A S G A R İ MESKEN PROBLEMİNİN TEŞKİLÂTLANDIRILMASI
Yazan : Victor BOURGEOİS
GİRİŞ. —
Halihazırda mimari problemler sadece beynelmilel sahada değil, aynı zamanda meslekler arası bir sahada da etüt edilmektedir ve bu sahada ilmi, içtimaî ve teş-kilâtlandırma servisleri birbiriyle daima karşılaşmakta-dırlar.
Modern mimarî birçok milletlere ait şahsiyetleri sa-«jimî bir işbirliği çerçevesi içinde topladığından dolayı kendini bahtiyar addetmelidir, fakat bize sosyal, ekono-mik ve teknik sahalarda çalışanlarla yapılacak bir uz-laşma ve işbirliği nimetlerinden faydalanmak daha munis gelmektedir. Mimar, '(Asgarî mesken» ni bir etüt mevzuu olarak seçince ve bu sahadaki diğer mesleklerin kıymetini teslim edince, Akademilerin kendisini uzak-laştırdığı tabii gelişme sahasını yani sosyal, ekonomik ve teknik muhiti tekrar bulmak zaruretindedir. Çünkü bu mevzular, modern hamlelerin hakikî manasını, form ve teknik problemlerden önce ifadelemektedir.
İyi bir çalışma metodunun kabul edilişi, mimarînin esas unsurlarının etüdü, bize ilk olarak nazarı itibara a -knması gereken iki âmil olarak görülmektedir. Çalışma metodu bakımından klâsik mimariyi, rasyonel ilimlere yaklaştırabiliriz. Bunların metodu terkibidir, (sentetik) ve birkaç çok basit prensipten hareket edilir. Akademik mimarîde, teoremler meselâ vasat insan, umumî insan olmak üzere gerek modül ve gerekse estetik ölçü vah-detini mutlak birer düstur olarak ortaya koyuyordu. Böyle peşin bir ikrar, bugüne kadar hâkim olan mimarî bir idraki sürüklemiştir ki bu da: MİMARÎ NİZAM, -lardır.
Bugün müşahede ve tecrübî ilimlerle birleşen mi-marî, tahlilî (analitik) metodu tercih etmektedir. Yani kanunların ifadesine hâdiselerin tetkikinden giden yolu. Bundan dolayı, mimarînin sosyolojik esaslarını tetkik ederken (medeniyetin tekâmülü, kollektif Ve fobs." ihtiyaçlar v.s ), havanın suyun, ışığın, suhu-netin, sedanın fizikî kaideleriyle münasebetli hâdisele-rin de tetkikinin lüzumlu olduğu fikhâdisele-rindeyiz. Diğer bir ifadeyle, bir binayı herşeyden önce ışığa, havaya, sükû-nete, sıcağa ihtiyacı olan canlı bir mahlûkla, insanla
Tercüme eden: Halûk TOGAY
olan münasebetleri bakımından nazarı itibara almalıyız-Burada, mimarın çalışmalarını bahçıvanınkine yak-laştıran tekmil bu çeşit müşahedeleri geliştirenleyiz, zaten, bu müşahedelerin neticeleri daima lüzumu kadar olgunlaşmamıştır. Şurasını da ilâve edelim ki, bu hiilâ-srmız basitleştirilmeye ve hudutlandırılmaya mütema-yil olduğu nispette daha tesirli olmıyacak mıdır? Şu halde ancak birkaç esaslı noktaya temasla iktifa edelim.
II, FİZİKÎ E S A S L A R
B i r i n c i f i k i r : İkametgâhta daimî bir hava-landırma elzemdir. Belçika Kızılhaçmm bir ankete ce-vaben yazdığı yazı, kanaatimizle müşterektir.
«Bunların sayısı ne kadar ve hangi büyük-lükte biı- mahal olursa olsun, havası kullanılmışının dışarı ve temizinin ithaliyle daimî surette d e -ğiştirilmelidir. Eğer havalandırma daimî ise oda irtifalarmm hiç bir ehemmiyeti yoktur. Halbuki eğer havalandırma tertibatı yoksa, az bir kim-senin oturduğu geniş bir oda bile tehlikeli ola-bilir.»
Burada daimî havalandırma sistemlerini tahlil etmek çok uzun olacaktır. Yalnız kısaca Knaepen'in tefazulî-havalandırma usulünden bahsedeceğim. Bu sistem, mah-fuz bir havanm ufkî hareketi, şakulî hareketinden daha kolcy olduğu, müşahedesi üzerine kurulmuştur. Haki-katen, şakulî bir hava hareketi, haricî ile dahilî hara-ret arasmda 16 ilâ 24 derecelik bir farka ihtiyaç gösterir
ve bu şekildeki bir havalandırma kuvvetli bir hava cereyan yaratır. Ufkî bir hava hareketi ancak 0,5
de-recelik bir farka ihtiyaç gösterdiği gibi, sadece binanın iki mukabil cephelerinde değil fakat aynı zamanda, her nargi bir mahallin iç ve dişiyle de temin edilebilir. Knaepen usulünde havanm geldiği ve çıktığı delikler o şekilde yerleştirilmiştir ki, aralarında doğru biı- geçit bulunmamaktadır. Bu suretle hava cereyanı radikal bir şekilde ortadan kaldırılmıştır.
t?li olarak istifade edilir. Binanın daimî havalandırma tertibatı olmadığı takdirde, eğer pencereler hava cere-yanı hattı üzerinde iseler istifade mevzuubahis olabilir, yalnız tabiatiyle hava cereyanı mahzuru bakî kalır.
Diğer taraftan pencereyi bir rüyet âleti ve etrafa baklan bir delik olarak ele alırsak, kullanış şartları çok değişik olduğu için, sistematik bir etüt mevzuu olamaz. Demek üzerinde durabileceğimiz, sadece ışığı geçi-ven ve etrafı aydınlatan penceredir. Işık cihetinden pen-cr-re satıhları ile döşeme satıhları arasındaki münase-betleri kat'î olarak tesbit etmek güçtür. Bu husus, ma-hallin ne olarak kullanılacağı, yüksekliği, ciheti ile ilgili birçok karışık unsurlara bağlı değil midir?
Bununla beraber eski nizamnamelerin pencere sat-hı döşeme satsat-hının 1/10 na ve hattâ daha aşağısına da müsamaha ettikleri halde, bugün 1/6 hattâ 1/5 olarak takdir edilmektedir, bu cihette eğer tatbikî olarak pen-cerelerin yerleştirilmesi mâkul ise arzu edilen asgarî lüksü temin etmiş demektir.
Pencerelerin, mahallin teçhiz ve kullanılışıyle m ü --•a?ebettar olarak yerleştirilmesi kolayca tespit edilebi-lir. Bir taraftan gölgelere mâni ve bir taraftan da fazla çiğ bir ışıktan kaçınmak suretiyle, faydacı bir plâna iyi bit-işik teminine çalışmak lâzımdır. Bu münasebetler saye-sinde birçok tenvirat mühendisleri, sun'î ışık dâvasında, tatminkâr neticeler almışlardır. Bu iş tabiatiyle bir hayli kolf.ydır, zira tenvirat teknisyenleri birçok ışık mem-haları ile endiı-ekt ışığa malik ve bunları istedikleri gibi kullanabilmektedirler.
Acaba tabiî ışıktan faydalanma vazifesini yükle-nenler, mobilyaları mâkul olarak tanzim ve iç duvarları (renk ve eb'at) aksettirici satıhlar şeklinde kullanarak, ışık membaını şimdiki bir memba veya iki aydınlatıcı duvar halinden kurtaramazlar mı? Aydınlatıcı bir fonk-sivona icra edilince, pencere bu görevini kolaylıkla ifa edebilir.
III. TEŞKİLÂT, —
İkametgâhın fizik esaslarına temas eden bu kısa malûmattan sonra, evin teşkilâtlandırılması problemine gpc.'lim. Burada, bir kere daha, ikametin teşkilâtlandı-rılmasını, fonksiyonların tahlil ve gruplandırılmasmı dahilî münasebetlerin tanzimi şemalandırılmasım, taslak halinde bile ifa edemiyeceğimi tekrar edeyim. Zaten burada vasıl olacağımız neticelerin ehemmiyeti yoktur. Mühim olan, bu araştırmalarımızın umumî mânası, ça-lışmalarımızın ruhudur. Bundan dolayı, fizik esaslar için yaptığım gibi birkaç, şayanı dikkat mülâhaza seç-meyi daha münasip görüyorum.
1. — Ev işlerinden doğan yorgunluğun etüdü.— Sanayide, rasyonelleşmenin esas hedefi, istihsali erttırıp, maliyet fiyatını düşürmek olmasına mukabil, ev
işleri teşkilâtında esas ev işlerini basitleştirerek yorgun-luğu azaltmaktır. Burada ehemmiyetli bir ikametgâh problemine temas ediyoruz. Normal ev işlerini itmam-dan doğan fazla yorgunluk.
(İnstitut Social Familial Menager de France) »Fran-sız Sosyal Ailevî Evişleri Enstitüsü) teknik müşaviri ba;. an Trouard-Riolle, evişlerinden mütevellit yorgun-lukları, muhtelif tecrübelerle ölçülmüştür. Bu araştırma-ların neticeleri kat'î olarak nazarı itibara alınmamalıdır, fakat daha şimdiden bu hususta biraz tenvir edilmek laydadan hali değildir.
Meselâ sunu işaret edelim ki, evislerine ait elektrik âletlerini uzun bir müddet kullanmak, bazı şahıslara sinir sarsıntıları tevil etmektedir.
Eğer daimî havalandırma tertibatlı bir yer veya bu âletler üzerinde, rasyonel bir tecrübe ve doğru dürüst bir evidaresi tedrisatı ila hazırlanılmıssa, yorgunluk o nis-pette daha azdır. Şurasını da ilâve edelim ki (İnstitut Social Familial Menager de France) bu tecrübeleri, mes.'ek sahibi hizmetçiler üzerinde ve çok mütehavvil sürelerle tatbik etmiştir. Tecrübelerin objektif olabil-mesi için. mümkün mertebe psikolojik âmilleri tahdit etmiştir.
2. — Evidaresi ve umumî tedrisat. —
Yorgunluğun etüdü, bize evidaresi tedrisatı ile ras-yonel mimarînin münasebetlerini işaret etti. Buna daha başka birçoklarını da ilâve edebiliriz. Bilhassa evidaresi tedrisatında, teknik anlayış, modern ikametgâhin yeni sureti hallerine uydurulmahdır. Meselâ, eski kollektif p e -degojik mutfaklar ortadan kaldırılmalı ve yeni ikamet-grh.arda görüldüğü evçhile yerine şahsî küçük mut-fakları ikame etmelidir.
Mimara sadece evidaresi unsurları yardım, etmeme-li, umumî tedrisat içinde de evidaresi görülmelidir. La Sarraz (İsviçre) da 1928 senesinde toplanan Birinci Beynelmilel Modern Mimarî Kongresinde, Mimar M A Y ' -m 'İlk tedrisatta, aile bilgisi» -mevzulu bir raporu da sunulmuştu.
"Mektep tedrisatiyle, bir demet basit haki-katler, aile bilgisinin temelini teşkil edebilir. Me-selâ, ikametgâhın umumî ekonomisi, temizliğin esasları ve ahlâkî mânası, güneş şualarının tesir-leri, kuytu ve karanlık yerlerin mahzurları, hıf-zıssıhha esasları, evidaresi bakımının rasyonelleş-mesi, mobilyaların kullanma usulleri, evidaresin-de makinanın kullanılması v s . ... Böyle bir ted-risatın tesiri, ev üzerinde temiz ve rasyonel an-layışlı nesil yetiştirmektir.»
3. — Evidaresinde çöplerin defedilmesi. —
BİRLEŞİK A M E R İ K A ' D A MESKEN DAVASI ÜZERİNDE ÇALIŞMALAR
Birleşik Amerika'da Federal Bina İdaresinin mesken programı, kiraya verilmek üzere yapılacak münferit sıra ^ eya katlı evler gibi binalara şâmil ise-de, bunların yine. en mühim kısmını 1935 de Fede-ral Bina İdaresinin kira evleri işine girdiği zaman ilk meydana çıkan «Bahçeli Apartmanlar» teşkil et-mektedir.
Gayet mantıki br bina şekli olan bu gibi evle-rin bu vâdide en ileride olacaklarını da söylemek gayet mantıkîdir.
İki. üç katlı ve dar plânlı olan bu evler gayrı muntazam araziye kolaylıkla intibak etmekte, te-kerrür eden, ayrn elemanlar sayesinde hem proje, hem de tatbik hususunda büyük kolaylık ve tasar-ruf sağlamaktadırlar. Bu tipte servise ait kısımların asgariye indirilmesi sayesinde elde edilen kullanma rahatlığı ve bina muhafazası mal sahibinin bilhassa takdir ettiği kısımlardır.
Kiracılar, bu evlere rahatlıkları ve müstakil o~ luşiarı itibariyle çok rağbet etmektedirler.
Sermayedarlar veya kooperatifçiler için bah-çeli apartman şekli büyük mikyasta para yatırma muamelelerini tahdit ettiğinden, istikraz edilen meblâğın kabulü ve tatbiki hususunda tasarruf te-min edilmektedir.
Bu b;na tipi bir az eski olmasına rağmen,
pro-je hususunda ileri bir durumdadır. Plân şekilleri ev-velce developpe edilmiş ve defalarca mecmuada in-tişar etmib tekilleri yakından tatbik etmektedir.
(Forum »940 Mayıs, Sahife 309 ve «Planning Ren-tal Housmg Projects» ).
Amerika'da mimarlar ve müteahhitler birbirle-riyle mütemadiyen tek kat apartman sekli (flat) ile iki katlı (duble* ) tip üzerinde münakaşa ve müda-faa yapmaktadırlar. Fakat her iki şeklin de birbi-rinden geri kslnııyacak şekilde meydana çıktıkları-na bakılacak olursa, avantajlarının müsavi oldukla-rına bilhassa (flat) apartmanlarında kendi hususî merdiveni ve methali olması dolayısiyle faik oldu-ğuna kanaat getirmemek abes olur.
SECOND F100R
Şurası muhakkaktır ki, bir kaç muhayyilesi kuvvetli mimar ilk defa yapılmış olan bu tip binalar üzerinde bu giin bir çok terakkiler elde etmişlerdir. Böyle yenilikleri ihtiva eden projelerden birisi de Los Angeles'deki Metropolitan Hayat Sigortasının «Paıkmeıced'cleki apartmanları teşkil etmektedir.
Bu projede, Mimar Leonard Schultze ve arka-daşları her iki katlı apartmanın giriş kapısını ve servis kısımlarTni binanın cadde olan cephesine top-lıyarak oturma odası, yemek odası ve her iki yatak odasını büyük pencerelerle arka cepheye açmışLır. Oturma odasının büyük penceresi yanında, nim şef-faf camlı bir kapı terasa açılıyor ve kiracıya bahçe-den istifade ettirerek «Bahçeli Apartman» ismine hak kazanıyor. Böyle bir proje şekli binayı cadde-ye daha yakın yapmaya müsait olduğundan arka caddeyi genişletebilmekte ve garajların da yakın di-ğer binalara konnıasiyle bu bahçeler boydan boya h!ç inkıtaya uğramadan uzamaktadır.
m m i l f i
BEORM •j'-a". ız'-o' BEDRM
•r.r.K.ı-BEORM •j'-a". ız'-o'
