Y A P I SAN'ATİNDE USULLERİN YENİLENMESİ MİMARIN USULLERİ
M. Lııcien Bechmann
(Geçen sayıdan devam) II. Program ve tertipler :
Bir mimarî esere hareket noktası hizmetini gören ilk esas malûmat, etüde esas teşkil edecek programdır.
Bir projenin ihzarına başlamadan evvel, programa uygun, müşterinin arzularına muvafık olarak plânın na-sıl tertipleneceğini tesbit etmek ve projenin tahakkuku için müşteri tarafından sarfına imkân olan masraflar h u -dudları dahilinde kalıp kalmıyacağmı gözönünde bulundurmak lâzımdır. Bazı ahvalde, işin yapılması için l ü -zumlu olan müddetin de üçüncü unsur olarak alınacak kararlar üzerinde nihaî bir tesiri olabilir.
Bazen müşteri mimarına tamamen vazıh bir prog-ram verir. Fakat ekseriyetle, gerek müşterinin iyi tebel-lür etmiş fikirleri olmamasından gerekse istediği şeyin kat'î olarak tafsilâtını izah etmek gayretini göstermeden ilk eskizleri görmek istemesinden dolayı ilk etüdlere u -mumî malûmat üzerine başlanır. Müşterinin fikrinde ola-nı, kompozisyonu teşkil edecek muhtelif unsurlara müş-terinin vereceği ehemmiyeti, binayı tasavvur etmekteki hissiyat tarzını, daha kalemi ele almadan mimarın iyice kavramağa muvaffak olması lâzımdır.
Mimarın müşterinin fikrini vazıhan söylemesi için ona yardım etmesi lâzım gelmekte olup buna da ancak müşteri ile konuşarak ve onunla münakaşa etmekle m u -vaffak olabilir.
inşa edileceği mahallin haricinde bir bina tasavvur edilemiyeceğine göre arsayı görmek zarurî olmakla bera-ber hiç değilse takribî bir plânı elde edilmeli, civarı, ci-heti, seviye farkları bilinmeli, arazi cinsi hakkında malû-mat edinilmelidir. Mimar ancak kâfi derecede vesait el-de ettikten sonra eskizlerine başlıyabilir.
Ortada halli gereken bir mesele vardır. O halde mümkün olan muhtelif hâl tarzlarını tetkik ve mukayese etmek lâzımdır. Bu da tertibin araştırılmasıdır.
Müşteriye tekemmül ettirilmiş birinci eskiz yerine yapılan çeşitli tertiplerin çok küçük mikyasta birer kro-kisini göstermek, bunların faide ve mahzurlarını izah et-mek ve istediği ev uygun olabilecek tertibin intihabına
müşteriyi iştirâk ettirmekte çok faydalar vardır. Ekseriya mimarın bu ilk etüdleri müşteriyi programda bazı d e ğişiklikler yapılmasını telkine sevk eder. Krokilerin m ü -nakaşası yalnız tertibin intihabına müncer olmakla kal-mayıp, müşterinin tasavvur etmeği düşünmemiş bile ol-duğu bir çok teferrüatın tesbitine de yardım eder. Mima-rın büyük düşmanı müşterinin kararsızlığıdır. Müşterinin zatî düşünceleri veya üçüncü şahsm müdahalesinden m ü -tevellit bir takım tadiller yapmak lâzım gelir. Bu işde bi-raz ruhiyatçı olarak, müşterinin ne düşüncede olduğu-nu anlayıp, tavsiyede bulunmadan bir şeye karar vere-miyeceği anlaşılınca bu tavsiyelerin bidayette vuku bul-masını temine çalışmalıdır. Projenin inkişafı için hafta-larca mesaiden sonra müşterinin fikrini değiştirmeye sa-ik olan birine rast gelmiş olmasından dolayı bir başka tertibe dönmesini önlemelidir. Mesken projelerinde hanım efendinin sonradan beyefendinin fikirlerini alt üst et-memesi için karı kocada tam bir fikir birliği olup oldığına kanaat getirmek ihtiyatlı harekettir. Proje mahiyet itibarile sinaî veya ticarî ise mal sahibinin çok d e -fa kendisinden daha sarih fikirleri olan servis şefleri ve mesai arkadaşlarını fikir teatisi sırasında bulundurması şayanı tercihdir.
Program her ne olursa olsun, mimarın çalışmağa başlamadan evvel mükemmel vesaik toplaması binanın tahsis edileceği ticarî veya sınaî işletmeyi iyice tetkik et-mesi bir banka, bir sinema bir hastahane inşası mevzu bahis ise bunları gezip görmesi, ilmin terakkiyatı ile fen sür'atle değişmekte olduğundan en yeni meydana gelmiş eserleri görmeğe gayret etmesi lâzımdır.
Bir programa ait fennî hususat ile birlikte tetkik edi-len binaya müşabih binaların maliyet bedelleri hakkın-da hakkın-da malûmat toplamalıdır.
Eskizlerin gösterilmesi sırasında çok takribî mahi-yette olsa bile müşterinin nazarı itibare alacağı masraf-lar hakkında kendisine malûmat verilebilmelidir. Bu ih-barda tekasül göstermek vahim bir ihtiyatsızlık olur. Müşteriyi- korkutmamak için bilerek nikbin tahminlerde bulunmak da bir ikinci ihtiyatsızlıktır. Tertibin
intiha-bmda bu masraf meselesi karar verdirici bir unsur ola-bilir. Zira beğendiği bir tertibin kendisini, imkânları ha-ricine sevk edeceğini bilen bir müşteri daha iktisadî fa-kat daha az iyi bir tertibi tercih etmekte tereddüt etmiye-bilir.
Bütün bu düşünceler, müşterinin tamamile tenvir e -dilmiş ve sonradan rücu etmeğe sebep kalmaması için karar ittihaz etmesini temin maksadı ile alınacak tedbir-leri göstermek için izah edilmiş bulunmaktadır.
Avan projenin esasları:
Tertibi tesbit eden kroki üzerinde müşterinin mima-rı ile fikir. beraberliği yaptıklamima-rı devreye geliyoruz. Bu krokilerin unutulmuş mühim bir cihet kalmıyacak tarz-da tafsilâtlı olmasıntarz-da büyük faide vardır.
Her şey anlaşılıp kabul edilinceye kadar bu kroki-leri bir çok defa elden geçirmek lâzım gelecektir. Eskiz-lerin muhtelif seviyelerdeki plânları kosit ve cepheleri ihtiva etmesi lâzımdır. Kısacası, aksamın tertib ve eb'a-dmı ve cephenin alacağı şekli iyice gösteren küçük komple bir proje lâzımdır. Bütün bu resimler lüzumun-da kurşun kalemle yapılmış ve küçük mikyaslı olabi-lirler. Mühim olan cihet bunların hiç bir anlaşmamaz-lığa yer vermemesidir. Bunlar avan projeye esas olacak-lardır. Bu gün avan projeyi eskiz ile tatbikat projelerinin arasında zarurî mutavassıt bir merhale addediyoruz. Vüs'at itibarile ehemmiyetli bir inşaatta bu avan proje mühim bir çalışma mevzuu olacağı için ona anlayarak başlamalıdır. Bunun için de evvelâ iki tedbir almak ge-rekli bulunmaktadır. Kabul edilen eskiz ile tekmil ve vazıh programın tetabuk etmesi için -— eğer müşteri o zamana kadar kendiliğinden yapmamış ise — programı yazılı olarak tesbit etmelidir. Aksine olması lâzım gelirken programı eskiz ile tetabuk eder şekle koymayı d ü -şünmek gayri tabiî gibi gelebilir. Fakat ekseriya eskizler üzerinde münakaşa edilirken ilk programın az çok de-ğişmesine veya tamamlanmasına mecbur kalınmıştır. Sonra program ve eskiz üzerinde mutabık kalındığını bu kayıtlar üzerine imza etmek veya bir mektup teati et-mek suretile tesbit etet-mek lâzımdır.
Müşterilerin tekerrür eden suiistimallerine karşı müdafaa vaziyetinde bulunmak lâzımdır. Bazı müşteriler, belki kendilerine bir şeye mal olmadığı için olacak, ciddî olarak düşünmek zahmetini esirgeyerek mimara bir biri ardınca bir çok projeler yaptırır, ilk alman kararlardan rücu eder ve proje tamamlandıktan sonra bile tadilât is-terler. Zamanı geçtikten sonra yapılacak değişiklikler için mimarın tekrar başlıyacağı emekler karşılığı olarak mimarın ücret ve masraflarına mal sahibi tarafından ka-bul edilmiş vazıh bir eskize malik olduğu safhaya geldik, şılıklı taahhüt müşteriyi işi ciddî tutmağa sevk edecek-tir.
Avan proje:
Avan proje ne olmalıdır.
Şimdi mimarın programa ve müşterisi tarafından ka-bul edilmiş vazıh bir eskize malik olduğu safhaya geldik. Bu eskiz tafsilâtını etüd edebilmek için büyütülmesi lâ-zım gelen bir küçük resimdir.
Mikyasa geçirme sırasmda bidayette görünmeyen bir çok meseleler ortaya çıkacak, iptidaî şemada az çok ehemmiyetli tadilât yapılmayı icab ettirecek tertip müş-küllerinin halli lâzım gelecektir. Nisbetlerin ve hacimle-rin etüd edilmesi, kabul edilecek karaktehacimle-rin tetkik edil-mesi araya girecek, ve ortaya çıkan meselelerin muhte-lif veçheleri yek diğerine tesir edecektir. Nihayet mimar eserinin tasavvurunu adım adım takip ve tavzih ederek onu kuvveden fiile çıkarmak için kabul edeceği fennî va-sıtaları ve teçhiz etmek için kullanacağı şeyleri düşün-meğe başlıyacaktır. Kabul edeceği yapı tarzı ve kulla-nacağı malzeme hakkmdaki düşünceleri bir çok noktala-rın aydınlanmasını sağlıyacak binanın tesisat kısmı etüd-lerin seyrine mühim mikyasda tesir edecektir.
Avan proje mikyaslı tatbikat projesinin etüdüne kat'î bir esas almağa yarar.
Mimarın tasavvurlarının tahakkuk ettirilmesi müm-kün şeylerden olması, ve en uygun bü' tertiblemeye, en muvafık sureti halle muvaffak olduğunu ve tatbikat hu-susunda geçeceği inkişaf etüdlerinde belli başlı bir müş-kilât ile karşılaşmıyacağmdan mimarın emin olabilmesi için bu avan projelerin, en ufak teferrüata ve kat'î eb'adlara kadar değil, fakat takribiyete yakm ve her şe-yin içinde düşünülmüş olduğu, bir vesika teşkil etmesi lâzımdır. Avan proje devrinde temel sisteminin tesbit edilmiş bulunması (sondajlar vasıtası ile zeminin bilinme-si) mesnet noktaları sahalarının tayini ve iptidaî hesap-ları ile maktahesap-ların takribi olarak bulunması lâzımdır.
Mimar avan projesini tanzim ederken, kabul edece-ği teshin sistemini, bu tesisata ait muhtelif unsurların yerlerini, şakulî ve ufkî boru tevziatını, hararet neşr ve istihsal eden cihazların yerlerini evvelce düşünmemiş ise avan projesi tekemmül etmiş değildir.
Aynı düşünceler, su tesisatı ve tahliye tertibatı gaz ve saire için de variddir. Elektrik tesisatı, umumî tevzi-at kolonları, ana mecra vaziyeti dahi düşünülmüş olma-lıdır.
Bunların avan projede yer almasına hiç lüzum y o k -tur, yalnız kazan, rezervuar, duman ve tecdidi hava ba-caları başlıca boru geçitleri mahallerinin mevkileri gibi en mühim unsurlar gösterilmelidir. Mimarın bunların nasıl yapılacağını bilmesi ve bunların hakikî olarak y a -pılmalarının mümkün olacağına kanaat getirmesi lâzım-dır.
Mühim bir yapı avan projesinin tesbitinin çok tec-rübeye, ihtimama ve etüde ihtiyaç gösterdiği
şüphesiz-dir. Mühim olan hiç bir şey unutulmamış olmalıdır. Kıs-men kâğıt kısKıs-men de mimarın düşüncesinde meydana ge-len bu katmerli emekten ikincisi en az ehemmiyetli olanı değildir. Projenin inkişafı için, mimarın emeklerine is-tikâmet verdiği ve araştırmalarında onlara irtibat hiz-meti gördüğü mühendisleri, ressamları, fen memurları tarafından desteklenmesi lâzım gelmekte ise de avan proje devresinde en fazla yer tutan şahsî emeği olup, zevki selimi, ilmi, kabiliyeti burada mevzu bahisdir. Bir mimarî eserin inkişafını, bir insanın inkişafı ile mukaye-se etmekte bize müsaade edilecek oulrsa eskizin rüşeym, avan projenin yeni doğmuş çocuk ve tatbikat projesinin de kemâl bulmuş insan olduğunu söyliyebiliriz.
Mikyasların intihabı:
Kullanılacak mikyaslar hakkında bir kaç kelime söy-lemek faydasız değildir.
Mikyas projenin mahiyet ve ehemmiyeti ile alâka-dardır. A z ehemmiyette bir bina ise eskiz 0,005 avan pro-je 0,01 ve tatbikat propro-jesi 0,02 mikyasında yapılabilir. Çok küçük bir bina için eskiz dahi 0,01 mikyasında ola-bilir. Daha ehemmiyetli binalarda tatbikat projeleri için şantiyede daha kolaylıkla açılıp kapanır plân serilerine müsait bir taksim yüz mikyasını muhafaza edip lüzum hasıl olduğu taktirde bazı kısımların bir taksim elli mik-yasında yapmakta fayda vardır.
Büyük heyeti umumiye resimleri içm eskizler 0,002 avan projeler 0,005, tatbikat projeleri lüzumunda kısım-lara bölünmüş okısım-larak 0,01 mikyasında yapılırlar. Bu mik-yas intihabı nazik bir mesele olup karar ittihaz etme-den iyice düşünmek lâzımdır. Aranılan gaye ikidir. Bir taraftan tatbikat için kullanılacak plânların çok büyük eb'adda olmaması, diğer taraftan kullanılacak mikyasın gösterilecek iş'aratın çokluğuna rağmen gayet okunaklı ve tam bir vesika teşkil etmeğe müsait bulunması lâzım-dır.
Modülleştirme ve örgüler :
Muayyen örgüler üzerine plânların tertiplenmesi normalleştirilmiş elemanların esasını teşkil eden
modül-leştirmeği kolaylaştıracaktır. Alışılması çok yerinde ola-cak bu mecburiyeti seri halinde imâl edilmiş muayyen eb'adda malzeme, çerçeve, kiriş, dıvar ve bölme aksamı kullanmağı kolaylaştırmağa imkân verecek ve kesme a -meliyesini, alıştırmayı ve zayiatı haddi asgariye indire-cektir.
Masrafların tahmini :
Avan proje devrinde, eserin tasavvur edilen şekli-nin tavzihi sırasında, kıymetin tahmini keyfiyeti yeni bir takribiyet mevzuu teşkil eder. Eğer eskiz üzerinde mi-mar, aynı cins müşabih inşaata kıyasen yapılacak mas-rafların vüs'ati hakkında iptidaî bir fikir edinmiş ise avan projesinde ya inşaat sahasının metre murabbaı veyahut en mühim aksamı inşaiyenin keşfi neticesinde daha ha-kikate yakın bir inşa bedeline vasıl olabilir.
Eğer nazaı-ı itibara alınacak masraf, ittihaz olunacak karar sırasında birinci derecede âmil olacak vaziyette ise tam bir keşif cedveli dahi tanzim edebilir.
Müşterilerin kabulü :
Eskiz, müşteriye beğendiği tertibin tercihini progra-mının tesbitini ve etüde devama karar vermesini sağlamış ise de, tatbikata geçmeye karar verilmesi avan proje üze-rinde görüşülerek cereyan eder. Bu sebepten avan proje dosyası ile onun eki olan keşif cedveli çok büyük bir etü-dü icab ettirir.
Küçük ve vasat derecedeki binalarda eğer avan pro-je kâfi derecede işlenmiş ve propro-je ismi altında verilmiş ise mal sahibinin inşa müsaadesi için yapacağı imzalı y a -zılı müsaade istidasına eklenebilir.
Müşterinin inşa müsaadesine ait istida ile plânları imza etmesi lâzımdır.
Tatbikat projesine geçirilmeden evvel, uzun zaman üzerinde çalışılmış bir projenin vaktinde bertaraf edilme-si tercih edilen masraf ve zaman kaybını önlemek üzere belediye veya resmî daire tarafından tâdile uğramıyaca-ğını garanti altına almakta büyük menfaat vardır.
