Çanakkale âbidesi
r
İ s t a n b u l ' u n O k u l d â v a s ı — Y e n i M e l e k S i n e m a s ı — Ç a n a k - k a l e  b i d e s i — Y e d i k u l e n i n r e s t o r a s y o n u n a b a ğ l a r k e n — M i e s V a n d e r R o h e — D o k u z n e s i l d e n b e r i A m e r i k a n r e s i m s a n a t ı — İ n s a n v e ş e h i r — B i r l e ş m i ş M i l l e t l e r B i n a s ı ( P a r i s )
— Y o l l a r ı n r e n g i : S i y a h m ı , b e y a z m ı o l m a l ı ? — R a m a z a n E f e n d i C a m i i — B i b l i o g r a f y a — H a b e r l e r — P i y a s a c e t v e l i .
.J
n o . 2 9 3
4 — 1958
X X V I I i n c i Y ı I . 1 9 5 8 i s t a n b u l . F i a t ı 6 0 0 K u r u ş
ARKİTEKT
M İ M A R L I K , Ş E H İ R C İ L İ K V E B E L E D İ Y E C İ L İ K D E R G İ S İ
"Revue t r i m e s t r i e l e D . u r c h ı t e c t u r e - ğ f a Qııarterly publication on Architec- ^ ^ D r e i m o n a l s z e i t s c h r i f t f ü r D ' u r b a n s m e et des a r t s d e c o r a t i f s t u r e city p l a n n i n g and d e c o r a t i o n ^ ^ b a u k u n s t , s t a e d t e b a u und dekoration
İMTİYAZ S A H İ B İ VE BAŞ YAZARI : Z E K İ SAYÂK. U. N E Ş R İ Y A T MÜDÜRÜ A B İ D İ N MORTAŞ A D R E S ' A R K İ T E K T ANADOLU H A N No. 33 E M İ N Ö N Ü . İ S T A N B U L T E L E F O N : 2 2 1 3 0 7
K U R U L U Ş U : 1931
Cild : 26 No. 293
A b o n e ş a r t l a r ı :
Y ı l l ı ğ ı 2 0 . — T . L . A l t ı aylığı 1 2 . — T . L . Bu s a y ı 6.00 T . L .
Y a b a n c ı m e m l e k e t l e r i ç i n : 25. T . L .
A R K İ T E K T ' i n K O L L E K S İ Y O N L A R I :
1931 — 1935 1 9 3 6 — 1940 1941 — 1 9 4 5 1946 — 1957 İ l â n t a r i f e m i z
b e h e r cildi 2 5 . — T . L .
> 2 2 , 5 0 T . L . 2 0 . — T . L . 2 0 . — T . L . t a l e p ü z e r i n e g ö n d e r i l i r .
Y a z ı ; f o t o ; r e s i m v e a b o n e b e d e l l e r i A R K İ T E K T i n a d r e s i n e p o s t a ile g ö n d e r i l -
m e l i d i r . B a s ı l m ı y a n y a z ı l a r i a d e e d i l i r . A d r e s l e r i n i d e ğ i ş t i r e n a b o n e l e r i n e n g e ç iki ay içinde i d a r e h a n e m i z i h a b e r d a r e t m e - leri l â z ı m d ı r . A k s i t a k d i r d e k a y b o l a n d e r - g i l e r d e n M ü d ü r l ü ğ ü m ü z m e s ' u l i y e t k a b u l
e t m e z .
P o u r t o u t p a y e m e n t et d e m a n d e des r e n - s e i g n e m e n t s ; ainsi q u e p o u r t o u t e n v o i des d o c u m e n t s , tels q u e p h o t o s , articles, a n n o n - ces b i b l i o g r a p h i e â inserer, s ' a d r e s s e r â la
D i r e c t i o n .
A d r e s s e : A R K İ T E K T N o . 33 A n a d o l u H a n , E m i n ö n ü
İ s t a n b u l ' ı u r q u i e
A n k a r a M ü m e s s i l i Y . M i m a r Muzaffer VANLI
MESLEK P O L İ T İ K A S I :
İSTANBUL'UN OKUL DÂVASI
ZEKİ SAYÂR
Ş e h r i m i z i n ç e ş i t l i d e r t l e r i a r a s ı n d a b i r d e o k u l d â v a s ı v a r d ı r . O k u l i n ş a a t ı h e r y ı l ö ğ r e t i m ç a ğ m a g i r e n ç o c u k l a r ı - m ı z ı n a r t ı ş ı i l e m ü t e n a s i p m i k t a r d a y a - p ı l m a d ı ğ ı i ç i n , i l k o k u l l a r d a , g ü n d e i k i l i , ü ç l ü ; h a t t â b a z ı s e m t l e r d e d ö r t l ü ö ğ r e - t i m y a p ı l m a k t a d ı r ! . .
G e ç e n s e n e i m a r d o l a y ı s i y l e a ç ı l a n y o l l a r a t e s a d ü f e d e n b i r k a ç o k u l u n yı- k ı l m a s ı , s o n z a m a n l a r d a , e s k i o k u l b i n a - l a r ı n ı n b o ş a l t ı l m a s ı b u b u h r a n ı h a d b i r h a l e g e t i r m i ş t i r ; a y r ı c a o r t a o k u l l a r d a d a b i n a b u h r a n ı b a ş l a m ı ş , i d a r e c i l e r , b i r a r a - l ı k b u z o r d u r u m d a n k u r t u l m a k i ç i n , a s - k e r î m u v a k k a t b a r a k a l a r d a n v e t ü t ü n d e - p o l a r ı n d a n b i l e i s t i f a d e e t m e y i d ü ş ü n - m ü ş l e r d i r !
M a a r i f V e k â l e t i t a r a f ı n d a n i l k v e o r t a o k u l l a r ı n b i r l e ş t i r i l m e s i i ç i n t e t k i k - l e r y a p m a k ü z e r e d a v e t e d i l e n y a b a n c ı m ü t e h a s s ı s l a r , i k i l i v e ü ç l ü ö ğ r e t i m i g ö r - d ü k l e r i z a m a n h a y r e t l e r i n i s a k l a m a m ı ş - l a r , b u n u n b i r b e n z e r i n e h i ç b i r m e m l e - k e t t e t e s a d ü f e t m e d i k l e r i n i d e a ç ı k l a -
a ç ı k l a m ı ş l a r d ı r ! . . A y n ı b i n a i ç i n d e b i r g ü n d e i k i - ü ç d e f a ö ğ r e t i m y a p m a k ş ü p - h e s i z k i , m e c b u r i y e t v e z a r u r e t l e r i n do- d u ğ u , b i z e m a h s u s b i r u s u l d ü r . Y o k s a , d e v a m l ı b i r ş e k i l d e k u l l a n ı l a n o k u l b i - n a s ı v e e ş y a s ı n d a n k ı s a z a m a n d a h a y ı r k a l m ı y a c a ğ ı , b i n a n ı n s ü r a t l e y ı p r a n a c a ğ ı , t a h a m m ü l ü f e v k i n d e k e s i f k u l l a n ı l ı ş ı n t e m i z l i k v e s ı h h a t i m k â n l a r ı n ı o r t a d a n k a l d ı r a c a ğ ı , n i h a y e t ç o c u k l a r ı m ı z ı n o k u l i ç i n d e d e r s h a n e d e n d e r s h a n e y e g ö ç e t - m e l e r i o k u l u b e n i m s e m e l e r i , t e r b i y e v e ç a l ı ş m a l a r ı b a k ı m ı n d a n b i r ç o k m a h z u r - l a r d o ğ u r a c a ğ ı m u h a k k a k t ı r . O k u l b i n a - l a r ı n ı n b i l h a s s a i l k s ı n ı f l a r i ç i n u z a k m e - s a f e l e r d e o l u ş u , k ü ç ü k ç o c u k l a r ı m ı z ı n m e c b u r e n h e r g ü n u z a k s e m t l e r e g i t m e - l e r i n i i c a p e t t i r m e k t e d i r . A n c a k d e d i ğ i - m i z g i b i a l â k a d a r l a r ı n b i l h a s s a s o n s n e - l e r d e o k u l b i n a s ı i n ş a s ı n d a g ö s t e r d i k l e r i r a h a v e t b u k ö t ü n e t i c e y i d o ğ u r m u ş t u r . İ s t a n b u l d a , e n b a s i t b i r h e s a b a g ö r e g e l e c e k t e k i d e ğ i l , b u g ü n k ü b u h r a n ı k a r - ş ı l a m a k i ç i n 7 0 - 80 i l k 2 5 o r t a o k u l a
a c i l e n i h t i y a ç o l d u ğ u s ö y l e n m e k t e d i r . B u d a h e r s e n e i n ş a e d i l e n 8 - 1 0 o k u l b i n a s ı i l e t a b i a t i y l e k a r ş ı l a n a m a z .
Ş e h r i n b u d â v a s ı i l e m e ş g u l o l a n v i l â y e t m e c l i s i b u s e n e o k u l in- ş a s ı i ç i n a n c a k 4,5 m i l y o n l i r a t a h s i s a t k a b u l e t m i ş t i r . B ü y ü k b u h r a n v e i h t i y a ç k a r ş ı s ı n d a b u m i k t a r t a b i î g ü l ü n ç t ü r . B u t a h s i s a t , m e v c u t o k u l l a r m t a m i r l e r i n e b i l e , k â f i d e ğ i l d i r . O h a l d e , d â v a y ı r a s - y o n e l ş e k i l d e h a l l e t m e k için h e r ş e y d e n ö n c e p r o g r a m v e k r e d i t e m i n e t m e k , v e b i r ç o k m e m l e k e t l e r i n İ k i n c i D ü n y a sa- v a ş ı n d a n s o n r a y a p t ı k l a r ı gibi g e n i ş m i k -
t a r d a o k u l i n ş a a t ı n a g i r i ş m e k l â z ı m d ı r . B u d a a n c a k v â k ı f a n e y a p ı l a c a k b i r p r o g r a m v e s e n e l e r e t a k s i m e d i l e c e k b ü - y ü k b i r k r e d i i l e k a b i l o l u r ki, d â v a vi- l â y e t i n b ü t ç e i m k â n l a r ı n ı n a ş m a k t a b i r h ü k ü m e t m e s e l e s i h a l i n i a l m a k t a d ı r .
B u g ü n o k u l b i n a s ı o l a r a k , b a r a k a l a - r a r a z ı o l a n i d a r e c i l e r i m i z i n s e n e l e r d e n b e r i p a h a l ı m e t o d l a r l a o k u l b i n a l a r ı in- ş a e t t i k l e r i m a l û m d u r . Biz b u b i n a l a r ı i n ş a e d e r k e n A v r u p a m e m l e k e t l e ı i bil- h a s s a i l k o k u l l a r ı i ç i n b a s i t v e i l e r i m e - t o t l a r l a p r o g r a m l ı b i r ş e k i l d e b ü y ü k m i k y a s t a b i n a l a r i n ş a e d i y o r l a r d ı .
İ s t a n b u l o k u l l a r ı i n ş a a t ı i ç i n h i ç o l m a z s a , 5 s e n e z a r f ı n d a s a r f e d i l m e k ü z r e 100 m i l y o n l i r a l ı k b i r k r e d i t e m i n e d i l m e s i i m k â n s ı z d e ğ i l d i r . S o n s e n e l e r - d e , t u r i s t i k t e s i s l e r e , o t e l l e r e v e m o t e l - l e r e s a r f e d i l e n y ü z l e r c e m i l y o n l i r a n ı n y a n ı n d a , ç o c u k l a r ı m ı z ı n y e t i ş t i r i l m e s i i ç i n z a r u r î o l a n b u p a r a y ı t e m i n d e h ü k ü - m e t i m i z i n e l i n d e n g e l e n i e s i r g e m i y e - c e ğ i d e m u h a k k a k t ı r . O h a l d e , vi- l â y e t i n i ş i v a k i t k a y b e t m e d e n p r o g r a m - l a m a s ı v e i n ş a a t f a a l i y e t i n e g e ç m e s i lâ- z ı m d ı r . A k s i t a k d i r d e , o k u l s u z l u k b u h - r a n ı d a h a d a ş i d d e t l e n e c e k t i r .
F o t o A k a d e m i
YENİ MELEK SİNEMASI
Y . M i m a r M u a l l i m E m i n N e c i p U Z M A N G . S . A .
V a k t i y l e , s i n e m a o l a r a k , e s a s l a r ı t e s b i t e d i l m i ş v e b e t o n a r m e i n ş a a t ı t a m a m l a n m ı ş o l a n b u b i n a , 1952 s e n e s i n d e b a ş k a b i r z ü m r e t a r a f ı n d a n e l e a l ı n a r a k , s i n e m a s k o p i m k â n l a r ı n ı d a s a ğ l a y a n y e n i b i r p r o g r a m a g ö r e e h e m - m i y e t l i d e ğ i ş i k l i k l e r l e t a m a m l a n m ı ş t ı r .
S i n e m a , B e y o ğ l u n a p a r a l e l b i r i k i n - ci s o k a k t a d ı r . B u s o k a ğ a d a r b i r c e p - h e s i v a r d ı r . B u c e p h e d e b u l u n a n a p a r t - m a n ı n k a t ı , s i n e m a n ı n g i r i ş v e h o l l e r i n i t e ş k i l e d e r . S i n e m a s a l o n u k ı s m ı a r k a - da, s o k a k s e v i y e s i n d e n 3.0 m . a ş a ğ ı d a -
d ı r . P a r t e r i v e i k i b a l k o n u y l a 1200, ki- ş i l i k o l a n s i n e m a y a o r t a b a l k o n s e v i - s i n d e n g i r i l i r . B i r m e r d i v e n l e p a r t e r e . i n i l i r v e b i r m e r d i v e n l e d e i k i n c i b a l k o -
n a ç ı k ı l ı r .
K a s a h o l ü v e f u a y y e s a r ı v e k a h - v e r e n g i m e r m e r l e k a p l ı d ı r . B u kıs- m ı n t a v a n ı , ü s t t e k i a p a r t m a n ı n s ı h h i te- s i s a t k a n a l l a r ı n ı v e g e l i ş i g ü z e l s a r k a n k i r i ş l e r i n i k a p a m a k i ç i n , n i s b e t e n a l ç a k
o l a n k a s a h o l ü n d e a y n a v e f u a y e d e d e d e k o r a t i f t e r t i p l i l â m b a l a r ı i h t i v a e d e n a l ç ı t a v a n l a k a p l ı d ı r . .
S i n e m a s a l o n u d ö ş e m e s i M a r l e y p l â k - l a r ı y l e , d u v a r l a r ı n a l t .kısmı l a m b r i , ü s t k ı s ı m l a r ı — a k u s t i k m ü t a l â a i l e — p r o f i l - li a l ç ı p a n o l a r l a k a p l ı d ı r . T a v a n d ü r a l i t l e v h a l a r l a ö r t ü l m ü ş v e ü z e r i n e t a t b i k e d i l e n y a r ı m k ü r e ş e k l i n d e k i t a h t a be- n e k l e r l e , s e s a k i s l e r i n i a y a r l ı y a c a k b i r s a t ı h e l d e e d i l m i ş t i r . S a l o n d a h a k i m r e n k p e n b e v e k ı r m ı z ı d ı r . B u n a k a r ş ı l ı k t a v a n s a t ı h l a r ı n a t a t b i k e d i l m i ş o l a n k o y u y e ş i l i l e k o n t r a s t t e s i r e l d e edil- m i ş t i r .
Giriş katı plânı
Plân
D i ğ e r b i r g ö r ü n ü ş
M a k e t
ÇANAKKALE ÂBİDESİ
M i m a r l a r ı : D o ç e n t Y . M . M i m a r D o ğ a n E R G İ N B A Ş v e İ s m a i l U T K U L A R
B i r i n c i D ü n y a H a r b i n d e T ü r k K a h - r a m a n l ı k d e s t a n ı n ı n y a z ı l d ı ğ ı y e r l e r d e n Ç a n a k k a l e d e , ş e h i t l e r i m i z i n aziz h a t ı - l a r ı n ı n a n ı d ı 4 0 s e n e s o n r a d a o l s a , b u - g ü n t a h a k k u k e t m i ş b i r h a l d e d i r .
1944 S e n e s i n d e a ç ı l a n b i r m i m a r î m ü - s a b a k a s o n u n d a , D o ç e n t D o ğ a n E r g i n b a ş v e İ s m a i l U t k u l a r t a r a f ı n d a n t a n z i m edi- l e n p r o j e n i n B i r i n c i l i ğ i k a z a n d ı ğ ı m a - l û m d u r ( * ) .
P r o j e n i n t a n z i m i n d e n s e n e l e r g e ç t i ğ i h a l d e b i r t ü r l ü t a h a k k u k e t t i r i l m i y e n v e y ü z ü s t ü b ı r a k ı l a n b u â b i d e n i h a y e t
« M i l l i y e t » g a z e t e s i n i n a ç t ı ğ ı K a m p a n y a
( * ) B a k ı n ı z A r k i t e k t c i l d 1944 sa- h i f e : 52.
s a y e s i n d e i n ş a a t a l ü z u m l u P a r a n ı n m ü - h i m b i r k ı s m ı h a l k t a r a f ı n d a n b a ğ ı ş su- r e t i y l e t e m i n e d i l m e s i n d e n s o n r a a r t ı k i k m a l s a f h a s ı n a g i r m i ş b u l u n u y o r .
Ö n ü m ü z d e k i yaz, â b i d e n i n i k m a l e d i l e c e ğ i ü m i t e d i l m e k t e d i r . B u s u r e t l e i ş i n i l k s a f h a s ı b a ş a r ı i l e s o n a e r m e k t e i s e d e , â b i d e n i n e t r a f ı n ı n d a t a n z i m i b i r z a r u r e t t i r .
H e r s e n e 19 M a r t t a y a p ı l a n Ç a n a k k a l e ş e h i t l e r i n i a n m a t ö r e n l e r i n d e b u r a y a b i n l e r c e v a t a n d a ş g i t m e k t e v e m e r a s i m e i ş t i r â k e t m e k t e d i r . B u s e b e p - t e n â b i d e n i n e t r a f ı n d a , b ü y ü k i n s a n t o p - l u k l a r ı n ı a l a b i l e c e k t a n z i m e d i l m i ş b i r m e y d a n a v e b i r i s k e l e y e i h t i y a ç v a r d ı r . E s a s e n p r o j e n i n m i m a r l a r ı b u i h t i y a c ı
d ü ş ü n m ü ş l e r v e t e k l i f e t m i ş l e r d i r . Y i n e a y r ı c a b u r a d a b i r h a r p m ü z e s i n e d e ih- t i y a ç v a r d ı r .
B u r a d a , k ı r k s e n e ö n c e y a p ı l a n Ça- n a k k a l e h a r b l e r i n i n b i r ç o k d o k ü m a n ı t e ş h i r e d i l e b i l e c e k t i r .
 b i d e Ç a n a k k a l e d e k i İ n g i l i z v e F r a n s ı z â b i d e l e r i n d e n d a h a b ü y ü k v e d a h a h e y b e t l i d i r . Ç a n a k k a l e â b i d e s i n i n m e y d a n a g e l m e s i n d e m e m l e k e t h a l k ı n ı n g ö s t e r d i ğ i a l â k a b i l h a s s a k a y d a ş a y a n d ı r . M i m a r l a r t a t b i k a t t a p r o j e n i n e s a s h a t l a r ı n d a b i r d e ğ i ş i k l i k y a p m a d a n y a l n ı z â b i d e n i n t a k k e k ı s m ı n ı d a h a b a s i t b i r ş e k l e i f r a ğ e d e r e k , g ü n ü m ü z ü n m i - m a r î a n l a y ı ş ı n a u y m a k i s t e m i ş l e r d i r .
M a k e t
YEDİ KULENİN RESTORASYONUNA BAŞLARKEN
Y a z a n : R ü s t e m D U Y U R A N İ s t a n b u l A r k e o l o j i M ü z e l e r i M ü d ü r ü
İ s t a n b u l ' u n f e t h i n i k o l a y l a ş t ı r m a k ü z e r e Y ı l d ı r ı m B a y e z i t v e F a t i h S u l t a n M e h m e t ' i n y a p t ı r d ı k l a r ı A n a d o l u v e R u - m e l i H i s a r l a r ı , i l e F e t h i m ü t e a k i p b i r İ ç - K a l e v a z i f e s i n i g ö r m e k m a k s a d i y l e in- şa e d i l e n Y e d i K u l e H i s a r ı , b ü n y e l e r i n i n s a ğ l a m l ı ğ ı y ü z ü n d e n y ü z y ı l l a r ı n t a h r i b a - t ı n a m u k a v e m e t e t m i ş i s e l e r d e , b i l h a s s a s o n y ı l l a r d a t a m i r e ş i d d e t l e i h t i y a ç gös- t e r e c e k b i r d u r u m a r z e t m e k t e i d i l e r . E s - k i E s e r l e r i s e v e n h a m i y e t l i v a t a n d a ş - l a r ı n e c d a d ı m ı z ı n a s k e r î i n ş a a t s a h a s ı n - da v ü c u d a g e t i r d i k l e r i b u e m s a l s i z a n ı t - l a r ı n b a k ı m s ı z v e h a r a p h a l l e r i k a r ş ı - s ı n d a d u y d u k l a r ı h ü z ü n s o n s u z d u .
S a y ı n R e i s i c u m h u r u m u z C e l â l B a - y a r ' ı n d a i m a ş ü k r a n l a a n ı l m a ğ a d e ğ e r y a k ı n a l â k a v e h i m a y e l e r i y l e a d ı g e ç e n a n ı t l a r d a n e v v e l â R u m e l i H i s a r ı n ı n - k i P r o f . A . G a b r i e l ' i n i ş a r e t e t t i ğ i g i b i O r t a
Ç a ğ l a r b o y u n c a Ş a r k t a y a p ı l m ı ş o l a n e n k u d r e t l i K a l e l e r d e n b i r i s i d i r ( 1 ) — t a - m i r v e r e s t o r a s i y o n u e l e a l ı n m ı ş v e b ü - y ü k m a s r a f v e e m e k k a r ş ı l ı ğ ı n d a H i s a r ı n d u v a r v e k u l e l e r i o n a r ı l m ı ş , b ü n y e s i n e y a p ı ş a n p a r a z i t b i n a l a r i s t i m l â k e d i l e r e k y ı k t ı r ı l m ı ş v e â b i d e b ü t ü n h e y b e t i y l e m e y d a n a ç ı k a r ı l m ı ş t ı r .
H â l e n İ d a r e m i z e b a ğ l ı b i r M ü z e h â - l i n d e z i y a r e t ç i l e r e a ç i k b u l u n d u r u l a n Y e d i K u l e H i s a r ı n ı n e s a s l ı o n a r ı m ı n a i s e M a a r i f V e k â l e t i n c e 1958 m a l î y ı l ı b ü t ç e - s i n e k o n a n 200.000 l i r a l ı k t a h s i s a t i l e g e ç e n s o n b a h a r a y l a r ı n d a b a ş l a n m ı ş b u - l u n m a k t a d ı r . A n c a k b a ş a r ı l m a k m e c b u - r i y e t i n d e o l u n a n i ş e l e r i n v ü s ' a t v e şü- m u l ü g ö z ö n ü n d e t u t u l u r s a b u t a h s i s a t ı n k i f a y e t e t m i y e c e ğ i a ş i k â r d ı r . B u s e b e p - l e d i r ki ç a l ı ş m a l a r i l e r l e d i k ç e ö n ü m ü z - d e k i y ı l l a r d a d a g e r e k l i t a h s i s a t ı n
a y r ı l m a s ı V e k â l e t ç e k a r a r l a ş t ı r ı l m ı ş v e b u m a k s a t l a 1959 b ü t ç e s i n e 200.000 l i r a k o n m u ş t u r . O n a r ı m f a a l i y e t i n i n y a n ı b a ş ı n d a b i l h a s s a T ü r k d e v r i K u l e v e d u v a r l a r ı n ı n e t r a f ı n ı s a r m ı ş o l a n v e ga- y e t ç i r k i n b i r m a n z a r a a r z e d e n p a r a z i t y a p ı l a r ı n k a l d ı r ı l m a s ı , H i s a r ı n e t r a f ı n ı n g ö z e h o ş g ö r ü n ü r y e ş i l b i r s a h a i l e çev- r i l m e s i g e r e k m e k t e d i r ki, b u h u s u s t a B e l e d i y e ' n i n d e y a r d ı m ı n a i h t i y a ç v a r - d ı r .
Y e d i K u l e ' d e k i ç a l ı ş m a l a r v e b u a r a d a y a p t ı ğ ı m ı z b a z ı m ü ş a h e d e l e r h a k - k ı n d a b i l g i v e r m e d e n ö n c e H i s a r ' ı n t a - r i h î v e m i m a r î h u s u s i y e t l e r i n i k ı s a c a g ö z d e n g e ç i r m e k f a y d a l ı o l a c a k t ı r ( 2 ) : F a t i h S u l t a n M e h m e t İ s t a n b u l ' u f e t h e t t i k t e n s o n r a ş e h r i n b i r İ ç K a l e y e o l a n i h t i y a c ı n ı t e s p i t e t m e s i ü z e r i n e K a r a S u r l a r ı n ı n M a r m a r a d e n i z i n e y a k ı n b i r
m a h a l l i n d e Y e d i K u l e H i s a r ı i n ş a edil- m i ş t i r ( 3 ) . Y e d i K u l e a d ı n ı , m e v c u t ye- d i k u l e s i n d e n ö t ü r ü a l m ı ş b u l u n m a k t a d ı r . Y e d i K u l e , i l k z a m a n l a r d a D e v l e t i n kıy- m e t l i e ş y a s ı n ı h , d i ğ e r t â b i r i l e , h a z i n e s i - n i n m u h a f a z a e d i l d i ğ i m ü s t a h k e m b i r m e v k i i d i . P a d i ş a h M u r a t I I I . d e v r i n d e
(1574-1595) H a z i n e n i n Y e n i S a r a y t â b i r e d i l e n b u g ü n k ü T o p k a p ı S a r a y ı Müzesi- n e n a k l e d i l m e s i ü z e r i n e ( 4 ) Y e d i K u l e , b i l h a s s a s i y a s î m a h k û m l a r ı n , h a r p e s i r - l e r i n i n v e r e h i n o l a r a k h a p s e d i l e n ec- n e b i d e v l e t m ü m e s s i l l e r i n i n a l ı k o n d u k - l a r ı b i r D e v l e t h a p i s h a n e s i o l m u ş t u r . B u a r a d a k a l ı n k a l e d u v a r l a r i y l e çev- r i l i r ü t u b e t l i v e k a r a n l ı k o d a l a r ı n d a b i r - ç o k k a n l ı v a k a l a r d a c e r e y a n e t m i ş t i r ki, b u n l a r ı n i ç i n d e ş ü p h e s i z e n ö n e m l i s i , P a - d i ş a h G e n ç O s m a n ' ı n 1622 y ı l ı n d a bo- ğ u l a r a k ş e h i d e d i l m e s i h â d i s e s i d i r . E c - n e b i m a h p u s l a r d a n r e h i n o l a r a k b u r a - da a l ı k o n a n s e f i r , m a s l a h a t g ü z a r v e k o n - s o l o s l a r ı n d a y e k û n u , b i l h a s s a 17. v e 18. ci a s ı r l a r d a , b i r h a y l i k a b a r ı k t ı r . On- s e k i z i n c i a s r ı n s o n l a r ı n d a b u g i b i m a h - p u s l a r ı n o l d u k ç a s e r b e s t b i r h a y a t ge-
P l â n
A l t ı n k a p ı n ı n b u g ü n k ü h a r a b h a l i
g i r d i k l e r i v e K a l e k u m a n d a n ı n ı n e v i n i n y a n ı b a ş m d a k i b i r e v d e i k a m e t e t t i k l e r i g ö r ü l ü y o r . O n d o k u z u n c u a s r ı n o r t a l a r ı n - d a b i r m ü d d e t i ç i n b a r u t d e p o s u o l a r a k k u l l a n ı l a n H i s a r , n i h a y e t 1895 y ı l ı n d a M ü z e l e r İ d a r e s i n e , f a k a t m a a l e s e f p e k h a r a p b i r v a z i y e t t e o l m a k ü z e r e , d e v r e - d i l m i ş b u l u n m a k t a d ı r .
M i m a r î d u r u m : P l â n d a ( 5 ) g ö r ü - l e c e ğ i g i b i Y e d i K u l e ' d e i n ş a t a r i h - l e r i v e ö z e l l i k l e r i b a k ı m ı n d a n b i r - b i r i n d e n f a r k l ı i k i b ü y ü k k ı s ı m m e v c u t -
t u r : H i s a r ı n b a t ı t a r a f ı n ı B i z a n s d e v r i n e a i t s u r v e K u l e l e r t e ş k i l e t m e k t e , Ş e h r e b a k a n d o ğ u k ı s m ı i s e F a t i h d e v r i n d e in- şa e d i l e n ü ç b ü y ü k k u l e v e b u n l a r ı n a r a - s ı n d a k i d u v a r l a r d a n t e r e k k ü p e t m e k t e - d i r . F a t i h i n m i m a r l a r ı y e n i d e n i n ş a et- t i k l e r i K u l e v e d u v a r l a r ı , E s k i İ s t a n b u - l u n k a r a s u r l a r ı n ı n e n ö n e m l i k a p ı s ı o l a n A l t ı n v e y a Y a l d ı z l ı K a p ı ( 6 ) n ı n a k s ı n a g e l e c e k ş e k i l d e m u n t a z a m v e s i m e t r i k b i r p l â n a g ö r e t e r t i p l e m i ş l e r d i r . Ü ç b ü - y ü k k u l e d e n A v e C k u l e l e r i ü s t ü v a n i ,
B k u l e s i ç o k k ö ş e l i d i r . D u v a r - l a r ı n k a l ı n l ı k l a r ı 5 m . , h a r i c i k u t u r l a r ı 19 m., iç b o ş l u k l a r ı n ı n k u t r u 9 m . v e y ü k s e k l i k l e r i 2 5 m . d i r . İ ç k ı s ı m l a r ı v a k - t i y l e a h ş a p d ö ş e m e l e r l e m ü t e a d d i t k a t - l a r a b ö l ü n m ü ş t ü ki, h â l e n iç d u v a r l a r d a d ö ş e m e l e r i t a ş ı y a n k i r i ş l e r i n y e r l e ş t i r i l - d i k l e r i d e l i k l e r , k a t l a r a a ç ı l a n k a p ı l a r v e o c a k y e r l e r i g ö r ü l m e k t e d i r . E s k i g r a - v ü r l e r d e n a n l a ş ı l d ı ğ ı n a g ö r e K u l e l e r i n ü z e r l e r i k u r ş u n l a k a p l ı k o n i k ş e k i l - d e b i r e r ç a t ı i l e ö r t ü l ü i d i . K u l e l e r
K a p ı n ı n y a n d a n g ö r ü n ü ş ü
a r a s ı n d a k i s u r l a r ı n g e n i ş l i k l e r i 5 m . , y ü k s e k l i k l e r i d e v a s a t i 12 m . o l u p i k i a d e t y a r ı m d a i r e ( H v e İ ) v e d ö r t a d e t d e ( D , E , F , G) ü ç g e n ş e k l i n d e y a r ı m b u r ç ile t a k v i y e e d i l m i ş l e r d i r . S u r l a r i l e b ü - y ü k k u l e l e r o ş e k i l d e i n ş a e d i l m i ş l e r - d i r k i s u r l a r ü z e r i n d e i n k i t a s ı z b i r şe- k i l d e d o l a ş m a k i m k â n ı m e v c u t t u r . H a l - b u k i Y e d i K u l e d e n b e ş yıl e v v e l i n ş a e d i l m i ş o l a n R u m e l i H i s a r ı n d a k a l e d u - v a r l a r ı K u l e l e r e s a p l a n m a k t a v e b u se- b e p l e i k i k u l e a r a s ı n d a k i b i r s u r p a r ç a - s ı n d a n d i ğ e r i n e g e ç m e k m ü m k ü n d e ğ i l - d i r . H i s a r ı n e s a s g i r i ş k a p ı s ı Ş e h i r ta- r a f ı n d a o l u p ( P ) m ü d a f a a s ı n ı s a ğ l a y a - c a k b i r k u l e n i n a l t ı n d a b u l u n m a k t a d ı r .
H i s a r l a r a r a s ı 150 x 160 m . - y ü z ö l ç ü m ü n d e o l u p v a k t i y l e b i r ca- m i v e m u h a f ı z l a r ı n i k a m e t l e r i n e m a h s u s a h ş a p b i n a l a r ı i h t i v a e d i y o r d u . H â l e n c a m i i n h a r a p m i n a r e s i g ö r ü l m e k t e d i r .
H i s a r ı n b a t ı k ı s m ı n a g e l i n c e : p l â n d a ( K ) i l e g ö s t e r i l e n B i z a n t e n k u l e 18 i n c i a s ı r d a y ı k ı l m ı ş v e b i r d a h a y a p ı l m a m ı ş - t ı r . ( J ) k u l e s i n i n h â l i h a z ı r ş e k l i T ü r k d e v r i m a h s u l ü d ü r . F i l h a k i k a m e v c u t ki- t a b e d e n a n l a ş ı l d ı ğ ı n a g ö r e e v v e l c e b u - r a d a b u l u n a n v e K k u l e s i g i b i y e r s a r - s ı n t ı s ı n e t i c e s i n d e y ı k ı l m ı ş o l a n b i z a n - t e n k u l e y e r i n e P a d i ş a h O s m a n I I I . za- m a n ı n d a t a m a m l a n a n ( 1 7 5 4 / 5 5 ) ) b u g ü n - k ü k u l e i n ş a e d i l m i ş t i r . K u l e h a r i c e n m u n t a z a m b i r s e k i z k ö ş e a r z e t m e k t e d i r . İ ç k ı s m ı y u v a r l a k o l u p b u r a y a a n c a k k a - l e d u v a r ı n ı n ü z e r i n d e n g i r i l e b i l m e k t e d i r
P l â n d a L L h a r f l e r i y l e g ö s t e r i l e n k u l e l e r y u k a r d a k ı s a c a t e m a s e t t i ğ i m i z t a r i h î A l t ı n k a p ı j » i k i t a r a f t a n t a h d i t e t m e k t e d i r l e r . Ü z e r l e r i k e m e r l e . ö r t ü l ü ü ç g ö z l ü b i r z a f e r t â k ı ş e k l i n d e i n ş a e d i l - m i ş o l a n A l t ı n K a p ı v e i k i y a n ı n d a k i ce- s i m k u l e l e r i n ( p y l o n ) d ı ş y ü z l e r i m a v i m - t r a k b e y a z m e r m e r b l o k l a r l a k a p l ı d ı r . İ k i k u l e a r a s ı n d a k i c e p h e g e n i ş l i ğ i 29,30 m . , y ü k s e k l i k 19.40 m . d i r . K u l e l e r i n y ü k - s e k l i k l e r i d e K a p ı c e p h e s i i l e a y n i o l u y a n y ü z l e r i 17 m . , b a t ı y a b a k a n y ü z l e r i d e 18.30 m . d i r . Bu m i m a r î m a n z u m e n i n b a t ı t a r a f ı n d a , b ü y ü k h e n d e ğ i n k e n a r ı n a y a k ı n b i r m a h a l d e d e i k i n c i v e f a k a t da- h a k ü ç ü k b o y d a i k i n c i b i r k a p ı ( M ) ya- p ı l m ı ş t ı r . H â l e n b i r i n c i s i B ü y ü k v e i k i n - cisi d e K ü ç ü k A l t ı n k a p ı n a m i y l e a n ı l - m a k t a d ı r .
A l t ı n K a p ı l a r h e y e t i m e c m u a s ı za- m a n l a b i r ç o k t a h r i b a t a u ğ r a m ı ş , y a p ı - l a n t a k v i v e v e t a m i r a t l a b i l h a s s a B ü y ü k k a p ı n ı n g i r i ş k ı s ı m l a r ı d o l d u r u l m u ş t u r .
1894 d e p r e m i k a p ı v e k u l e l e r i n bil- h a s s a ü s t k ı s ı m l a r ı n d a t a h r i b a t y a p m ı ş t ı .
B u s e b e p l e d i r ki Y e d i K u l e ' n i n e s a s l ı b i r ş e k i l d e o n a r ı m ı n a b a ş l a r k e n e v v e l â e n b ü y ü k t e h l i k e a r z e d e n b u k ı s m ı n e l e a l ı n - m a s ı u y g u n g ö r ü l m ü ş t ü r . O n a r ı m f a a l i y e - t i Y.M. C a h i d e T a m e r ' i n k o n t r o l ü a l t ı n - d a c e r e y a n e t m e k t e d i r . B u g ü n e k a d a r y a p ı l a n ç a l ı ş m a l a r n e t i c e s i n d e A l t ı n ka- p ı n ı n ba)l:ı c e p h e s i y l e c e n u p k u l e s i n i n ü s t k ı s ı m l a r ı n d a n y e r e d ü ş ü p k o r k u n ç b i r e n k a z y ı ğ ı n ı t e ş k i l e d e n m a l z e m e t e m i z l e n e r e k i ş e y a r a r d u r u m d a o l a n m e r m e r b l o k l a r t a s n i f e d i l m i ş , y e r l e r i n - d e n o y n a y ı p d ü ş m e t e h l i k e s i g ö s t e r e n l e r a ş a ğ ı y a i n d i r i l m i ş v e b ü y ü k b i r i s k e l e k u r u l a r a k b l o k l a r ı n t e k r a r y e r l e r i n e y e r - l e ş t i r i l m e s i n e b a ş l a n m ı ş t ı r . A n c a k bil- h a s s a s a ç a k k o r n i ş b l o k l a r ı g i b i a ğ ı r l ı k - l a r ı b i r t o n u n ü s t ü n d e o l a n b u m a l z e - m e n i n m ü m k ü n o l d u ğ u n i s p e t t e z a y i a t v e r m e d e n i t i n a l ı b i r ş e k i l d e i ş l e n m e s i - n i n n e k a d a r b ü y ü k e m e k v e d i k k a t is- t e d i ğ i k o l a y c a a n l a ş ı l ı r .
B a z ı m ü ş a h e d e l e r : Ç a l ı ş m a l a r s ı r a - s ı n d a b i l h a s s a B i z a n s a r k e o l o j i s i i l e il- gili o k u r l a r ı m ı z ı y a k ı n d a n i l g i l e n d i r e - c e k ş u m ü ş e h e d e l e r i y a p t ı k :
a ) M e r m e r k u l e l e r i n ö n v e y a n yüz- l e r i n i k a p l a y a n m e r m e r b l o k l a r â d i k a p - l a m a t a r z ı n d a , y a n i K u l e l e r i n i n ş a s ı n ı m ü t e a k i p b u r a l a r a y e r l e ş t i r i l m e y i n h e r b i r s ı r a , a ş a ğ ı d a n y u k a r ı y a d o ğ r u o l m a k ü z e r e , K u l e l e r i n i ç b ü n y e l e r i n i t e ş k i l e d e n k ü f e k i t a ş ı b l o k l a r i y l e b e r a b e r iş- l e n m i ş l e r d i r . Z i r a b a z ı y e r l e r d e i ç t a - r a f t a k i k ü f e k i b l o k l a r ı n ı n a l t s ı r a m e r m e r b l o k l a r ı n ı n ü z e r i n e b i n d i r i l d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r . B ö y l e c e m e r m e r k a p l a - m a s ı r a l a r ı n ı n K u l e b ü n y e s i n d e n a y r ı l - m a s ı n ı n ö n ü n e g e ç i l d i ğ i g i b i m e r m e r b l o k l a r i y l e k ü f e k i b l o k l a r ı n ı n b i r - b i r l e r i y l e d e m i r k e n e t l e r l e t u t t u r u l - m a l a r ı n a l ü z u m g ö r ü l m e m i ş t i r . B u n a k a r ş ı l ı k m e r m e r b l o k l a r ı b i r b i r l e r i y l e . o l d u k ç a i n c e d e m i r k e n e t l e r l e b a ğ l a n - m ı ş t ı r . B l o k l a r ı n b o y l a r ı , v a s a t î , 1 . 7 5 / 1 . 8 0 m . , e n l e r i 0 . 8 0 / 0 . 8 5 m . , y ü k s e k l i k l e r i 0 . 3 0 / 0 . 4 0 m . d i r .
b ) A l t ı n k a p ı n ı n b a t ı c e p h e s i n i n ü s t t a r a f ı n d a k i b l o k l a r e b ' a t i t i b a r i y l e K u l e d e k i l e r d e n d a h a k ü ç ü k o l u p a r k a ta- r a f l a r ı n d a d a h a f a z l a m o l o z t a ş ı n d a n ya- p ı l m ı ş a k s a m g ö r ü l m e k t e d i r .
c ) C e n u p m e r m e r k u l e s i i l e k a r a s u r l a r ı n ı n b i r l e ş t i ğ i k ö ş e d e b u l u n a n t a k r i b e n d ö r t m e t r e y ü k s e k l i k t e k i m o l o - z u n t e m i z l e n m e s i n i m ü t e a k i p K u l e i l e s u r ' u n b i r l e ş t i ğ i n o k t a l a r ı i n c e l e d i ğ i - m i z d e k u l e n i n m e r m e r b l o k l a r i y l e s u r u n k a l k e r b l o k l a r ı n ı n b i r b i r l e r i y l e m ü t e k a b i l ş e k i l d e b a ğ l a n t ı l ı o l d u ğ u n u t e s p i t e t t i i s e k t e b u b a ğ l a n t ı , a y n i z a m a n d a ya-
p ı l m ı ş i k i m i m a r î b ü n y e n i n t a b i î b i r k a y n a ş m a s ı n d a n z i y a d e s o n r a d a n y a p ı l a n e k l e m e l e r d e g ö r ü l e n b a ğ l a n t ı l a r a d a h a f a z l a b e n z e m e k t e d i r . B u s e b e p l e a r z e t t i - ğ i m k ö ş e d e t e m e l l e r e k a d a r i n e c e k b i r s o n d a j y a p ı l m a d a n M e r m e r k u l e l e r i l e s u r l a r ı n a y n i z a m a n d a y a p ı l d ı k l a r ı n ı k e - s i n o l a r a k i l e r i s ü r e n b i l g i n l e r i n i d d i a - l a r ı n a k o l a y l ı k l a h a k v e r m e k m ü m k ü n o l a m ı y a c a k t ı r ( 7 ) .
1 — A . G a b r i e l : C h a t e a u x T u r c s d u B o s p h o r e , P a r i s 1943 s a h : 3 9 v e d e v a m ı
2 — Y e d i K u l e h a k k ı n d a O s m a n l ı k a y n a k l a r ı n d a f a z l a b i l g i v e r i l m e m e k - t e d i r . B u n a k a r ş ı l ı k g e ç e n a s ı r l a r d a H i - s a r d a h a p i s y a t m ı ş v e y a İ s t a n b u l ' u gez- m i ş o l a n y a b a n c ı m ü e l l i f l e r i n e s e r l e r i n - d e o l d u k ç a g e n i ş t a f s i l â t a r a s t l a n m a k - t a d ı r . Ç a ğ d a ş b i l g i n l e r i n y a p t ı j d a r ı e t ü t - l e r d a h a z i y a d e H i s a r ı n b a t ı t a r a f ı n ı t e ş - k i l e d e n B i z a n s d e v r i y a p ı l a r ı ü z e r i n e t e k s i f e d i l m i ş b u l u n m a k t a d ı r . Y e d i k u l e - y i b i r k ü l o l a r a k e l e a l a n e s e r l e r i n bi- r i n c i s i H a l i l E d h e ı ı ı m e r h u m u n 1932 yı- l ı n d a y a y ı n l a d ı ğ ı ( Y e d i K u l e H i s a r ı ) a d l ı k i t a p t ı r . A n c a k m ü e l l i f e s e r i n i b o l v e z a m a n ı i ç i n ç o k k ı y m e t l i f o t o ğ r a f v e E . M a m b o u r y ' n i n ç i z d i ğ i b i r p l â n i l e t a k v i - y e e t m i ş o l m a s ı n a k a r ş ı l ı k d a h a z i y a d e t a r i h î m a l û m a t ü z e r i n d e d u r m u ş o l d u - ğ u n d a n e s e r i t e k n i k b i l g i b a k ı m ı n d a n t a t m i n e d i c i o l m a k t a n u z a k t ı r . P r o f . G a b r i e l ' i n y u k a r ı d a a d ı g e ç e n k i t a b ı n d a - k i Y e d i K u l e h a k k ı n d a y a y ı n l a d ı ğ ı e t ü t ise i l m î m e t o d l a r a d a y a n a r a k y a p ı l m ı ş o l u p h a l e n b u m e v z u d a y a z ı l m ı ş e n d e ğ e r - li e s e r i t e ş k i l e t m e k t e d i r . N e t e k i m P r o f . G a b r i e l ' i n e t ü d ü n d e n o n y ı l s o n r a F a t i h D e v r i M i m a r i s i h a k k ı n d a m u f a s s a l b i r k i t a p n e ş r e d e n E . H. A y v e r d i ( F a t i h D e v r i M i m a r i s i , İ s t a n b u l 1953 s a h . 4 2 3 ) Y e d i K u l e ' n i n P r o f . G a b r i e l t a r a f ı n d a n e s a s l ı b i r t e t k i k e t â b i t u t u l d u ğ u n u ile- r i s ü r e r e k H i s a r ı n y e n i b a ş t a n u z u n uza- d ı y a m ü t a l â a s ı n ı z a i t g ö r m e k t e v e a n c a k b a z ı n o k t a l a r h a k k ı n d a ş a h s î g ö r ü ş l e r i - n i e k l e m e k l e i k t i f a e t m e k t e d i r .
3 — H i s a r ı n i n ş a t a r i h i n d e n H a l i l E d h e m ( Ş e h i r i n z a p t ı n d a n b e ş s e n e s o n - r a 1958 d e ) , P r o f . G a b r i e l ( İ s t a n b u l u n f e t h i n d e n d ö r t s e n e s o n r a 1 4 5 7 / 5 8 k ı ş m e v s i m i n d e ) , EİH. A y v e r d i i s e ( K r i t o - v û l o s ' u n h i t a m t a r i h i n i 859-1455 o l a r a k b i l d i r d i ğ i ) ş e k l i n d e b a h s e t m e k t e d i r l e r . 4 — M u r a t I I I . d e v r i n d e S a r a y d a H e k i m b a ş ı l ı k y a p m ı ş o l a n D o m e n i k o b u h u s u s t a ş u b i l g i y i v e r m e k t e d i r : (.. V a k - t i y l e b u K u l e l e r d e t a r i f i m ü ş k ü l b i r ç o k s a n a t e s e r i v a r d ı . 250 a s k e r i n m u h a f a -
zası a l t ı n d a d ı r . B a ş l a r ı n d a b i r z a b i t v a r - d ı r . B a y r a m l a r d a n b a ş k a , S a d r â z a m ı n i z n i o l m a d a n , b u r a d a n a y r ı l a m a z l a r . î s - t a b u l a s a h i p o l a n i l k T ü r k i m p a r a t o r l a r ı h a z i n e l e r i n i b u r a d a s a k l a r l a r d ı . K u l e l e r - d e n b i r i s i a l t ı n k ü l ç e v e s i k k e i l e d o l u i d i . B i r d i ğ e r i n d e m u h t e l i f s i l â h l a r v e m u h a r i p l e r i ç i n k ı y a f e t l e r , a l t ı n , g ü m ü ş v e m ü c e v h e r a t i l e i ş l e n m i ş a t t a k ı m l a r ı , b e ş i n c i k u l e d e e s k i a r m a l a r ve m a d a l y a - l a r , a l t ı n c ı k u l e d e m u h t e l i f h a r p â l e t l e - r i , y e d i n c i k u l e d e d e v l e t i n r e s m î e v r a - k ı v e b u n a b i t i ş i k b i r m a h a l d e d e Se- l i m I . i n İ r a n d a n g e t i r d i ğ i g a y e t zen- g i n g a n i m e t m a l l a r ı b u l u n u r d u . F a k a t S e l i m I I . b a b a l a r ı n ı n b i r i k t i r d i ğ i b u n c a m a l l a r ı k ı s m e n m u h a r e b e l e r d e , k ı s m e n d e z e v k u s a f a d a m a h v e t t i . O ğ l u M u r a t I I I . d e v l e t h a z i n e l e r i n i K u l e l e r d e n a l ı p S a r a y a n a k l e t t i . . ( J a c o b s : Ü n t e r s u c h û n - g e n z u r G e s c h i c h t e d e r b i b l i o t h e k i m S e r a i zu K i p . , 1919, 5 6 ) .
5 — Söz k o n u s u o l a n p l â n P r o f . G a b r i e l ' d e n a l ı n m ı ş t ı r . A n c a k G a b r i e l ' i n p l â n ı n d a k i i z a h a t k ı s m ı n d a a l t ı n Ka- p ı d a k i b ü t ü n d o l g u l a r ı n 15. ci a s ı r T ü r k y a p ı s ı o l a r a k g ö s t e r i l m e s i m ü n a k a ş a edi- l e c e k b i r m a h i y e t a r z e t m e k t e d i r ( B a k . E . H . A y v e r d i : a d ı g e ç e n e s e r . . ) .
6 — A l t ı n K a p ı ' n ı n a d ı e s k i k a y - n a k l a r d a ( K r y s e a P y l e - P o r t a A u r e a ) di- y e g e ç m e k t e d i r . M o d e r n a r k e o l o j i l i t e r a - t ü r ü n d e : D a s G o l d e n e T o r - T h e G o l d e n G a t e - L a P o r t e D o r e e . - ş e k l i n d e t e r c ü - m e e d i l m e k t e d i r . T ü r k ç e d e b a z ı m ü e l l i f - ( m e s e l â H a l i l E d h e m - y u k a r ı d a a d ı g e ç e n e s e r ) . A r i f M ü f i t ,Mansel ( B i b l i o g r a f - y a . . ) : A l t ı n K a p ı ş e k l i n d e , b a z ı l a r ı d a ( M e s e l â : Aziz O ğ a n ( B o ğ a z i ç i H i s a r l a r ı v e Y e d i k u l e h a k k ı n d a , İ s t . 1946, E . H . A y v e r d i ( Y u k a r ı d a a d ı g e ç e n e s e r ) : Y a i d ı z l ı K a p ı o l a r a k y a z m a k t a d ı r l a r . M e s l e k a d a m l a r ı a r a s ı n d a h e r i k i ş e k i l d e b i r t e r c i h y a p ı l m a d a n k u l l a n ı l m a k t a i s e d e ( A l t ı n K a p ı ) t â b i r i d a h a f a z l a t a a m m ü m e t m i ş t i r .
7 — A l t ı n K a p ı n ı n i n ş a t a r i h i h a k - k ı n d a b a ş l ı c a i k i f i k i r ç a r p ı ş m a k t a d ı r :
a ) A l t ı n K a p ı , İ m p . T h e o d o s i o s I . d e v r i n d e , M.S. 380 y ı l l a r ı n d a , o z a m a n k i k a r a s u l a r ı n ı n t a k r i b e n i k i K m . b a t ı s ı n - d a , m ü n f e r i t b i r z a f e r T â k ı ş e k l i n d e k u - r u l m u ş v e b i l â h a r a , 4 1 3 y ı l ı n d a , b u r a d a n g e ç m e k ü z e r e i n ş a s ı n a b a ş l a n a n b u g ü n - k ü K a r a s u r l a r ı n ı n b i r p a r ç a s ı n ı t e ş k i l e d e c e k t a r z d a b u s u r l a r a b a ğ l a m ı ş t ı r . ( J . S t r z y g o w s k i : ( D a s G o l d e n e T h o r i n K o n s t a n t i n o p e l , J d l , 1893, 1 . . ) .
b ) A l t ı n K a p ı s u r l a r d a n a y r ı ol- m a y ı p İ m p . T h e o d o s i o n s I I d e v r i n d e k a r a s u r l a r i y l e b i r l i k t e â b i d e v î b i r g i r i ş ka- p ı s ı o l a r a k i n ş a e d i l m i ş t i r ( E . W e i g a n d : N e u e U n t e r s ü r h u n g e n . . . , A M , 1914, 1..).
B u h u s u s u n k e s i n o l a r a k t a y i n i a n c a k t e m e l l e r d e y a p ı l a c a k s o n d a j l a r l a k a b i l o l a c a ğ ı n ı i l e r i s ü r e n Th. Makridi
( Y u k a r ı d a a d ı g e ç e n e s e r ) g i b i b i l g i n l e r e k a r ş ı - k i biz d e a r z e t t i ğ i m i z g i b i a y n i k a n a a t e v a r m ı ş b u l u n m a k t a y ı z - B . Me- y e r - P l a t h v e A.M. S c h n e i d e r ( D i e L a n d - m a u e r v o n K o n s t a n t i n o p e l , B e r l i n 1943, s a h . 11..) sözü g e ç e n m o l o z u n ü s t t a r a - f n d a g ö r ü l e n i l t i s a k n o k t a s ı n d a y a p t ı k - l a r ı m ü ş a h e d e y e i s t i n a d e n i k i n c i n o k t a i n a z a r ı k e s i n o l a r a k i d d i a v e m ü d a f a a e t m e k t e d i r l e r .
A y n i K o n u y a , b i l d i ğ i m i z e g ö r e , e n s o n o l a r a k t e m a s e t m i ş o l a n P h . Sch- v v e i n f u r t ( T . T . K . B e l l e t e n , 1952, 2 6 1 ) t a y a p ı k i t â b e s i n i g ö z ö n ü n d e t u t a r a k K a p ı n ı n , İ m p . T h e o d o s i o s I I . d e v r i n d e , i n ş a e d i l m i ş o l m a s ı n o k t a i n r c a - r ı n ı m ü d a f a a e t m i ş t i r . N e y a z ı k k i P r o - f e s ö r ü n b u e t ü d ü n ü n T ü r k ç e s i h i ç t e t a t m i n e d i c i b i r ş e k i l d e t e r c ü m e e d i l m e - m i ş o l d u ğ u g i b i F r a n s ı z c a ö z e t i d e g a y r i k â f i d i r .
MİES VAN DER ROHE
A b d u l l a h K U R A N
T e m i z y a p ı t e k n i ğ i , m o d r e n g ö r e v - s e l l i k p r e n s i p l e r i n e s a d a k a t i , ç e l i k v e c a m d a n m a m û l b i n a l a r ı y l a ç a ğ d a ş mi- m a r l ı k t a r i h i n e y e r l e ş m i ş o l a n M i e s v a n d e r R o h e , b i l h a s s a İ k i n c i D ü n y a H a r b i - n i t a k i p e d e n y ı l l a r d a d ü n y a n ı n h e r ta- r a f ı n d a g e n ç m i m a r ı n i l g i s i n i ü z e r i n e ç e k m i ş t i r . E s a s ı n d a u z u n v e y o r u c u b i r ç a l ı ş m a n ı n m a h s u l ü o l a n f a k a t k â ğ ı t ü z e r i n d e b i r i k i m â n a l ı ç i z g i y l e i f a d e e d i l e b i l e n M i e s m i m a r l ı ğ ı b a s i t i k o l a y d a n a y ı r a m ı y a n m i m a r ı n e l i n d e m u v a f f a k i - y e t s i z l i ğ e u ğ r a m a k , b i r f o r m t a k l i t ç i l i - ğ i n d e n i l e r i g i d e m e m e k t e h l i k e s i y l e k a r - ş ı l a ş ı r . M i e s «az ç o k t u r » d ü s t u r u n u n m ü a i l i f i d i r v e a z ç o k t u r i l e az h i ç t i r a r a - s ı n d a k i k ı l d a n i n c e f a r k ı h a y a t ı b o y u n - c a g ö z ü ö n ü n d e n u z a k l a ş t ı r m a m a y ı bil- m i ş t i r . Y a z ı k t r k i b u m i m a r ı n y o l u n d a y ü r ü y e n y a h u t y ü r ü m i y e ç a l ı ş a n l a r ı n ço- ğ u i ç i n a y n i ş e y s ö y l e n e m e z .
M i e s m i m a r l ı ğ ı n ı n «az» i l e «ço.k» a v a r m a k f e l s e f e s i n i n t a t b i k a t ı h e r ş e y d e n e v v e l , s a n a t ı n ı y a p ı m a l z e m e s i y l e d i l l e n - d i r e n m i m a r ı n k u l l a n d ı ğ ı m a l z e m e n i n b ü t ü n h u s u s i y e t i n e s a h i p o l m a s i y l e ka- b i l d i r . N i t e k i m M i e s v a n d e r R o h e ' n i n h a y a t ı n ı i n c e l e d i ğ i m i z v a k i t o n u n ç o c u k - l u ğ u n d a n b e r i y a p ı y a y a k ı n o l d u ğ u n u gö- r ü y o r u z . B i r t a ş ç ı u s t a s ı o l a n b a b a s ı n ı n y a n ı n d a k â r g i r v a p ı t e k n i ğ i n i , t a ş i l e t u ğ l a n ı n , v a s ı f l a r ı n ı ö ğ r e n m i ş , d a h a s o n - r a , i k i y ı l d o ğ d u ğ u A a c h e n ş e h r i n d e de- s i n a t ö r l ü k y a p m ı ş t ı r . 1905 y ı l ı n d a , o n - d o k u z y a ş ı n d a y k e n , M i e s ' i B e r l i n ' d e ön- ce a h ş a p y a p ı l a r l a m e ş g u l o l a n b i r mi- m a r ı n y a n ı n d a , s o n r a a h ş a p h a k k ı n d a b i l g i s i n i a r t t ı r m a k ü z e r e ç ı r a k o l a r a k g i r d i ğ i m e ş h u r m o b i l y a d e s i n a t ö r ü B r u - n o P a u l ' u n a t ö l y e s i n d e b u l u y o r u z . H a y a - tı b o y u n c a a y n i m e t o t l u ş e k i l d e e k s i k v e zayıf t a r a f l a r ı n ı t a m a m l a m a ğ a , s a t h i l i k t e n u z a k k a l a r a k m a d d e n i n r u h u n a n ü f u z et- m e y e , p r o b l e m l e r i ö ğ r e n i p , a n l a y ı p , ce- v a p l a n d ı r m a y a ç a b a l a m ı ş t ı r . M o d e r n m i - m a r l ı ğ ı n k u r u l u ş ç a ğ ı n a d e s t e k o l a n P e -
t e r B e h r e n s ' i n y a n ı n d a ç a l ı ş a n M i e s , B a r s e l o n P a v i y o n u
B a r s e l o n P a v i y o n u p l â n ı .
B e h r e n s ' i n Neo-.klasik f o r m l a r ı b a s i t dik- d ö r t g e n f o r m l a r h a l i n e g e t i r m e d a v r a n ı - ş ı n ı n , d e t a y a g ö s t e r d i ğ i h ü r m e t i n e t k i s i n - d e k a l m ı ş f a k a t h o c a s ı n ı n m i m a r l ı ğ ı n ı t a k l i d e k a l k m a m ı ş t ı r .
B i r i n c i D ü n y a H a r b i a r i f e s i n d e A v - r u p a l ı m i m a r ı n y a k a s ı n ı N e o - k l a s i s i z m - d e n k u r t a r m a s ı i m k â n s ı z d ı . O g ü n l e r d e M i e s X I X . y ü z y ı l d a y a ş a m ı ş R o m a n t i k m i m a r K a r i F r i e d r i c h S c h i n k e l t a r z ı n - d a i k i ev i n ş a e t t i . Y a l n ı z , p e k ç o k m e s - l e k d a ş ı n ı n a k s i n e S c h i n k e l ' d e n b i r mi- m a r l ı k k l i ş e s i k a y n a ğ ı ş e k l i n d e i s t i f a d e e t m e d i . X X . y ü z y ı l ı n i h t i y a ç l a r ı n a c e v a p
v e r e b i l m e k i ç i n g e l e n e k l e r i b o z m a k t a n k a ç ı n m ı y o r l â k i n b u n u b i n a n ı n R o m a n - t i k h a v a s ı n a z a r a r v e r m e d e n y a p m a y ı b e c e r i y o r d u .
M i e s v a n d e r R o h e ' n i n g e l i ş m e s i n - d e r o l o y n a y a n l a r d a n b i r i d e H o l l a n d a l ı m i m a r H e n d r i k B e r l a g e ' d ı r . R u s k i n v e M o r r i s t e o r i l e r i n e s a d a k a t l e b a ğ l ı b u - l u n a n B e r l a g e b i n a d a t a ş ı y ı c ı s i s t e m i n b e l i r t i l m e s i n i v e m i m a r l a r ı n e s k i s t i l l e r i t a k l i t t e n v a z g e ç i p ç a ğ l a r ı n ı t e m s i l e d e n b i n a l a r y a p m a s ı n ı i s t i y o r d u . M i e s , B e r - l a g e ' i n d e m i m a r l ı k f o r m l a r ı n ı t a k l i d e k a l k ı ş m a m ı ş , f a k a t o n u n i l e r i g ö r ü ş l ü
a y n ı e v i n içi
f
T u g e n d h a t e v i
t u t u m u n u n v e t u ğ l a k u l l a n m a k t a k i m a - h a r e t i n i n e t k i s i a l t ı n d a k a l m ı ş t ı r .
G e r ç e k t e n , m e s l e k h a y a t m ı n i l k g ü n l e r i n d e d a h i M i e s m i m a r l ı k t a f o r m a t a k l i t y o l u y l a z a h i r e n d e ğ i l m u h a y y i l e y o l u y l a , i ç e r d e n d ı ş a r ı y a d o ğ r u b ü y ü y e - r e k v a r ı l a c a ğ ı n a i n a n m ı ş t ı . İ n a n d ı ğ ı n ı d a s a v u n u y o r d u . 1923 - 2 4 y ı l l a r ı n d a ç ı k a n ( G e s t a l t u n g ) m e c m u a s ı n ı n i k i n c i s a h i f a - s ı n d a k e n d i n e h a s «az ç o k t u r » ü s l u b u y - l a ş ö y l e d e m e k t e d i r :
« F o r m p r o b l e m l e r i n i t a n ı m a y ı r e d - d e d i y o r y a l n ı z b i n a p r o b l e m l e r i n i n m e v - c u t i y e t i n e i n a n ı y o r u z .
F o r m ç a l ı ş m a m ı z ı n g a y e s i d e ğ i l , sa- d e c e n e t i c e s i d i r .
T e k b a ş ı n a f o r m d i y e b i r ş e y y o k - t u r .
F o r m u g a y e e d i n m e k f o r m a l i z m d i r k i b u n u r e d d e d i y o r u z . »
1927 y ı l ı n d a D i e F o r m m e c m u a s ı n - d a d a D r . W a l t e r R i e z l e r ' i ş ö y l e c e v a p - l a n d ı r ı y o r :
« S a y ı n D r . R i e z l e r :
F o r m a k a r ş ı c e p h e a l m ı ş d e ğ i l i m . F o r m u n g a y e o l a r a k k a b u l ü n e m u a r ı z ı m . B u h ü c u m u b i l g i ç e r ç e v e s i i ç e r i s i n d e y a p m a k t a y ı m .
G a y e e d i n i l e n f o r m f o r m a l i z m e y o l a ç a r .
B u g a y r e t s a d e c e d ı ş g ö r ü n ü ş e t e v - c i h e d i l m i ş t i r . H a l b u k i a n c a k i ç i y a ş a y a - n ı n d ı ş ı n d a h a y a t v a r d ı r .
A n c a k h a y a t k u d r e t i o l a n ı n f o r m k u d r e t i o l u r .
H e r « n a s ı l » b i r « n e d e n » e d a y a n ı r . Ş e k i l l e n m e m i ş o l a n z i y a d e s i y l e şe- k i l l e n m i ş t e n f a r k l ı d e ğ i l d i r .
B i r i n c i s i s ı f ı r d ı r ; i k i n c i s i i s e c a k a .
G e r ç e k f o r m g e r ç e k h a y a t ı ö r n e k a l ı r .
N e « g e ç m i ş » , n e d e « g e l e c e k » . K ı s t a s ı m ı z ş u d u r :
N e t i c e l e r i d e ğ i l y a r a t m a a m e l i y e s i n i de- ğ e r l e n d i r e c e ğ i z .
F o r m u n m e n ş e i n i n h a y a t m ı y o k s a k a p r i s m i o l d u ğ u n u n ö l ç ü s ü b u d u r .
Y a r a t m a a m e l i y e s i i ş t e b u y ü z d e n e l z e m d i r .
B i z i m i ç i n n i h a î o l a n h a y a t t ı r : B ü t ü n b o l l u ğ u , b ü t ü n m a d d î v e m a - n e v î m ü n a s e b e t l e r i y l e . . . »
M i e s 1 9 2 5 - 2 9 y ı l l a r ı a r a s ı n d a t u ğ - l a d a n ü ç e v i n ş a e t t i . M e s l e k d a ş l a r ı n ı n m o d e r n m i m a r l ı k e s a s l a r ı n ı m a k i n e es- t e t i ğ i n d e a r a d ı k l a r ı b u g ü n l e r d e t u ğ l a k u l l a n a n t e k m o d e r n m i m a r o d u r . Y a l - n ı z t u ğ l a d a n B e r l a g e a n l a m ı n d a t a ş ı y ı c ı y a p ı m a l z e m e s i o l a r a k i s t i f a d e e d i y o r ,
F a r n s w o r t h e v i
C a r m o n H o l l
s ı v a a l t m a g i z l e m e d i ğ i d u v a r l a r d a t u ğ - l a m o d ü l ü n ü n t e k r a r ı y l a b i n a l a r ı b i r a h e n k k a z a n ı y o r d u . T u ğ l a ç o k e s k i d e n b e r i b i l i n e n R o m a l ı l a r , B i z a n s l ı l a r , Sel- ç u k l a r t a r a f ı n d a n ç o k k u l l a n ı l a n b i r m a l z e m e d i r . X V . y ü z y ı l d a n i t i b a r e n d e A v r u p a d a i t i b a r g ö r m e y e b a ş l a m ı ş t ı r . F a k a t M i e s ' i n e l i n d e b u t a r i h î m a l z e m e y e n i b i r i f a d e b u l m u ş t u . B i n a l a r ı n ı n b ü -
t ü n k o t l a r ı n ı t u ğ l a n o r m l a r ı n a g ö r e kı- l ı k ı l m a h e s a p l ı y o r , e n k ü ç ü k - bir1 m o - d ü l a k s a k l ı ğ ı n a d a h i m e y d a n v e r m e m e k i ç i n i n ş a a t l a r ı n d a f a z l a - p i ş m i ş k ı s a t u ğ - l a y ı ç o k - p i ş m i ş u z u n t u ğ l a d a n a y ı r t a r a k k ı s a o l a n l a r ı b i n a n ı n b i r i s t i k a m e t i n d e u z u n o l a n l a r ı d i ğ e r i s t i k a m e t t e ö r d ü r ü - y o r d u . Ö y l e ki, b i n a s ı n ı t a b i a t v e t o p r a k i l e m e e z e t m e y e u ğ r a ş a n v e t a b i î m a l z e -
A p a r t m a n l a r L a k e S h o r e D r i v e
m e l e r i k a b a o l a r a k k u l l a n a n m e s e l â W r i g h t ' i n a k s i n e M i e s t i t i z l i ğ i y l e t u ğ l a - yı m a k i n e m a h s u l ü o l a r a k k u l l a n ı y o r d u d e n i l e b i l i r . A v r u p a l ı m e s l e k d a ş l a r ı p ü - r ü z s ü z k i r e ç b e y a z ı s a t ı h l a r d a m a k i n e ç a ğ ı n ı n k o n f o r m i s t k a r a k t e r i n i a r a r l a r - k e n o, m i l i m e t r e s i m i l i m e t r e s i n i t u t a n t u ğ l a s a t ı h l a r d a s a n k i y a ş a d ı ğ ı ç a ğ ı n y e k n e s a k l ı ğ ı n ı i f a d e y e ç a l ı ş m a k t a d ı r .
İ l l i n o i s T e k n o l o j i E n s t i t ü s ü
I l l i n o i s T e k n o l o j i E n s t i t ü s ü n d e n b i r d e t a y
M o d e r n m i m a r l ı ğ ı n e s a s l a r ı n d a n bi- j-i o l a r a k k a b u l e d e b i l e c e ğ i m i z a k ı c ı m e - k â n a n l a y ı ş ı n ı n e n i y i m i s a l l e r i n d e n b i r i v e b e l k i d e M i e s ' i n ş i m d i y e k a d a r y a p - t ı ğ ı e n g ü z e l b i n a 1929 B a r s e l o n E n t e r - n a s y o n a l F u a r ı n d a k i A l m a n y a p a v y o n u - d u r . İ ç e r i d e n d ı ş a r ı y a d o ğ r u g e l i ş e n f o r m , d e ğ i ş i k m a l z e m e l e r d e n d i k d ö r t g e n p a n o l a r ı n y a t a y v e d i k e y o l a r a k y e r l e ş - t i r i l m e s i n d e n v ü c u t b u l m u ş t u r . Y a p ı
W EH W
T
M i m a r l ı k F a k ü l t e s i d e t a y ı
ç e l i k k o n s t r ü k s i y o n d u r . E s a s p a v y o n k ı s m ı n ı n ç a t ı s ı s e k i z t a n e zarif k o l o n t a r a f ı n d a n t a ş ı n m a k t a , d ü z t a v a n ı n a l - t ı n d a i k i i s t i k a m e t t e t e r t i p l e n e n p a n o - l a r m e k â n ı n b i r h a c i m d e n d i ğ e r i n e , bi- n a n ı n i ç i n d e n d ı ş a r ı y a v e d ı ş a r ı d a n i ç e - r i y e a k m a s ı n ı s a ğ l a m a k t a d ı r .
B a r s e l o n a P a v y o n u y e n i m e k â n a n - l a y ı ş ı n ı i y i i f a d e e t m e k t e n b a ş k a m o d e r n m i m a r l ı ğ ı n N e o - k l a s i k d e k o r a t i v i z m e k a r -
ş ı a l d ı ğ ı c e p h e y i b e l i r t m e s i b a k ı m ı n d a n d a ü z e r i n d e d u r u l m a s ı g e r e k e n b i r e s e r - d i r .
M o d e r n m i m a r l ı k y a p ı n ı n b ü t ü n l ü ğ ü n ü v e b i n a n ı n g e r ç e k h ü v i y e t i n i b o z a n t a t - b i k i t e z y i n a t ı r e d d e d e r , t e z y i n a t u n s u - r u n u r e n k t e v e d e t a y p l a s t i ğ i n d e a r a r . B u k o l a y b i r m e s e l e d e ğ i l d i r . N i t e k i m m o d e r n m i m a r l ı k c e r y a n ı n ı n ö n d e r l e r i a r a s ı n d a y e n i t e z y i n a t a n l a y ı ş ı n ı l â y ı k ol-
d u ğ u ş e k i l d e b e l i r t e n , b i n a l a r ı m a ş ı r ı k u r u l u k t a n k u r t a r a n m i m a r p e k a z d ı r . G a y e t z e n g i n , p a h a l ı v e t a t l ı r e n k l i mal- z e m e k u l l a n a r a k b u g ü ç l ü ğ ü y e n e n M i e s v a n d e r R o h e b u n l a r d a n b i r i d i r . B a r s e - l o n a P a v y o n u n d a d ö ş e m e l e r v e a ç ı k r e n k l i d u v a r l a r t r a v e r t e n , h e y k e l l i ha- v u z u n e t r a f n d a k i d u v a r l a r y e ş i l m e r m e r , s a l o n u n o r t a s ı n d a k i m ü n f e r i t p a n o be- yaz d a m a r l ı s a r ı m e r m e r , ş e f f a f b ö l m e - l e r k r o m ç e r ç e v e l i k u r ş u n î v e y e ş i l c a m . a r a s ı n d a ı ş ı k l ı k b u l u n a n ç i f t e p a n e l i s e b u z l u c a m , h e y k e l l i h a v u z u n iç k a p l a - m a s ı s i y a h c a m d ı r .
B a r s e l o n a p a v y o n u n d a B i r i n c i D ü n y a H a r b i s o n r a s ı A v r u p a m i m a r l ı ğ ı n ı n i l h a m k a y n a ğ ı F r a n k L l y o d W r i g h t ' m t e s i r i açık-
ça g ö r ü l ü r . B i n a n ı n ü z e r i n e r a h a t ç a ya- y ı l a n d ü z ç a t ı , i ç e r i d e n d ı ş a r ı y a s e r b e s t - çe y a y ı l a n m e k â n , b i n a y a h â k i m o l a n y a t a y h a t l a r W r i g h t ' ı n « k ı r e v l e r i » n i n h a v a s ı n ı v e r i r . H e r n e k a d a r M i e s ' i n dav- r a n ı ş ı t a m a m i y l e o r i j i n a l i s e d e m i m a r - l ı ğ ı d ö r t d u v a r ı n a d e l i k l e r a ç ı l m ı ş b i r k u t u o l m a k t a n k u r t a r m a n ı n ş e r e f i W r i - g h t ' a a i t t i r . 1940 y ı l ı n d a N e w Y o r k Mo- d e r n S a n a t M ü z e s i n i n t e r t i p l e d i ğ i F r a n k L l o y d W r i g h t s e r g i s i n i n k a t a l o g u i ç i n Mies v a n d e r R o h e ' n i n h a z ı r l a d ı ğ ı — f a - k a t • n e ş r e d i l m e m i ş o l a n — y a z ı d a n alı- n a n ş u k ı s ı m W r i g h t ' ı n A v r u p a l ı mo- d e r n m i m a r ü z e r i n d e k i e t k i s i n i ç o k gü- zel t a r i f e d e r :
«... B u a d a m l a r d a n b a z ı l a r ı K l a s i k f o r m l a r ı n t a k l i d i n i m a k u l , h a t t â a b i d e v î m i m a r l ı k s a h a s ı n d a ş a r t , a d d e d i y o r d u . T a b i î b u s ö z ü n y i r m i n c i y ü z y ü b a ş ı n d a h e r m i m a r a b i l h a s s a V a n d e V e l d e v e B e r l a g e ' a ş a m i l d e ğ i l d i r . İ k i s i d e i d e a l - l e r i n e d a i m a s a d ı k k a l m ı ş t ı r l a r . D o ğ r u o l d u k l a r ı n a i n a n d ı k l a r ı b i r d â v a d a n ay- r ı l m a k ilki i ç i n e n t e l l e k t ü e l d ü r ü ş t l ü k ç e r ç e v e s i n d e , i k i n c i s i i ç i n d e i d e a l l e r i n e k o y u b i r t a a s s u p l a b a ğ l ı l ı ğ ı v e h i s l e r i n - d e s a m i m î o l m a s ı y ü z ü n d e n i m k â n s ı z d ı . B u s e b e p t e n b i r i e n y ü k s e k h ü r m e t v e t a k d i r i m i z i , d i ğ e r i h a y r a n l ı k v e sevgimi- zi k a z a n m ı ş t ı .
B u n a r a ğ m e n biz g e n ç m i m a r l a r de- r i n b i r ü z ü n t ü i ç e r i s i n d e y d i k . H e y e c a n ile d o l u p t a ş a n k a l p l e r i m i z k e s i n n e t i c e i s t i y o r d u ; k e n d i m i z i b i r f i k r e i t h a f a h a - z ı r d ı k . F a k a t ç a ğ ı n m i m a r l ı k d ü ş ü n c e - s i n i n h a y a t i y e t i m k â n ı k a y b e d i l m i ş t i .
1910 y ı l ı n d a d u r u m a ş a ğ ı y u k a r ı b u m e r k e z d e y d i .
B i z l e r i ç i n s o n d e r e c e ö n e m l i o l a n b u a n d a F r a n k L l o y d W r i g h t ' ı n ç a l ı ş m a - sı B e r l i n ' d e t e ş h i r e d i l d i . S e r g i v e ta- m a m l a y ı c ı n e ş r i y a t b u m i m a r ı n ç a l ı ş m a - s ı n ı y a k ı n d a n t a n ı m a m ı z ı s a ğ l a d ı . T a n ı ş -
m a m i m a r l ı ğ ı n A v r u p a ' d a g e l i ş m e s i n d e b ü y ü k r o l o y n a y a c a k t ı .
B ü y ü k ü s t a d ı n b i n a l a r ı t a h m i n üs- t ü n d e k u d r e t , t e m i z b i r d i l v e z e n g i n f o r m d a n b i r m i m a r l ı k d ü n y a s ı n a i ş a r e t e d i y o r d u . E n n i h a y e t b i r u s t a - y a p ı c ı mi-
m a r l ı ğ ı n g e r ç e k ç e ş m e s i n d e n i ç i y o r ; g e r - ç e k o r i j i n a l i t e i l e e s e r l e r i n i ışığa t u t u - y o r d u . E n n i h a y e t o r g a n i k m i m a r l ı k t e k - r a r y e ş e r m i ş t i . B u e s e r l e r i i n c e l e d i k ç e k ı v a s k a b u l e t m e y e n k a b i l i y e t i n e , ces- s u r f i k i r l e r i n e , m ü s t a k i l d ü ş ü n ü ş ü n e ve h a r e k e t i n e h ü r m e t i m i z a r t t ı . Ç a l ı ş m a - s ı n d a n f ı ş k ı r a n d i n a m i k k u v v e t b i r nes- li c a n l a n d ı r d ı . T e s i r i gözle g ö r ü n m e d i - ği z a m a n l a r b i l e e l l e t u t u l u r ş e k i l d e his- s e d i l i y o r d u . . . »
M i e s ' i n a y n i y ı l l a r e s n a s ı n d a ( 1 9 3 0 ) i n ş a e t t i ğ i d i ğ e r k a y d a d e ğ e r b i n a Çekos- l a v a k y a n ı n B r n o ş e h r i n d e k i T u g e n d h a t
E v i d i r . İ k i n c i D ü n y a H a r b i n d e i m h a e d i l e n e n b ü y ü k h u s u s i y e t i 400 m e t r e k a r e l i k y a ş a m a s a h a s ı n ı n b e y a z d a m a r l ı a l t ı n r e n g i n d e b i r d ü z p a n o , M a k a s a r a b a n o z u n d a n y a r ı m d a i r e ş e k l i n d e b i r d u v a r v e s e k i z t a n e k r o m k a p l ı ç e l i k ko- lon i l e o t u r m a , y e m e k , ç a l ı ş m a v e gi- r i ş k ı s ı m l a r ı o l a r a k t e r t i p l e n m e s i d i r . S o n s u z , a k ı c ı m e k â n h i s s i y a ş a m a saha- s ı n ı n ş e h i r e h â k i m i k i d u v a r ı n ı n döşe- m e d e n t a v a n a k a d a r c a m o l a r a k d ü ş ü - n ü l m ü ş o l m a s ı y l a k u v v e t l e n m e k t e d i r . Cam s a t ı h l a r ı ö r t e n p e r d e l e r ' s i y a h v e b e j r e n g i i p e k t e n , b e y a z k a d i f e d e n dü- ş ü n ü l m ü ş t ü r . Y a s a m a s a h a s ı n d a z e n g i n , n a d i d e v e r e n k l i m a l z e m e l e r i n a r a l a r ı n - da t e z a t t e ş k i l e d e c e k s u r e t t e t e r t i p l e n - mesi." b u h a c i m e h a y a t k a z a n d ı r m ı ş t ı r . B u n d a n b a ş k a , e n b a s i t d e t a v d a h i titiz- l i k l e b i r b ü t ü n ü n p a r ç a l a r ı o l a r a k h a l l e - d i l m i ş t i r . Gözle g ö r ü n e n h i ç b i r p a r ç a d a h a oz e h e m m i y e t l i a d d e d i l m e m i ş , p e r - d e r a y ı n a , k a l o r i f e r b o r u l a r v n a , k a p : v e p e n c e r e t a k ı m l a r ı n a v a r ı n c a y a k a d a r h e r e l e m a n M i e s t a r a f ı n d a n d ü ş ü n ü l m ü ş , çi- z i l m i ş ve özel o l a r a k i m â l e t t i r i l m i ş t i r .
1931 i l e 1938 y ı l l a r ı a r a s ı n d a M i e s
« a v i u ı u e v l e r » i l e u ğ r a ş m a k t a d ı r . A v l u - l u e v l e r d e m e k â n d ı ş d u v a r l a r l a e v i n ke- n a r l a r ı n ı n m e y d a n a g e t i r d i ğ i b i r d i k d ö r t - g e n i ç e r i s i n e s o k u l m u ş t u r . E v l e r i n dik- d ö r t g e n i n d ı ş h a t t ı ü z e r i n e r a s t l a y a n d u - v a r l a r ı s a ğ ı r , d i ğ e r d u v a r l a r ı — M b u n l a r a v l u l a r a b a k m a k t a d ı r — t a m a m i y l e c a m - d ı r . K e n a ı i ç i n e k a p a n m ı ş DU e v l e r d e n y a l n ı z b i r t a n e s i ( H u b b e E v i , 1935) d e i n ş a e d i l m i ş , d i ğ e r l e r i p r o j e s a f h a s ı n ı a ş m a m ı ş t ı r .
M i e s v a n d e r R o h e d a h a g e n ç yaş- l a r ı n d a m o d e r n m i m a r l ı k d â v a s ı n a d ö r t e l l e s a r ı l m ı ş g e r e k p r o j e l e r i v e e s e r l e r i
g e r e k s e f e l s e f î ve i d a r î ç a l ı ş m a l a r ı y l a t a n ı n m ı ş t ı r . R e s m î m a k a m l a r ı m o d e r n m i m a r l ı ğ a ı s ı n d ı r m a k m a k s a d ı y l a k u r u - lan Novembergruppe ve Zehner Ring'in l i d e r l i ğ i n i y a p a n M i e s ' i 1926 y ı l ı n d a D e u t s c h e r W e r k b u n d ' u n i k i n c i b a ş k a n ı o l a r a k g ö r ü y o r u z . W e r k b u n d 1907 yılın- da m i m a r v e s a n a y i c i l e r i n t e ş v i k i y l e te- e s s ü s e t m i ş t i . G a y e s i A l m a n s a n a y i m a - m ü l l e r i n i n k a l i t e s i n i y ü k s e l t e r e k d a h a m ü t e k â m i l İ n g i l i z s a n a y i s i i l e r e k a b e t s a ğ l a y a b i l m e k t i . W e r k b u n d 1914 y ı l ı n d a y a p ı l a n s e r g i i l e d ü n y a ç a p ı n d a b i r c e - r e y a n h a l i n e i n t i k a l e t m i ş , 1926 y ı l ı n d a m o d e r n d e s e n s a n a t ı s a h a s ı n d a r a k i p s i z b i r s e v i y e y e u l a ş m ı ş t ı . İ k i n c i s e r g i M i e sr
in b a ş k a n l ı ğ ı n d a 1927 y ı l ı n d a S t u t t g a r t - t a y a p ı l d ı . W e i s s e n h o f s i e d l u n g a d ı ve- r i l e n s e r g i d e 29 a d e t m ü n f e r i t v e y a s ı r a e v i l e 4 t a n e a p a r t m a n d a n m ü t e ş e k k i l b i r m a h a l l e t e ş h i r e d i l i y o r d u v e M i e s ' - d e n b a ş k a J . J . O u d , L e C o r b u s i e r , W a l - t e r G r o p i u s , B r u n o T a u t , H a n s P o e l z i g , P e t e r B e h r e n s , A d o l f S ç h e n k v e d i ğ e r s ekiz m i m a r s e r g i y e k a t ı l m ı ş l a r d ı r . W e i - s s e n h o f s i e d h ı n g m o d e r n m i m a r l ı k t a - r i h i n d e b i r d ö n ü m n o k t a s ı d ı r ; ç ü n k ü E n t e r n a s y o n a l M i m a r l ı k a d ı v e r i l e n ce- r e y a n b u s e r g i i l e b a ş l a r .
W e r k b u n d ' d a k i v a z i f e s i n i t a k i b e n M i e s 1930 y ı l ı n d a D e s s a u ' d a k i B a u h a u s O k u l u n u n G r o p i u s ' t a n b o ş a l a n m ü d ü r l ü - ğ ü n e t a y i n e d i l d i . P e k ç o k A v r u p a l ı sa- n a t k â r ı s i n e s i n d e t o p l a y a n v e h e r h a n g i b i r d o g m a y a t a h a m m ü l ü o l m a y a n B a u - h a u s O k u l u N a z i l e r i n d e v a m l ı h ü c u m l a - r ı n a m a r u z k a l ı y o r d u . M a h a l l i N a z i t e ş - k i l â t ı n ı n t a z y i k i n d e n h o ş l a n m a y a n M i e s O k u l u 1932 y ı l ı n d a D e s s a u ' d a n B e r l i n e n a k l e t t i v e a y n i y ı l ı n s o n l a r ı n a d o ğ r u da l â ğ v e t t i . K e n d i s i d e 1937 y ı l ı n d a b i r i ş için 1938'de d e b i r d a h a d ö n m e m e k ü z e r e (1944 y ı l ı n d a A m e r i k a v a t a n d a ş - l ı ğ ı n a g e ç m i ş t i r ) A l m a n y a d a n a y r ı l d ı .
M i e s v a n d e r R o h e n i n 1938 y ı l ı n d a A m e r i k a y a göç e t m e s i y l e s o n a e r e n Av- r u p a ç a ğ ı n ı n b i r ö z e t i n i y a p a c a k o l u r - s a k , ç a l ı ş m a s ı n ı n ü ç e s a s p r e n s i p d a h i - l i n d e t a h l i l e d i l e b i l e c e ğ i n i g ö r ü r ü z : sa- d e l i k , h a f i f l i k , y a t a y l ı k . . .
M i e s a r a u ı ğ ı m i m a r l ı k h a v a s ı n ı dai- m a e n k ı s a y o l d a n d r a m a t i k f a k a t t e m i z i f a d e y l e b u l m a y a ç a l ı ş m ı ş t ı r . M a r u z k a l - d ı ğ ı R o m a n t i k l e r i n ( S c h i n k e l , B e r l a g e , W r i g h t ) e t k i l e r i n e r a ğ m e n m i m a r l ı ğ ı n d a g h t ) e t k i l e r i n e r a ğ m e n m i m a r l ı ğ ı n d a
— A m e r i k a p e r i o d u n d a d a h a b a r i z b i r ş e k i l d e o r t a y a ç ı k a c a k o l a n — k u v v e t l i b i r m a n t ı k v e k l â s i k d ü z e n i n m e v c u d i y e - t i n i h i s s e d i y o r u z . T u g e n d h a t E v i n i n p l â - n ı i n c e l e n d i ğ i n d e ç e l i k k o n s t r ü k s i y o n u n
