• Sonuç bulunamadı

HÜCRE TABAKALARI‹LE DOKU ÜRET‹M‹HÜCRE TABAKALARI‹LE DOKU ÜRET‹M‹

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "HÜCRE TABAKALARI‹LE DOKU ÜRET‹M‹HÜCRE TABAKALARI‹LE DOKU ÜRET‹M‹"

Copied!
3
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

Vücudumuzdaki hasarl› ya da kay›p organ ve dokular›n onar›m› ya da yeni-den yap›land›r›lmas›n› hedefleyen doku mühendisli¤i, heyecan verici yaklafl›m-lar›yla yak›n bir gelecekte insano¤lu-nun yaflam kalitesinin art›r›lmas›na damgas›n› vuraca¤a benziyor. ‹flte bu yaklafl›mlar›n en sonuncusu, s›cakl›¤a duyarl› doku kültür kaplar›nda hücre-leri tabaka halinde üretmek ve bu taba-kalar› uygun düzende birlefltirerek do-ku oluflumunu gerçeklefltirmek. Mesa-ne, kalp dokusu, difl çevre dokusu ve göz yüzeyleri, hücre tabakalar›n›n ba-flar›l› uygulama alanlar›.

Doku mühendisli¤inde çeflitli yakla-fl›mlar var. Doku hasar›n›n küçük oldu-¤u durumda, hastan›n kendisinden ya da uygun bir vericiden izole edilen sa¤-l›kl› hücreler, hasarl› bölgeye do¤rudan veya kapsüller içerisinde enjekte edile-rek doku onar›m› sa¤lan›yor. Küçük hasar durumundaki di¤er bir yaklafl›m-sa, doku oluflumunu tetikleyen madde-lerin, örne¤in büyüme ve farkl›laflt›rma faktörlerinin hasarl› bölgeye gönderil-mesi. Ancak, bu yaklafl›mlar›n her ikisi de ciddi kay›p veya hasar durumlar›nda çözüm olmaktan uzaklar. Bu durumda, doku mühendisli¤inin üçüncü ve en çarp›c› yaklafl›m› ortaya ç›k›yor. Sa¤l›k-l› hücreler, gerçek doku mikroçevresini taklit eden üç-boyutlu bir iskelet üzeri-ne yerlefltiriliyor. ‹skelet, ço¤unlukla bozunan yap›da bir polimerden üretili-yor ve doku hasar›na uygun biçimde, bilgisayar teknolojisine dayal› teknik-lerle flekillendiriliyor. Ayr›ca, hücre üremesini ve ifllevlerini

gerçeklefltir-mek üzere uygun faktörlerle zenginlefl-tiriliyor. Hücreler, iskelet üzerinde üre-yip doku oluflumunu gerçeklefltirirken, iskelet de parçalan›p yok oluyor. Doku oluflumunda en son yaklafl›m, tek hüc-reler yerine hücre tabakalar›ndan doku oluflturmak. Bilindi¤i gibi, vücudumuz-daki organlar üç farkl› hücre tabakas›-n›n geliflimiyle oluflmufl durumda: en-doderm, mezoderm ve ektoderm. Or-gan oluflumunda bu üç tabaka birbiriy-le etkibirbiriy-leflim halinde. ‹lk olarak, Tokyo Kad›nlar T›p Üniversitesi’nden Okano ve grubu taraf›ndan 2004 y›l›nda öne sürülen “hücre tabaka mühendisli-¤i”nin temeli de, yukar›daki bu kuram-sal bilgiye dayan›yor.

Doku hücrelerinin bir malzemeyle etkilefliminde üç durum sözkonusu. Bunlardan ilki, hücrelerin yüzeyle etki-leflmedi¤i, böylece hücre yap›flmas›n›n ve üremesinin gerçekleflmedi¤i durum. Böyle malzemeler doku üretiminde kullan›lamaz. ‹kincisi, malzemeyle

hüc-reler aras›nda fizikokimyasal etkileflim-lerin oldu¤u ve bunun sonucunda da geri dönüflümlü (tersinir) hücre yap›fl-mas›n›n (pasif yap›flma) gerçekleflti¤i durum. Son tür etkileflimse “aktif hüc-re yap›flmas›”. Pasif yap›flma sonras›n-da gerçekleflen bu olaysonras›n-da, hücreler malzeme yüzeyine yap›fl›r, yay›l›r ve ürerler. Bu yüzeylerden hücreleri ko-parmak için, tripsin ve dispaz gibi pro-tein zincirlerini k›ran (proteolitik) en-zimler kullanmak gerekir. Bu enen-zimler, hücre yap›flma moleküllerini ve hücre-ler aras›ndaki matrisi (ECM) hücrehücre-ler- hücreler-den ay›r›rlar. Sonuç olarak, ifllem son-ras›nda tek tek hücreler elde edilir. Ta-baka halinde hücre üretebilmek için, araflt›rmac›lar proteolitik enzimleri kul-lanmadan hücreleri malzeme yüzeyin-den kald›rabilecek yöntemleri aram›fl-lar ve s›cakl›k-duyarl› polimerlerin özel-liklerini bu yönde kullanman›n müm-kün olabilece¤ini göstermifller. Biyolo-jik ortamda parçalan›p yok olan

“biyo-78 May›s 2005 B‹L‹MveTEKN‹K

Malzeme-hücre etkileflimleri

HÜCRE TABAKALARI

‹LE DOKU ÜRET‹M‹

HÜCRE TABAKALARI

‹LE DOKU ÜRET‹M‹

Yüzeye tutunmam›fl hücre

Yap›flm›fl ve yay›lm›fl hücre Tutunma

Yap›flma E Yüzeye tutunmufl

hücre

“Pasif Yap›flma” “Aktif Yap›flma” Yap›flm›fl hücrenin

tersinir olarak yüzeyden ayr›lmas›

(2)

bozunur polimerler” birinci nesil doku mühendisli¤i için anahtar rol oynar-ken, ikinci nesil doku mühendisli¤i için, hücrelerin tabaka halinde üretimi-ni sa¤layan “s›cakl›k-duyarl› polimer-ler” anahtar rol oynuyor.

Araflt›rmac›lar, s›cakl›k-duyarl› poli-merler aras›nda en çok kullan›lan poli (N-izopropil akrilamid)’i seçmifller. Poli (N-izopropil akrilamid), en düflük kritik çözünme s›cakl›¤› (LCST) olan 32°C’nin üzerindeki s›cakl›klarda, yap›-s›ndaki suyu kaybederek büzüflür. 32°C’nin alt›ndaki s›cakl›klardaysa yap›-s›na tekrar su alarak fliflme özelli¤i gös-terir. “Biyonano yüzey teknolojisi” kul-lan›larak, organik malzemelerin yüzeyi-ne elektron bombard›man›yla herhangi bir polimeri kaplamak mümkündür. Bu teknolojiyle polimer, nanometre kal›nl›-¤›nda ve pürüzsüz bir flekilde plastik malzemeler üzerine kaplanabilir. Oka-no ve grubu, bu tekOka-nolojiyi kullanarak, polistiren doku kültür kaplar›n›n yüze-yine poli(N-izopropilakrilamid)’i kapla-m›fllar. 20 nanometre kal›nl›ktaki bu polimer tabakas›, ortam s›cakl›¤›n›n de-¤ifltirilmesiyle hücrelerin kap yüzeyine yap›flmas›na ve yüzeyden kopmas›na izin veriyor. 37°C’de, yani pek çok hüc-renin üreyebildi¤i s›cakl›kta, kültür ka-b›n›n yüzeyi hidrofobiktir; yani su mole-küllerini iter. Bu s›cakl›kta hücreler yü-zeye yap›fl›r, yay›l›r ve ço¤al›rlar. Hücre üremesi tamamland›¤›nda, yani kap

yü-zeyinin tamam› hücrelerle kapland›¤›n-da s›cakl›k 32°C’nin alt›na düflürülür ve yüzey hidrofilik (suyu seven) hale gelir. Böylelikle, fliflen yüzey üzerinden her-hangi bir enzime gerek duyulmadan hücreler kalkar. Hücre-hücre ba¤lant›-lar› ve hücreler aras›nda birikmifl matris (ECM) bozulmad›¤›ndan, hücreler taba-ka halinde elde edilir. Canl› olan bu hücre tabakas›, di¤er bir kültür kab›na ya da vücut içerisindeki doku yüzeyine aktar›labilir. Ayr›ca, hücre tabakalar› birbiri üzerine yerlefltirilerek 3-boyutlu yap› halinde de elde edilebilirler. Bu yöntem, farkl› hücre tabakalar›n› birlefl-tirerek yeni bir organ oluflturmaya izin veren flu andaki tek yöntem.

Klinik Uygulamalar

S›cakl›k-duyarl› kültür kaplar›ndan kald›r›lan epidermal hücre tabakalar›, bu konudaki ilk klinik uygulamad›r. S›-cakl›k-duyarl› kültür kaplar›nda haz›rla-nan insan epidermal hücre tabakalar› daha az k›r›lgan olup, dispaz enzimiyle yüzeyden kald›r›lan benzeri hücre taba-kalar›na göre, yaralara çok daha iyi ya-p›flma özelli¤i göstermifl durumda.

Göz Yüzeyinin Oluflturulmas›

Hücre tabakalar›, göz yüzeyinin ye-niden yap›lanmas›nda da kullan›l›yor. Kornea’daki (saydam tabaka) epitel kök hücreleri, kornea ve konjüktiva (göz za-r›) aras›ndaki s›n›rda, yani limbus’ta yerleflmifl durumdalar. Alkali yan›klar›

gibi göz travmalar› ve Stevens-Johnson sendromu gibi a¤r›l› göz hastal›klar›, limbus’ta kök hücre eksikli¤i nedeniyle kornea’da opaklaflmaya ve görüntü kay-b›na neden olurlar. Bu durumda kor-nea nakli gerekir. Ancak, verici bulmak en önemli sorun. Doku mühendisli¤inin üretti¤i çözüm, limbus kök hücrelerini izole etmek ve s›cakl›k-duyarl› kültür kaplar›nda, 37°C’de ço¤altmak. Oluflan kornea epitel hücre tabakalar›, s›cakl›k 20°C’ye düflürüldü¤ünde kap yüzeyin-den kolayl›kla ayr›l›yor. Bu tabakalar fleffaf ve dikifl gerekmeksizin korneaya kolayl›kla yap›fl›yor. Tek bir hasta için 2x2 mm boyutlar›nda doku parças› ye-terli olmufl ve tüm vakalarda kornea ta-bakas›n›n naklinden sonra, görüflün an-laml› bir biçimde berraklaflt›¤› görül-müfl durumda. Tek bir vericinin gözün-den al›nan kök hücreleriyle haz›rlanan hücre tabakalar›n›n 20’den fazla hasta için yeterli olaca¤› umuluyor. Araflt›r-mac›lar halen kornea endotel hücre ta-bakalar› ve retina (a¤tabaka) pigmentli epitel hücre tabakalar›n›n, hayvanlara nakli üzerinde çal›flmaktalar. Baflar› sa¤land›¤› taktirde, optik fleffafl›k aç›-s›ndan sorun yaratan biyobozunur poli-mer iskeletlerin, göz dokusu yap›lanma-s›nda kullan›m›na gerek kalmayacak.

Difl Çevresinin

Yeniden Yap›land›r›lmas›

“Periodontal ligament”; difli difl yu-vas›na tespit eden kollajen liflerden oluflmufl ba¤ dokusu. Genifl anlamda

79

May›s 2005 B‹L‹MveTEKN‹K

Hücrelerin enzimle ve s›cakl›k-duyarl› kaplardan eldesi.

PIPAAm’›n özellikleri

S›cakl›k-duyarl› kaplardan hücre tabakas›n›n eldesi. ENZ‹M

Birbiriyle birleflmifl hücreler

S›cakl›k azalmas› 37°C S›cakl›k duyarl› polimer S›cakl›k 20°C PIPAAm’›n yap›sal formülü

32°C’nin alt›nda çözünür 32°C’nin üstünde çözünmez Sulu çözelti içerisinde PIPAAm’›n s›cakl›kla çözünürlük/çözünmezlik de¤iflimi

(3)

difli saran ve ona destek sa¤layan çev-re doku ve oluflumlar›n tümü, “peri-odontium” olarak adland›r›yor. Difl çevresindeki (periodontal) hastal›klar, eskiden beri bilinen yayg›n hastal›klar. Bunlar periodontium’un iltihaplanma-s›, nefesin pis kokmas› ve difl kay›plar› gibi ac› verici flikayetlere neden olur. Geleneksel tedavi yöntemleriyse, difl çevresindeki dokunun yeniden yap›-land›r›lmas› için yetersiz kal›yor. Hüc-re tabaka mühendisli¤i, bu sorunlar›n çözümü için difl eti çevresine uygulan-m›fl bulunuyor. S›cakl›k-duyarl› kültür kaplar›nda insan periodontal ligament hücre tabakalar› üretildi ve s›çanlara nakledildi. Çal›flmada boflluk içerisine yap›flm›fl fibriller ve difl kökünü çevre-leyen ince kemik tabakaya benzeyen hücresel içerikli doku benzeri peri-odontal ligament tan›mland›. Oluflan fibriller do¤al periodontal ligament fib-rillerin ayn›s›yd›. Ulafl›lan sonuçlar, bu tekni¤in difl çevresinin yap›land›r›l-mas›nda yararl› olabilece¤ini gösteri-yor.

Mesane Oluflturulmas›

Tafl oluflmas›, böbreklerden idrar kanal› (üretra) d›fl deli¤ine kadar uza-nan idrar yollar›n› içine alan sistemin enfeksiyonu ve elektrolit dengesizli¤i gibi durumlar, mesane içinde ciddi so-runlaraa neden olur. Mide-ba¤›rsak ka-nal› mukozas›ndan al›nm›fl

bir parça doku ve kültürde ço¤alt›lm›fl idrar yolu hücre tabakalar› kullan›larak yeni bir mesane oluflturulmaya çal›fl›lm›fl bulunuyor. Bir kö-pe¤e uygulanan bu yöntem-de, mide-ba¤›rsak kanal› mu-kozas›ndan al›nan parçan›n içindeki tabaka (mukoza), s›-cakl›k-duyarl› kültür

kapla-r›nda üretilen idrar yolu hücre tabaka-lar›yla yenilendi. Çal›flmada, idrar yolu hücreleri kültürlendi ve s›cakl›¤›n azalmas›yla bu kaplardan bozulmam›fl halde elde edildi. Bozulmam›fl sa¤lam idrar yolu hücre tabakalar›, daha son-ra mukoza tabakas› ç›kart›lm›fl doku parçac›klar› içerisine yerlefltirildi. Bu hücre tabakalar›n›n, herhangi baflka bir iflleme gerek duyulmadan, mukoza-s› al›nm›fl dokulara kendili¤inden ya-p›flt›klar› gözlemlendi. Daha sonra, kö-pe¤e yeniden yerlefltirilen yeni mesa-ne, üç hafta sonra incelendi¤inde do-¤al idrar yolu hücreleriyle ayn› epitel doku hücrelerinin olufltu¤u gözlem-lendi. Bu ürolojik çal›flmada, s›cakl›k-duyarl› kültür kaplar›ndan elde edilen hücre tabakalar›n›n, cerrahi olarak ye-niden doku oluflumu için son derece uygun olduklar› sonucuna var›ld›.

Kalp Yamalar›

‹ki boyutlu hücre tabakas›yla yap›-lan çal›flmalara ek olarak, üç boyutlu hücre tabakalar›n›n ele al›nd›¤› kalp dokusu mühendisli¤i de baflar›yla uy-gulanm›fl durumda. Zay›flam›fl kalbin onar›lmas›nda hücre nakli, yak›n za-manda çal›fl›lan yöntemlerden biri. Bu yönteme ek olarak, kalp kas› hücre ta-bakalar› biraraya getirilerek, üç boyut-lu yamalar elde edildi. Kalp dokusu mühendisli¤inin, doku destek

malze-mesi olarak kullan›lan biyobozunur polimerle uygulamas› da var. Bununla birlikte, doku iskelelerinin bükülmez ve hacimli özellikleri, kalp kas› hücre-lerinin dinamik at›mlar›na engel ol-makta. Kalp kas› hücre tabakalar›n›n biraraya getirilmesi sonucu oluflan üç boyutlu kalp yamalar›n›n eflzamanl› olarak att›¤› gözlemlenmifl bulunuyor.

Yeni do¤an s›çanda kalp kas› hücre-si tabakalar›, s›cakl›¤›n azalt›lmas› so-nucu s›cakl›k-duyarl› kültür kaplar›n-dan elde edildi ve daha sonra bunlar kalp üzerine gömülerek yama yap›ld›. Biraraya getirilen dört kas hücresi ta-bakas›n›n att›¤›, gözle görülmüfl bir so-nuç.

Prof. Dr. Menemfle Gümüflderelio¤lu Tu¤rul Tolga Demirtafl

Hacettepe Üniversitesi, Kimya Mühendisli¤i ve Biyomühendislik Bölümü.

Kaynaklar www.cellseed.com

Masayuki Yomoto end Teruo Okano. Cell Sheet Engineering Volume 7. Issue 5.May 2004, Pages 42-47. Materials Today. Akihiko Kikuchi, Teruo Okano, Nanostructured designs of biomedical

materials: application of cell sheet engineering to functional re-generative tissues and organs. J. Controlled Release.

80 May›s 2005 B‹L‹MveTEKN‹K

Kornea epitel hücre tabaka nakli Kornea rejenerasyonu; korneal epitel hücre tabakas› nakli yap›lan hastan›n, nakilden önce (solda) ve sonra (sa¤da) çekilmifl foto¤raflar›

Periodontal hücre tabakas›n›n s›çanlara nakli.

Mesane oluflturulmas› Limbus

20°C

37°C

Kornea Limbal kök hücre

S›cakl›k-duyarl› kaplar

Mesane biyopsisi

‹drar yolu hücre tabakalar› Mide-ba¤›rsak kanal› Mide-ba¤›rsak kanal›ndan parça al›nmas› Al›nan parçan›n mukoza tabakas›n›n ayr›lmas› S›cakl›k-duyarl› kaplar Periodontal ligament hücreleri Periodontal ligament hücre tabakas›

Hücre tabaka nakli

Periodontal ligament Kemik Korneal epitel hücre tabakas› HucreTabakalari 4/24/05 7:21 PM Page 80

Referanslar

Benzer Belgeler

o Fellem, fellogen ve felloderm yapısı ve oluşumunun Sambucus nigra dalında incelenmesi 10.Hafta Değişmez (olgun-sürekli) dokular V: Destek doku; yapısı, elemanları

Mantar dokunun oluşumu ile, epidermis tabakasında dış ortamla gaz alışverişini sağlayan stomaların yerini

 Bilinen en küçük hücre bakteri , en büyük hücre deve kuşu yumurtası sarısı ve en uzun hücre ise yaklaşık 1 m olan sinir hücresi dir.... Hücre Yapısı –

• Radyasyon özellikle mitotik evredeki çekirdeğe etki yaparak hücre çoğalmasını engelleyebilir.. • Hücre döngüsünde radyasyona en duyarlı evreler:geç G2 ve

• Enerji ihtiyacı fazla olan kas,sinir ve karaciğer gibi hücrelerde sayısı daha fazladır. • Bulundukları hücrenin enerjiye en çok

Her ne kadar ETKB taraf›ndan (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl›¤›) yap›lan enerji talep tahminleri yurt içi (DPT, Elektrik Mühendisleri Odas›, vb..) ve yurt

Tesisat Kongreleri kapsamında düzenlenen “Jeotermal Enerji Seminer”lerinde çevresel etkiler ba lı ı altında sunulan bildirilerde genel anlamda sosyo-ekonomik etkilere

Ekibin lideri Christer Höög’e göre yeni mekanizma, difli yumurta hücrelerinde kromozom bozukluklar›n›n neden bu kadar yayg›n oldu¤unu aç›klamada yard›mc›