır. Diğer bir deyiş le, kişiler mümkün olabildiğince kısa mesafelere yolculuk yap mak isterler. Ancak gelirleri, ihtiyaçları ve olanaklarına bağlı ola rak daha uzak mesafelerdeki işyerlerinde çalışabilir ya da kentsel hizmetlerden yararlanabilirler.
Kent içinde bu dağılımı belirleyen diğer etkenler ise ulaşım maliyetleri, gelir düzeyi ve ulaşım ola naklarıdır.
Kentin büyüklüğü, iklim, arazi kullanımı gibi etken ler de ulaşım dağılımında belirleyici olabilmektedir. Bu alt aşa manın sonunda üç farklı yolculuk amacı için mahalle veya bölge ler arası olası yolculuk dağılımını gösteren
matrisler elde edilir.
Kentsel Ulaşım Planlaması- 2. Aşama
c- Yolculukların hangi türlerle (yaya, toplu taşıma, otomobil, di ğer türler) yapılacağıma tahmin edilmesi:
Ulaşım planlama ça lışmasının veri toplama ve anket aşamalarında hangi türlerin hangi amaçla ve ne sıklıkta kullanıldığı saptanır. Bu saptamalar her bir amaç için ve her bir ulaşım türü için olmak üzere matris lerle özetlenir.
Matrislerdeki hücreler hangi bölgeden, hangi böl geye, hangi amaçla ve hangi ulaşım türüyle kaç yolculuğun ya pıldığını gösterir. Var olan durumda kişilerin hangi uzaklıklara kadar yaya yolculukları yaptıkları ve mesafe/maliyet/süre arttıkça hangi taşıtları ne oranda kullandıkları saptanır.
Bu çözümleme lerden yola çıkılarak maliyet/süre/mesafe etkenlerine bağlı olarak yolculuklarda tür seçimi davranışı matematiksel denklemlerle ifade edilir. Bu denklemlerden yararlanılarak gelecekte her bir türe göre ne oranda ve büyüklükte yolculuk talebi ortaya çıkaca ğı öngörülür.
Bu alt aşamada bir önceki aşamanın sonuçlan kul lanılır ve sonuçta analiz edilen ulaşım türü sayısına bağlı olarak 9 ya da 12 matris elde edilir.
Kentsel Ulaşım Planlaması- 2. Aşama
d- Ulaşım talep öngörü çalışmalarının son alt aşaması ise yol ağında ne kadar yolcu ve aracın hareket edeceğinin öngörülmesi:
Bir önceki alt aşamada bölgeler arasındaki yolculuklar matrisler le ifade edilmektedir. Bu aşamada ise bir bölgeden başka bir böl geye gidecek yolcunun hangi güzergâhı kullanacağı öngörülmek tedir. Burada en kısa mesafe, en düşük maliyet, ya da en kısa sü re gibi çeşitli etkenlerden bir veya birkaçı belirleyici olabilmek tedir.
Var olan duruma yönelik çözümleme çalışmalarında yolcu ların hangi güzergâhları kullandıkları ve güzergâh tercihlerini hangi etkenlere göre belirledikleri çözümlenerek bu davranışlar da matematiksel denklemlerle ifade edilir. Anket, taşıt sayımları gibi yöntemlerle saptanan bu davranışların gelecekte nasıl deği şebileceği ve hangi güzergâhlarda ne düzeyde talep oluşacağı bu aşamanın sonunda tahmin
edilmektedir.
Sonuçta belirli bir za man aralığında (yıl, hafta, gün, saat) karayolu, varsa deniz ve de miryolu ağında ortaya çıkacak yolcu ve taşıt sayılan elde edil mektedir. Bu aşama sonrasında bir ulaşım sistemine (raylı sistem ya da karayolu) yönelik talep belirlenerek bu sistemin kapasite sinin ne düzeyde kullanılabileceği hesaplanabilmektedir. Ulaşım altyapısı ve hizmetlerine yönelik talep tahminleri yapılarak fayda ve
maliyet analizleri yapılabilmektedir.
