•KVV.'lık bir ihtiyaç ortaya çıkmaktadır. Bu ihtiyacı karşılamak için hazırlanmış olan genişleme programının en önemli unsu-

(1)

barajın geneı gorünüşı K E B A N

B A R A J I İ Ş L E T M E Y E A Ç I L D I ( * ) K e b a n P r o j e s i n i n O l u ş u m u

Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu zaman Türkiye'deki mevcut elektrik gücü 33 000 KW idi; yani bugün Ankara'nın ihtiyacı olan gücün yaklaşık olarak dörtte biri ka- dar... II. Dünya Harbinden sonra Türki- ye'nin elektrik gücü 246 000 KW'a, bunu takip eden 10 sene içersinde de 611 000 KW.'a 1956 ve 1962 yılları arasında ise bu 'miktar 1 332 000 KVV.'a çıkmıştır. Türki-

ye'nin elektrik ihtiyacı yılda % 13 ora- nında artmaktadır. Bunun sonucu olarak 1963 ve 1973 yılları arasında Türkiye'nin elektrik enerjisi talebinde 1 450 000

•KVV.'lık bir ihtiyaç ortaya çıkmaktadır. Bu ihtiyacı karşılamak için hazırlanmış olan genişleme programının en önemli unsu-

runu KEBAN BARAJI VE HİDROELEKT- RİK SANTRALI meydana getirmektedir.

Türkiye'deki akarsuların ekonomik

olarak 65,3 milyar kilovat saat enerji üret- mesinin mümkün olduğunu son çalışmalar ortaya koymuştur. Bu enerjinin büyük kıs- mının Doğu Anadolu akarsularında, bilhas- sa Fırat Nehri üzerinde yer almış bulun- ması, bu nehrin Hidroelektrik enerji üre- timinde öncelikle kullanılması durumu kendiliğinden ortaya çıkarmıştır.

Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİE) 1936 yılından itibaren Fırat nehrinin istikşaf çalışmalarına, yani nehrin sağlayabilece- ği imkânların araştırılması ile ilgili ön çalışmalara başlamış bulunuyordu. Neh- rin, yılın çeşitli aylarında ne gibi özellik- ler gösterdiğini yakından izleyebilmek ga- yesi ile Palu, Pertek, Keban Boğazı, Kö- mürhan. Karakaya ve Kemaliye gibi mev- kilerde akım rasat istasyonları tesis et- miş ve ayrıca Keban Boğaz'ında arazinin şekil ve yapısı ile ilgili çalışmalara giriş- miştir. Bu tarihlerde Türkiye'nin ürettiği elektrik gücü 217 000 KW idi. Keban Pro- jesi ise o zamanki imkânların müsaadesi nisbetinde 500 000 KW. takatlık bir pro- je olarak düşünülüyordu. (Bugün için plan- lanan takatin yaklaşık olarak % 40'ı). Ge- lecekteki enerji talebinin çok fazla ola- bu yazı DSİ genel müdürlüğü broşüründen alınmıştır.

cağının anlaşılması ile 1952 yılından iti- baren Doğu akarsuları tekrar ele alınmış ve 1954 yılından sonra Keban boğazında fiilen temel araştırmalarına başlanmıştır. 1 Bunü takip eden 6 yıl içersinde Keban ' barajı ve Hidroelektrik Santralı Projesi her yönü ile derin bir inceleme ve araş- tırma konusu olmuştur. 1959 yılında Ulus- lararası Yardım Teşkilâtı (ICA)'nın teknik J yardımı ile Amerikan EBASCO Services ine. firması ile işbirliği yapılarak Türki- ye'nin elektrik ihtiyaçlarını karşılama in- } celemelerine başlanmış ve daha sonra . | nihaî ve kesin bir plânlama cihetine gi- \ dilmiştir. Hazırlanan 7 plan teklifinin içer- I sinde 5 No.'lu plan kilovat saat maliyeti bakımından en ucuz ve yurt ekonomisi ve Doğu Anadolu bölgesinin sosyal kalkın- ması bakımından son derece uygun olan i Keban Plam'dır.

K e b a n B a r a j ı n ı n F a y d a l a r ı

Keban Barajı ve Hidroelektrik Sant- • ralı'nın direkt faydaları Kuzey-Batı, Doğu ve Güney-Doğu Anadolu'nun sosyal ge- lişmesinde rol oynayacağı büyük hizmet- ' lerdir. Aynı şekilde Batı Anadolu'nun iler- l

113

:

|

(2)

Kemaliye

, Çemlşgezek Vaskovan

/Kaplıka^aV Harpı KEBAN

a Yollan

ı Yâpılan Malatya

lemesinde büyük rolü olacaktır. Doğu Ana dolu'da Maden'de demir - çelik ve sü per fosfat. Guleman'da ferrokrom. Erga rıi'de elektrolitik bakır, Seydişehir'de alu minyum, Karadeniz bölgesinde bakır rafi nerisi endüstrilerini besleyebilecek ya ni kendi pazarını kendisi doğuracaktır Bunun dışında Fırat'ın güney kısımların

da kurulacak diğer baraj ve santrallarâ sağlayacağı teknik fayda, feyezan kon- trolü, balıkçılık, nakliyat ve eğlence din- lenme '.sahaları yaratması bakımından hizmetleri milyonlarla ifade edilebile-

Dünyada yükseklik bakımından 18., arkasında biriktirdiği su hacmi bakımın-

dan 21. va üreteceği enerji bakımından

39. baraj olan Keban barajı her şeyden

önco bir enerji üretme barajı olup sula-'

ma maksatları İçin kullanılmayacaktır. Fı-

rat'ın sulama hizmetlerinde kullanılması,

Keban'ın mansabında Devlet Su İşleri ta-

rafından ileride inşa edilecek Aşağı Fırat

P.-ojesi ile ilgili diğer barajlar sayesinde

(3)

mümkün olacaktır. Bu proje ile Türkiye'nin en verimli ovalarından biri olan Urfa-Har- ran ovaları sulanabilecektir.

K e b a n B a r a j ı n ı n y e r i v e K e b a n B a r a j ı B a r a j ı S a h a s ı H i d r o l o j i s i

Baraj ve Elâzığ'ın 45 km. kuzey-batı- sında, Malatya'nın 65 km. kuzey-doğusun- da olup, Karasu il.e Murat nehirlerinin birleştiği yerden 10 km. daha aşağıda neh- rin aktığı en • dar boğazlardan birindedir.

Karasu ile Murat nehirlerinin birleşmele- ri ile meydana gelen Fırat nehrinin bu birleşme noktasından itibaren ilk uygun baraj yeridir.

Keban barajının göl sahasında topla- nacak su, ortalama eni 150 km. boyu ise 425 km. olan 64 100 km

2

.'lik bir sahadan, Fırat nehrinin Karasu ve Murat kolları vasıtası ile temin edilecektir. Fırat nehri yılın muhtelif zamanlarında çok farklı olan bir akım düzenine sahiptir. Ortalama ge- ç i n su miktarı 635 m'/sn.'dir. Nehrin bir yıl içinde geçirdiği suyun % 70'i karla- rın erime mevsiminde, yani mart ile hazi- ran ayları arasında geçer. Nisan ve ma- yıs ayları ise yılda azamî su miktarının geçtiği iki aydır. Son 30 yıl içinde en az feyezan 1961 yılında 1190 m

3

/sn., en faz- la ise 1968 yılında 6800 ırv'/sn. olarak kaydedilmiştir. (Saniyede 6800 m

³

.'lük akım 7 dönüm arazinin bir saniyede 1 metre yükseklikte su ile kaplanması de- mektir).

K e b a n B a r a j ı n ı n O t u r a c a ğ ı A r a z i n i n Ş e k l i

Keban barajı mevkiine gelmeden önce Fırat vadisi oldukça geniş ve yayvandır;

fakat Keban boğazında bir anda daralır ve yamaçlar dikleşip sarplaşır. Burada sağ ve sol sahil tamamen çıplak ve sarp ka- yadır. Nehrin ortalama derinliği 7 metre- dir. Boğaz mevkiinde nehir yatağı 45 met- re derinlikte bir aluvial tabaka ile kaplı bulunmakta idi.

Keban boğazında iki cins kaya mev- cuttur. Birincisi üstte ve görünen gri pembe kalker veya mermer, ikincisi ise bu kalkerin altında yer alan şistlerdir.

Burada arazi yapısının incelenmesi için DSİ, EİE ve müteahhit firma tarafından bugüne kadar 55.000 m. derinliğinde son- daj yapılmış, muhtelif tüneller, kanallar ve hendekler açılarak temel durumu hak- kında bilgi toplanmıştır.

K e b a n B a r a j ı n ı n V a p ı s i Keban barajı için iki ayrı baraj tipin- den meydana gelen karma bir baraj de- nilebilir. Kaya ı_oigu baraj ve beton ağır- lık barajı olan bu tiplerden birincisi, esas ana barajı teşkil eaer. Kaya dolgu baraj sağ sahil kaya sathından sol sahilde en yüksek noktaya kadar 601.38 metre ola- rak uzanmakta ve bu noktadan sonra 524.34 metre uzunluktaki beton ağırlık barajı başlamaktadır.

Barajın üstten uzunluğu 1125.72 met- redir. Kaya dolgu baraj merkezde su ge- çirmeyen bir tabakayı haiz nehir yatağı üzerinde yer alan sıkıştırılmış kaya dol- gucıarı ibaret bir kütle olacaktır. Bu kı- sımda kullanılan malzeme Hirfanlı baraj'- ında kullanılan malzemenin 8 misline, Kesikköprü barajı'nda kullanılan malzeme- nin ise 18 misline tekabül etmektedir.

Bu hacimdeki kaya ile Türkiye'nin etra- fını 50 cm. eninde ve 5,00 metre yüksek- likte bir taş duvar ile çevirmek mümkün- dür. Kaya dolgu baraj gövdesi yüksekliği nehir tabanı seviyesinden 167 metre, te- melden ise 211 metre (70 katlı bir apart- man yüksekliği) gövde genişliği tabanda, (685.00 kotunda) 581 metre, üstte ise 11 metre olan muazzam bir kaya yığını gö- rünüşünde olacaktır. Ana baraj için ge- rekli malzeme nehrin sağ tarafındaki bü- yük taş ocağından, iki kil ariyet sahasın- dan ve nehir yatağından temin edilmekte- dir.

Beton hacmi 1 093 000 m

3

, olacak beton ağırlık barajı, dört ana kısımdan 27 bloktan ibarettir; bunlar kuzey-güney ağır- lık barajları 16 blok, giriş yapısı 4 blok ve dolusavak 7 blok olmak üzere kuzey-gü- ney yönünde yer alırlar. Bu grupta sarf edilecek beton miktarı ile 930 adet 40'ar daireli ve 10 katlı apartımanın beton işle- rini yapmak mümkündür ki, 37 000 dai- reden müteşekkil olacak bu sitede 185 000 kişi barınabilir. Yine bu miktar beton ile 1.5 tane Gökçekaya barajı ve 2 tane Sa- rıyar barajı yapmak mümkündür. Beton ağırlık barajının kaya dolgu ile birleştiği noktadan güneye doğru uzanan 99.22 met- relik kısmına Kuzey Ağırlık Barajı, yine beton ağırlık barajının güney ucundan iti- baren kuzeye doğru uzanan 213. 12 met- relik kısmına ise Güney Ağırlık Barajı adları verilmektedir. Bu iki yapının orta- sında giriş yapısı ile dolusavak kapısı yer alır.

Giriş yapısı santral binasına yani elektrik üretim merkezine su götüren 5,20 metre iç çapındaki boruların başlangıç kısımlarının ilk 60 metresinin yerleştiril- miş olduğu beton kütle yapıdır. Giriş ağız- larında su ile beraber kütük v.s. gibi par- çaların girmesini önleyecek ızgaralar ve su alma ağzı kapakları ile bunların kal-

dırma ve indirme tertibatları yer almış- tır. Bu kısım beton ağırlık barajının 524.34 metrelik uzunluğunun 88 metresini kap- sar. Buradaki yükseklik temelden itiba- ren 86.60 metredir.

Dolusavak, baraj arkasında meydana gelen gölde fazla olarak biriken suların baraj gövdesi üzerinden taşmasını önle- mek maksadı ile bu fazlalığı gövdeye za- rar vermeden nehrin mansabına iletecek beton bir kanaldan ibarettir. 124 metre ge- nişliğinde olan bu kanal, gövdenin üze- rinden başlayacak ve aynı genişlikte 400 metre olarak devam etmektedir. Gövde üzerinde mevcut 6 kapak ile saniyede 17 000 m

: !

. su tahliye edilebilecektir. Ba- raj ekseni boyunca sağ ve sol sahillerde yapılan. uzunlukları 130 metre ile 900 metre arasında değişen 3,00 X 2,50 ve 3,00 X 3,00 m. ebadındaki ufak tünellere Enjeksiyon Galerileri adı verilmektedir.

Bunların tabanından yüksek basınçla en- jekte edilecek çimento şerbeti, kayalarda- ki çatlak ve boşlukları dolduracak ve te- melden su sızmasını önleyecek bir perde meydana getirecektir. Ağırlık barajlarının temelinin bazı yerlerinde enjeksiyon ile sızdırmazlığın sağlanamadığı kısımlarda bir beton duvarla zeminin geçirimsizliği sağlanmaktadır.

S a n t r a l S a h a s ı v e Ş a I t S a h a s ı

Barajın ana gayesi olan elektrik üre- timi, santral binası içinde her biri 155 000 KW. takatli 8 adet jeneratör ile yapılacaktır. Baraj inşaatı bitiminde 4 ta- nesinin montajı tamamlanıp işletmeye geçirilecek, öteki 4 tanesi ise Herki yıl- lardaki ihtiyaca göre tesis edilecektir.

Şalt sahası ise santral binasından 14 400 volt olarak çıkan elektrik enerji- sinin uzak mesafelere nakli için 380 000 veya 154 000 volta yükseltildiği sahadır ki, kısmen kaya dolgu barajın mansap eteğinin önünde ve kısmen santral binası- nın arkasında yer almaktadır. 380 000 voltluk hatlar Ankara ve daha uzak me- safeleri, 154 000 voltluk hatlar ise Doğu ve Güney - Doğuyu besleyecektir.

Baraj inşaatı için gerekli olan 900C KW. Elazığ'ın 20 km. doğusundaki Hazaı santralından sağlanmaktadır.

R e z e r v u a r ( G ö l )

Baraj arkasında birikecek suyun mey-

dana getireceği göl 30,6 milyar metre

küp su ihtiva edecek ve 687 318 dönün-

araziyi kaplayacaktır. En derin yerinde sı

yüksekliği 160 metre olacaktır. Göl uzun

luğu doğu - batı istikametinde 125 km.'

dir. Gölün su ile dolması için geçecel

müddet 6 ay ile 16 ay arasındadır.

(4)

Genel Karakteristikleri : Nehir

Rezervuarın maksimum işletme kotu Minimum takat için rezervuar kotu Minimum işletme kotu Emme borusu çıkışında kuyruk suyu proje kotu

Emme borusu çıkışında kuyruk suyu proje kotu

Fırat 845.00 813.00 800.00 (4 ünite için) 693.00 (8 ünite için) 696.00 (maksimum feyezan hali) 712.40

Hidrolojik Karakteristikler : Ortalama debi 635 m^/sn.

Maksimum günlük debi 6800 m

s

İsn.

Minimum günlük debi 145 m

â

/sn.

Türkiye'de :

Keban barajı yükseklik, hacim ve ti kat bakımından Türkiye'deki mevcut b;

rajların en büyüğüdür.

Göl v Nihaî Havza Karakteristikleri Havza alanı

Havza uzunluğu Havza ortalama genişliği Maksimum göl alanı Maksimum göl hacmi 780 kotunda göl hacmi 810 kotunda göl hacmi 65 yıl için teressübat hacmi

64 100 km

2

. 425 km.

125 km.

687 318 dönüm 30 610 058 375 mü.

5 455 090 500 m*.

12 814 793 375 m».

1 355 000 000 m».

Dünyada :

— Yükseklik bakımından 18 (Dolgu barajların dördüncüsü).

— Hacim bakımından sunî göller sında 21.,

— Enerji üretim kapasitesi bakımın- dan hidroelektrik tesisler arasında 39.,

— Dolgu hacmi bakımından 38. dir.

Keban barajı arkasında meydana ge- lecek gölün kaplayacağı alan 687.318 dö- nümdür. Bu miktarın % 70'i şahıslar adı- na kayıtlı olduğu için, bunların kamulaş-