11
A¤ustos 2005 B‹L‹MveTEKN‹K
Cassini uydusunun çekti¤i görüntüler, Satürn’ün ay› Hyperion’un, göktafllar›yla yontulmufl, biçimsiz bir yap›da oldu¤unu gösterdi. Uydunun yo¤unlu¤u,
buzunkinin % 60’› kadar. ‹çinin yaklafl›k %40’› boflluklardan olufluyor. Ancak, gökbilimcilere göre, buzlu bir moloz y›¤›n› görünümündeki ay,
“küreselleflmek” için gerekli kütle s›n›r›n›n yak›n›nda. Bu durumda t›pk› bir çocu¤un kar› s›karak kartopu haline getirmesi gibi, Hyperion’un kütlesinin bask›s›, içindeki boflluklar› yok ederek uyduyu küre haline getirecek.
Sombrero (M104), Dünyam›za 28 milyon ›fl›ky›l› uzakl›kta, 50.000 ›fl›ky›l› çap›nda dev bir gökada. Merkezinde 1 milyar Günefl kütlesinde bir karadelik var. Spitzer Teleskopu’nun k›z›lalt›, Hubble Teleskopu’nun da görünür ›fl›k dalga boylar›nda çekti¤i foto¤raflar› üst üste koyan gökbilimciler, Sombrero’yu çevreleyen toz kufla¤›nda küçük bir bükülme belirlediler. Bunun, dev gökadan›n yuttu¤u bir uydu gökadan›n etkisiyle olufltu¤u düflünülüyor.
Swift uydusu, 2,7 milyar ›fl›ky›l› uzakl›ktaki eliptik bir gökadan›n yak›nlar›nda bir Gama Ifl›n Patlamas› (GIP) belirledi. Patlama saniyenin 20’de biri kadar sürmüfl. Swift kameralar›n› 53 saniye içinde patlama bölgesine çevirmeyi baflarm›fl. Bundan 60 saniye sonra da patlaman›n geride b›rakt›¤› ve 200 saniye içinde h›zla sönümlenen X-›fl›n›m›n› görüntülemifl. Patlaman›n iki karadeli¤in ya da iki nötron y›ld›z›n›n birleflerek yeni bir karadelik oluflturmas›ndan kaynakland›¤› düflünülüyor.
Üç Güneflli Dünya
California Teknoloji Enstitüsü’nden (Caltech) bir gökbilimci, Ku¤u (Cygnus) Tak›my›ld›z› bölgesinde “yak›n üçlü” bir y›ld›z sisteminin ana y›ld›z› çevresinde dolanan bir gezegen keflfetti.
HD 188753 adl› üçlü sistem, Dünya’ya 149 ›fl›ky›l› uzakl›kta. Sistemdeki y›ld›zlar›n bir-birlerine olan uzakl›klar›ysa Günefl ile Sa-türn gezegeni aras›ndaki uzakl›k kadar. Jüpi-ter’den biraz daha büyük olan gezegen, her üç y›ld›z›n kütlesinden etkileniyor olmas› ge-rekti¤inden, yayg›n kabul görmüfl gezegen oluflum modellerinin yeniden gözden geçiril-mesini gerektiriyor.
Gezegen, sistemin Günefl benzeri bir sar› y›l-d›z (G s›n›f›) olan ana y›ly›l-d›z› çevresinde dola-n›yor. Gezegenin “y›l›”, yani yörüngede bir turu tamamlama süresi yaln›zca 3,5 gün. Bu-nun anlam›, daha önce baflka y›ld›zlar çevre-sinde keflfedilmifl çok say›da “s›cak Jüpiter” gibi, y›ld›z›n›n çok yak›n›nda dolanmas›. Buna ba¤l› olarak, y›ld›z›n ana güneflinin gökyüzünde çok büyük bir alan kaplamas› gerekiyor. Gezegenden görülen öteki iki y›l-d›zdan biriyse Günefl’ten daha küçük ve da-ha soluk olan (K s›n›f›) bir turuncu cüce ve daha da küçük ve soluk olan (M s›n›f›) bir k›rm›z› cüce. Daha önce keflfedilen Günefl-d›-fl› s›cak Jüpiterlerle ilgili verileri inceleyen araflt›rmac›lar, bunlar›n genellikle y›ld›zlar›n-dan 3 Astronomik Birim (AB ) uzakl›kta olufltuklar›n› düflünüyorlar (1 AB; Dünya ile Günefl aras›ndaki ortalama uzakl›k = 150 milyon km). Bu uzakl›kta s›cak Jüpiterler için sonradan üzerine büyük gaz kütleleri çe-kebilecek büyüklükte bir kat› çekirdek
olufl-turmaya yetecek kadar kat› madde bulunu-yor. S›cak Jüpiterlerin bu uzakl›kta olufltuk-tan sonra ana y›ld›za do¤ru göç ettikleri dü-flünülüyor. Ancak, bir efl y›ld›z›n uygulayaca-¤› kütleçekim, ana y›ld›z›n çevresindeki gaz ve toz diskini önemli öflçüde küçültüyor. HD 188753’ün durumundaysa iki efl y›ld›z›n ayr› ayr› uygulad›klar› çekim nedeniyle diskin ya-r›çap›n›n 1,3 AB’ye kadar küçülmesi ve geze-genlere oluflmak için yer kalmam›fl olmas› gerekiyor. Gezegeni keflfeden gökbilimci Ma-ciej Konacki, “Böylesine karmafl›k bir ortam-da bu gezegenin ortaya ç›km›fl olmas› çok fla-fl›rt›c›” diyor. “Demek ki, gaz devi gezegenle-rin oluflumu konusunda daha ö¤renece¤imiz çok fley var.” Öteki Günefl-d›fl› gezegenlerin pek ço¤unun keflfinde, “Doppler kaymas›” yöntemi kullan›lm›flt›. Bu yöntemde, y›ld›z›n, çevresindeki gezegenin etkisiyle yapt›¤› “yal-palar” nedeniyle Dünya’ya yak›nlafl›r ve uzaklafl›rken ›fl›¤›n›n dalga boyunda meyda-na gelen de¤iflimler inceleniyor. Ancak bu yöntem, ikili ve çoklu y›ld›z sistemlerinde gü-venilir sonuçlar vermedi¤inden, Konacki üç güneflli gezegeni kendi gelifltirdi¤i ve sistem-deki her cismin h›z›n›n ölçülebilmesini sa¤la-yan bir yöntem kullanarak keflfetmifl. NASA Bas›n Bülteni, 12 Temmuz 2005
B ‹ L ‹ M V E T E K N L O J ‹ H A B E R L E R ‹
