DAVRANIŞIN ETİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Doç. Dr. Arzu Taşdelen Karçkay
Akdeniz Üniversitesi
Psikolojik Danışma ve Rehberlik ABD
Geçen Hafta
• Öğretmenlik Mesleği
• Meslek Etiği
• Meslek Etiği Kodları
Bu Hafta
Davranışın Yargılanması
Etik Davranışın Usallaştırılması Etik Karar Verme
Bir gün bir adam Sokrates’e: “Arkadaşınla ilgili ne duyduğumu biliyor musun?”
der.
Sokrates: “Bir dakika bekle” diye cevap verir ve devam eder: “Bana bir şey söylemeden evvel senin küçük bir testten geçmeni istiyorum. Buna Üçlü Filtre Testi deniyor”. Adam merakla: “Üçlü Filtre?” nedir diye sorar. “Açıklayayım”
diye devam eder
Sokrates. “Benimle arkadaşın hakkında konuşmaya başlamadan önce, bir süre durup ne söyleyeceğini filtre etmek iyi bir fikir olabilir. Bu ona üçlü filtre
dememin sebebi. Birinci filtre: “Gerçek filtresi. Bana birazdan söyleyeceğin şeyin tam olarak gerçek olduğundan emin misin?” Adam: “Hayır, aslında bunu sadece duydum.” “Tamam” der, “Öyleyse, sen bunun gerçekten doğru olup olmadığını bilmiyorsun…
Şimdi ikinci filtreyi deneyelim, yani iyilik filtresini. Arkadaşın hakkında bana söylemek istediğin şey iyi bir şey mi?” diye sorar Sokrates.
Adam Sokrates’e: “Hayır, tam tersi” diye cevap verir. Sokrates: “Öyleyse onun hakkında bana kötü bir şey söylemek istiyorsun ve bunun doğru olduğundan emin değilsin. Fakat yine de testi geçebilirsin, çünkü geriye bir filtre daha kaldı. İşe
yararlılık filtresi; bana arkadaşın hakkında söyleyeceğin şey benim için yararlı mı?”
diye sorar. Adam şaşırarak: “Hayır! Gerçekten de değil!” Sokrates: “İyi o zaman.
Eğer bana söyleyeceğin şey doğru değilse ve yararlı değilse, bana niye söyleyesin ki!” der.
“Her bildiğini söyleme ama her söylediğini mutlaka bil.” CLAUDIUS
“ Kimseden sana kötülük gelmesini istemiyorsan; fena söyleyici, fena öğretici, fena düşünceli olma.” MEVLANA
Üçlü filtre testi nasıl uygulanır
Günlük hayatta gerçek, iyi ve faydalı olanı tanımlamak kolay değildir.
Bunlar, bazen uygulanması zor olan soyut kavramlardır. Bu nedenle, söz konusu üçlü filtre testini uygulamak olduğunda size yardımcı olabilecek bazı ek sorular da vardır:
Gerçekle ilgili olarak: Bu bilgilerin doğru olduğunu biliyor muyum?
Son derece emin miyim? Bunu kimseye kanıtlayabilecek miyim? Bu konuda itibarımı tehlikeye atmaya hazır mıyım?
İyilikle ilgili olarak: Bana ya da diğer kişiye fayda sağlıyor mu? Onları ya da beni daha iyi bir insan yapacak ve olumlu duygular uyandıracak mı? Konuya dahil olanların durumu iyileşecek mi?
Gerek ya da faydayla ilgili olarak: Bu mesajı öğrenerek, o kişinin hayatı ya da benim hayatım iyileşir mi? Söz konusu kişiler bu bilgi veya mesajla ilgili pratik bir eylemde bulunabilir mi? Bu bilgiden haberdar olmak
kişiyi ne şekilde etkiler ya da ona zarar verir?
Başlangıçta da belirttiğimiz gibi, Sokrates’in üçlü filtre testi özellikle söylentilere veya dedikodulara yöneliktir. Bu uygulama, bazen bize musallat olan can sıkıcı dedikoduların önünü kesmede bize yardımcı olur. Bununla birlikte, sosyal ağlarda karşımıza çıkanlara benzeyen, başka ileti türleri için de geçerlidir.
İnsanın her davranışının bir nedeni ve hedefi vardır.
• İnsan davranışları belirli bir etki ve bireysel
güdülerin sonucunda oluşmaktadır.
İnsanların etik dışı davranmasında pek çok neden bulunmaktadır. Ruhsal sorunlardan aç gözlülüğe kadar birçok neden vardır. Şartlar farklılık
gösterdikçe etik dışı davranışlar artar. Etik dışı davranışın temel nedenleri arsında; Yetersiz etik eğitimi, yaptırımların yetersiz kalması, rekabetçilik, araştırma soruşturma eksikliği, önüne geçilemeyen hırslar
sayılabilir (Örselli, 2010).
Karmaşık ve şaşırtıcı olasılıklar arasında karar vermek gerektiğinde etik dışı davranışlardan
kaçınmak için yapılacak etik testler yardımcı olabilir.
Bu amaçla Baston’da Bently Collage İş Etiği Merkezi tarafından davranışların etik ilkelere uygun olup
olmadığını sorgulamayı sağlayan bir test
geliştirilmiştir. Bir kişi bir konuda etik karar
vermeden bu sorulara yanıt verebilir (Aydın,2018).
Bir davranışın etik açıdan yargılanması için şu sorulara da yanıt vermelidir:
1. 1.Bu doğru mu ?
2. 2. Bu adil mi?
3. 3. Eğer gazetede yayınlansaydı ne hissederdin ?
4. 4. Eğer birisi zarar görecekse bu kim ?
5. 5. Aileniz, çocuğunuz ya da akrabalarınıza bunu söyler miydiniz ?
6. Herkes senin gibi davransaydı ne olurdu?
7. Bir soruşturma açılsa kendini savunabilir misin?
8.Başkaları seni görseydi bu şekilde davranabilir miydin?
9. Kararının sonuçlarına katlanabilecek misin?
10. Olay nasıl kokuyor ?
AŞAMALARI
Etik dışı davranışların hoş görülmesi için davranışın karar verilmesin bazı basamaklara dikkat çekilmesi gereklidir. İlk olarak ;
• problemi tanımla
• problemle ilgili bilgi topla
• bakış açısını ortaya koy
• çözüm seçenekleri geliştir
• sonuçları analiz et
• karar ver ve uygula
• sonucu değerlendir
Farklı yaklaşım tiplerine göre ise değerlendirilebilir. Örneğin faydacı
yaklaşıma göre sorulduğunda hangi seçenekler en fazla yararı sağlar derken haklar yaklaşımına göre de taraf olan herkesin haklarına nasıl saygılı
davranabilirizi sorar. (Aydın,2018)
Etik karar verme aşamasına gelecek olursak öncelikle durup düşünmeyi ele alır. Daha doğru karar vermek için önce düşünmek daha sonra karar vermek ve sakinleşmek en önemli şeylerden biridir.
Ani verilen kararlar hem yanlışa sürükler hem de verdiğimiz kararın asıl gerçeklerini görmememize neden olur. İkinci aşama ise amaçların
tanımlanmasıdır. Tanımlama yapılırken kısa ve uzun vadede verimli amaçların tanımlanması gereklidir. Gerçekleri bilmek , akıllı seçimler yapabilmenin destekleyicisi yeterli bilgininin toplanmasıdır gerçekleri bilmiyorsak doğru kararlar vermeyiz.
Alacağımız kararlarda seçenekler listesi oluşturup karar verilmelidir.
Elimizde çok fazla seçenek olduğunda karar verme süreci kısalacak ve zor olmayacaktır. Sonuçlar göz önünde bulundurulmalı ve bu ilkelere
dayandırılmalı. Bu yasalara aykırı mı ? Birine karşı adaletsizlik ,saygısızlık yaratacak mı ? Seçmek ve karar vermek ,artık karar vermek gereklidir. Eğer hala karar vermediyseniz altın kuralı uygulayın “Başkalarına sana
davranılmasını istediğin gibi davran” bu kural etkili ve açıktır. Size yardımcı olacaktır. Son olarak gözden geçirmek büyük çaba sarfedilmiş bile olsa
yanlış kararlar verilebilir. Tekrardan sonuçlar gözden geçirip gerekli aşamalar tekrar değerlendirilip karar verilmelidir.
Bazen etik ilkeler bilinse bile kişiler etik davranmayabilir. Bu davranışlarını haklı (kendince) gerekçelerle açıklayabilir:
1. Yasal ve etik sınırlar içinde olan ve belli durumları kurtarmak için rahatlatıcı ve uygun görünen davranış yollarının seçilebileceğine inanmak
2. Bir sakınca görmemek, hatta yarar sağlayıcı olduğunu düşünmek 3. Yaptığının fark edilmeyeceğini düşünmek,
4. Kurumuna katkı sağlayan ancak etik olmayan davranış için kendisine arka çıkılacağını veya korunacağını düşünmek.
1.Eğer gerekli ise etiktir 2. Sahte gereklilikler tuzağı
3. Eğer yasal ve izin verilebilir ise, uygundur 4. Bu işin bir parçası
5. Sonuçta herkesin yararı sağlanacak 6. Bunu sadece senin için yapıyorum 7. Sadece ateşe ateşle karşılık veriyorum:
8. Kimse zarar görmeyecek:
9. Yüce/asil/kutsal amaç için yozlaşma 10. Herkes aynı şeyi yapıyor
11. Kişisel olarak benim kazancım yoksa tamam 12. Hak ettiğimi alamıyorum:
13. Meslektaşlarının Suçlarını Gizleme . 14.Benden bulmasın düşüncesi
15. Hala tarafsız olabilirim düşüncesi
Akarsu, Bedia.(1965). Ahlak Öğretileri: Mutluluk Ahlakı.
İstanbul: İstanbul
Örselli (2010). Türkiye’de Toplumsal ve Yönetsel Etik Değerler ile İkilemler: Uygulamalı Bir Araştırma. Konya.
Doktora Tezi.
