Editörler: Prof. Dr. Hakkı Yazıcı, Arş. Gör. M. Kürşat Koca GENEL COĞRAFYA ISBN: 978-9944-919-26-5 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2015, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Şubat 2007, Ankara 6. Baskı: Mart 2015, Ankara Yayın Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu Dizgi-Grafik Tasarım: Selda Tunç Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Sonçağ Yayıncılık Matbaacılık Reklam San. Tic. Ltd. Şti.
İstanbul Cad. İstanbul Çarşısı 48/48 İskitler - Ankara (0312 341 36 67) (0535 292 34 31) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 25931
İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet:www.pegem.net E-ileti: [email protected]
ÖNSÖZ
Yüksek Öğretim Kurulu’nca, Eğitim Fakültelerinin İlköğretim Bölümleri’nde okutulan ders programları ve ders içerikleri, 2006-2007 Öğretim Yılından geçerli olmak üzere yeniden düzenlenmiştir. Bu kapsamda daha önce Sınıf Öğretmenliği Anabilim Dalları’nda “Coğrafya’ya Giriş” adıyla okutulan ders, yeni düzenlemeyle
“Genel Coğrafya” adını almıştır.
Genel Coğrafya dersinde Sınıf Öğretmeni adaylarına; Coğrafya’nın konusu, ilkeleri, bölümleri, gelişimi, evren ve güneş sistemi, dünyanın şekli, fiziki özellik- leri, hareketleri ve bu hareketlerin sonuçları ile harita bilgisine ait genel bilgilerin kazandırılması hedefl enmiştir.
Ülkemizin çeşitli üniversitelerinde görev yapan öğretim üyeleri tarafından yukarıda belirtilen konular, sözü edilen hedefl er doğrultusunda hazırlanmıştır.
Burada öncelikle gösterdikleri titizlik nedeniyle bölüm yazarlarına teşekkür etmek istiyorum. Ayrıca kitabın oluşmasında sürecin başından sonuna kadar çok büyük emek sarfeden Afyon Kocatepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Coğrafya Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi M. Kürşat KOCA’ya ve böyle bir kitabın ortaya çıkmasını sağlayan PEGEM AKADEMİ çalışanlarına teşekkür ederim.
Yapılacak olan tenkitler, kitabın arzu edilen düzeye ulaşmasını sağlayacaktır.
Belli bir emeğin ürünü olan kitabın hedefl enen amaçlara ulaşacağını ümit ediyo- rum.
Prof. Dr. Hakkı YAZICI
2. Baskıya Önsöz
Eğitim Fakülteleri’nin Sınıf Öğretmenliği Anabilim Dalları’nda okutulmakta olan Genel Coğrafya kitabının Şubat 2007’de yapılan ilk baskısı bir yıl gibi kısa bir zamanda tükenmiştir. Bu süreçte ilk baskıda gözlenen bazı eksiklikler giderilerek eldeki yeni baskı yapılmıştır.
Kitabın başta öğrenciler olmak üzere yararlananlara beklenen faydayı sağla- yacağı umulmaktadır.
Prof. Dr. Hakkı YAZICI
BÖLÜMLER ve YAZARLARI
I. Bölüm: Coğrafya Nedir?
Yrd. Doç. Dr. Emin Baydil, Kastamonu Üniversitesi Eğitim Fakultesi
II. Bölüm: Coğrafyanın Gelişimi
Prof. Dr. İbrahim Güner, Muğla Üniversitesi Eğitim Fakültesi
III. Bölüm: Uzay ve Güneş Sistemi
Prof. Dr. Saliha Koday, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
IV. Bölüm: Coğrafyanın Bölümleri
Fiziki Coğrafya
Yeryüzü Şekilleri
Doç. Dr. Hasan Kara, Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
İklim Bilimi (Klimatoloji)
Prof. Dr. Halil Koca, Atatürk Üniversitesi K.K.E.F.
Hidrografya
Prof. Dr. Erdal Akpınar, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Toprak Coğrafyası
Prof. Dr. Erdal Akpınar, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Bitki Coğrafyası
Prof. Dr. Erdal Akpınar, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Harita Bilgisi (Kartografya)
Prof. Dr. Ramazan Sever, Giresun Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Beşeri Coğrafya
Nüfus Coğrafyası
Prof. Dr. Adem Başıbüyük, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Yerleşme Coğrafyası
Prof. Dr. Adem Başıbüyük, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Ekonomik Coğrafya
Doç. Dr. Nusret Koca, Afyon Kocatepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Bölgesel Coğrafya
Doç. Dr. Kenan Arıbaş, Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Tarihi Coğrafya
Doç. Dr. Kenan Arıbaş, Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Siyasi Coğrafya
Doç. Dr. Kenan Arıbaş, Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Afetler Coğrafyası
Doç. Dr. Salih Ceylan, M. A. Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi
İÇİNDEKİLER
Ön Söz ...iii
Bölümler ve Yazarları ...v
İçindekiler ...vii
1. BÖLÜM COĞRAFYA NEDİR? Yrd. Doç. Dr. Emin BAYDİL (ss.1-13) Coğrafya Teriminin Etimolojisi ...1
Coğrafya ile İlgili Bazı Kavramlar ...2
Coğrafyanın İnceleme Alanı: Coğrafi Yeryüzü ...2
Coğrafyanın İnceleme Konusu: Coğrafi Olay ...3
Coğrafyanın Odak Noktası: İnsan ...3
Fizikî ve Beşerî Çevreler ...4
Coğrafyanın İlkeleri ...5
Dağılış İlkesi ...6
Karşılıklı İlgi veya Bağlantı (Korelasyon) İlkesi ...6
Sebep-Sonuç İlkesi ...7
Coğrafyanın Tanımı ...7
Coğrafyada Kullanılan Yöntem, Teknik ve İfade Yolları ...8
Coğrafyanın Diğer Bilimler Arasındaki Yeri ...9
Kaynakça ...13
2. BÖLÜM COĞRAFYANIN GELİŞİMİ Prof. Dr. İbrahim Güner (ss.15-28) Coğrafyanın Tarihçesi ve Gelişimi ...15
Coğrafyanın Tarihi Çağlara Göre Gelişimi ...15
İlk Çağ'da Coğrafya ...15
Orta Çağ'da Coğrafya ...18
Yeni Çağ'da Coğrafya ...19
Yakın Çağ'da Coğrafya ...21
viii Genel Coğrafya
Coğrafi Düşüncenin Gelişme Devreleri ...22
Ansiklopedik Devre ...22
Klasik Devre ...22
Bölgesel Devre ...23
Uzmanlaşma Devresi ...23
Uygulamalı Coğrafya Devresi ...23
Coğrafyanın Bölümleri...24
Genel Coğrafya ...24
Fiziki Coğrafya ...24
Beşeri Coğrafya ...24
Ekonomik Coğrafya ...25
Yerel Coğrafya ...26
Coğrafya Öğretiminin Amaçları ...26
Kaynakça ...28
3. BÖLÜM UZAY VE GÜNEŞ SİSTEMİ Prof. Dr. Saliha Koday (ss.29-57) Uzay ...29
Güneş ve Güneş Sistemi ...33
Gezegenler ...34
Merkür (Utarit) ...36
Venüs (Zühre, Çulpan) ...37
Dünya (Yer) ...38
Dünyanın Oluşumu ...40
Yerin İç Yapısı ve Jeolojik Devirler ...41
Dünyanın Şekli, Boyutları ve Sonuçları ...43
Dünyanın Hareketleri ve Sonuçları ...46
Ayın Oluşumu, Yapısı, Hareketleri ve Sonuçları ...48
Mars ...52
Jüpiter (Müşteri) Gezegeni ...52
Satürn Gezegeni ...54
Uranüs Gezegeni (Yeşil Gri Dev Gezegen) ...54
ix İçindekiler
Neptün Gezegeni ...55
Cüce Gezegenler ...56
Plüton (Cüce Gezegen) ...56
Ceres 1 (Cüce Gezegen) ...56
Kaynakça ...57
4. BÖLÜM COĞRAFYANIN BÖLÜMLERİ (ss.59-326) FİZİKİ COĞRAFYA (YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ) Doç. Dr. Hasan Kara (ss.59-98) Yeryüzü Şekilleri...59
Flüvyal (Akarsu) Topografya Şekilleri ...60
Vadi Çeşitleri ...60
Kertik (V Profilli) Vadiler ...61
Kanyon Vadiler ...61
Menderesli Vadileri ...61
Yarma Vadiler ...62
Tabanlı Vadiler ...63
Asılı Vadiler ...63
Çıkmaz Vadiler...63
Akarsu Ağı (Drenaj) Tipleri ...64
Akarsuların Oluşturdukları Diğer Şekiller ...64
Irmak Adaları ...64
Dev Kazanları ...65
Birikinti Konileri ...65
Dağ İçi ve Dağ Eteği (Piedmont) Ovaları ...66
Taraçalar ...66
Karstik Şekiller ...66
Karstik Erime Şekilleri ...67
Lapyalar ...67
Dolinler (Kokurdanlar) ...67
x Genel Coğrafya
Uvalalar ...68
Düdenler (Su Yutanlar, Ponorlar) ...68
Polyeler (Gölovalar) ...69
Obruklar (Avenler)...69
Mağaralar ...70
Doğal Köprüler ...71
Karstik Birikme Şekilleri ...71
Travertenler ...71
Sarkıt ve Dikitler ...72
Volkanik Şekiller...72
Volkanik Konileri ...73
Kraterler ...73
Kalderalar ...74
Maarlar ...74
Diatremalar ...76
Peribacaları ...76
Yastık Lavlar (Pillow Lavası) ...77
Dayklar ...77
Neckler ...77
Barrankolar ...78
Kurak ve Yarı Kurak Bölgeler Topografyasına Ait Şekiller ...78
Rüzgarların Oluşturduğu Aşınım Şekilleri ...79
Yardanglar ...79
Şehitkayalar (Mantarkayalar) ...79
Kovuklar, Tafoniler ...79
Façetalı Çakıllar (Dreikanterler) ...80
Hamadalar (Çöl Kaldırımları) ...80
Badlands (Kırgı Bayırlar) ...80
Rüzgarların Oluşturduğu Birikim Şekilleri ...81
Kumullar ...81
Barkanlar ...82
Parabolik Kumullar...82
Seyfler (Uruk) ...82
Lünetler ...83
xi İçindekiler
Lösler ...83
Playalar ...83
Bahadalar...83
İnselbergler (Adatepeler) ...84
Glasiyal (Buzul) Topografya Şekilleri ...85
Buzul Aşındırma Şekilleri ...85
Hörgüçkayalar ...85
Buzul Vadileri ...86
Sirkler ...86
Buzul Çizikleri, Oyuklar ve Çentikler ...86
Buzul Biriktirme Şekilleri ...87
Buzul Depoları ...87
Morenler ...87
Kamesler ...88
Asar veya Ekserler...88
Kıyı Topografyası Şekilleri ...88
Kıyılarda Meydana Gelen Aşınım Şekilleri ...89
Falezler (Yalıyarlar) ...89
Abrazyon Platformları ...89
Asılı Vadiler ...89
Kıyılarda Meydana Gelen Birikim Şekilleri ...90
Plajlar ...90
Deltalar ...90
Kıyı Okları...91
Tombololar ...92
Kıyı Kumulları ...92
Başlıca Kıyı Tipleri ...93
Farklı Yapılar Üzerinde Oluşan Topografya Şekilleri ...94
Yatay Yapılar Üzerinde Oluşan Şekiller ...94
Monoklinal Yapılar Üzerinde Oluşan Şekiller ...95
Kıvrımlı Yapılar Üzerinde Oluşan Şekiller ...96
Kırık (Faylı) Yapılar Üzerinde Oluşan Şekiller ...96
Kaynakça ...98
xii Genel Coğrafya
KLİMATOLOJİ (İKLİM BİLİMİ) Prof. Dr. Halil Koca
(ss.99-133)
Giriş ...99
Atmosfer ...102
İklim Elemanları...105
Sıcaklık...105
Sıcaklık Değişme Oranları ...111
Sıcaklık Dağılışı ...114
Basınç...116
Rüzgarlar ...119
Nemlilik ve Yağış ...124
Yağışlar ...126
İklim Tipleri ...129
Ekvatoral İklim ...129
Tropikal İklim ...129
Muson İklimi ...129
Akdeniz İklimi ...130
Ilıman Kuşak Okyanus İklimi ...130
Ilıman Kuşak Karasal İklimi ...130
Yarı Kurak İklim ...130
Kurak /Çöl İklimi...131
Tundra İklimi ...131
Kutup İklimi ...131
Kaynakça ...133
HİDROGRAFYA Prof. Dr. Erdal Akpınar (ss.134-146) Giriş ...134
Yeraltı Suları ...134
Kaynaklar ...135
Akarsular ...137
xiii İçindekiler
Oluşum Özellikleri ...137
Akarsu Tipleri ...138
Akarsu Rejimleri ...138
Akarsu Havzaları ...138
Akarsulardan Yararlanma ...139
Göller ...139
Oluşum Özellikleri ...139
Göllerden Yararlanma ...141
Denizler ve Okyanuslar ...142
Cografi Dağılış ...142
Kıyı Morfolojisi ...143
Deniz Suyu Hareketleri ...144
Denizlerden ve Okyanuslardan Yararlanma ...145
Kaynakça ...146
TOPRAK COĞRAFYASI Prof. Dr. Erdal Akpınar (ss.147-154) Giriş ...147
Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler ...148
Ana Kaya ...148
İklim ...148
Topografya ...148
Canlılar ...148
Zaman ...149
Başlıca Toprak Tipleri ve Coğrafi Dağılışları ...149
Zonal Topraklar ...149
İntrazonal Topraklar ...151
Azonal Topraklar ...152
Erozyon ve Çölleşme ...152
Kaynakça ...154
xiv Genel Coğrafya
BİTKİ COĞRAFYASI Prof. Dr. Erdal Akpınar
(ss.155-165)
Giriş ...155
Bitki Örtüsünün Dağılışını Etkileyen Faktörler ...156
Klimatik Faktörler ...156
Topografik Faktörler ...158
Edafik Faktörler ...159
Biyotik Faktörler ...159
Coğrafi Dağılış ...160
Tropikal Kuşağın Vejetasyon Formasyonları ...160
Subtropikal Kuşağın Vejetasyon Formasyonları ...163
Orta Kuşağın Vejetasyon Formasyonları ...163
Kutup Bölgelerinin Vejetasyon Formasyonları ...164
Kaynakça ...165
HARİTA BİLGİSİ (KARTOGRAFYA) Prof. Dr. Ramazan Sever (ss.166-198) Giriş ...166
Coğrafi Konum ...167
Türkiye’nin Matematik Konumu ve Bazı Sonuçları ...168
Türkiye’nin Özel Konumu ve Bazı Sonuçları ...169
Harita ve Ölçek ...173
Projeksiyon (İzdüşüm) ...174
Ölçek ...175
Harita Çeşitleri ...177
Ölçeklerine Göre Haritalar ...177
Konularına Göre Haritalar ...177
Haritalarda Yüzey Şekillerinin Gösterilmesi ...181
İzohips (Eşyükselti) Yöntemi ...181
Tarama Yöntemi ...183
xv İçindekiler
Gölgelendirme Yöntemi ...184
Kabartma Yöntemi...185
İzohips ve Renklendirme Yöntemi ...185
Haritalardan Yararlanma ve Hesaplamalar ...186
Haritalarda Uzunluk Hesaplamaları ...187
Haritalarda Alan Hesaplamaları ...189
Haritalardan Profil Çıkarmak ...192
Diyagramlar ...193
Grafikler ...193
Diyagramlar ...195
Kaynakça ...197
BEŞERİ COĞRAFYA NÜFUS COGRAFYASI Prof. Dr. Adem Başıbüyük (ss.199-212) Giriş ...199
Nüfus Artışı ...202
Nüfusun Dağılışı ...208
Kaynakça ...212
YERLEŞME COĞRAFYASI Prof. Dr. Adem Başıbüyük (ss.213-223) Giriş ...213
Kırsal Yerleşmeler ...216
Kent Yerleşmeleri ...218
Kentsel Fonksiyonlar ...220
Ekonomik Fonksiyonlarına Göre Kentler ...221
Kültürel Fonksiyonlarına Göre Kentler ...222
İdari ve Siyasi Fonksiyonlarına Göre Kentler ...222
Kaynakça ...223
xvi Genel Coğrafya
EKONOMİK COĞRAFYA Doç. Dr. Nusret Koca
(ss.224-253)
Tarım Coğrafyası ...225
Hayvancılık ...232
Ormancılık ...233
Madenler ve Enerji Kaynakları ...234
Sanayi ...239
Ulaşım ...242
Ticaret ...248
Turizm ...249
Kaynakça ...253
BÖLGESEL COĞRAFYA Doç. Dr. Kenan Arıbaş (ss.254-272) Fiziki Coğrafya Bölgeleri ...256
Yüksek Şekillerin Egemen Olduğu Bölgeler ...256
Çukur Şekillerin Egemen Olduğu Bölgeler ...257
Toprak Örtüsü Bölgeleri ...257
Bitki Örtüsü Bölgeleri ...258
Klimatik Bölgeler ...258
Hidrografik Bölgeler ...259
Beşeri Coğrafya Bölgeleri ...260
Nüfus Yoğunluk Bölgeleri ...260
Sık Nüfuslu Bölgeler ...260
Seyrek Nüfuslu Bölgeler ...260
Yerleşme Bölgeleri ...261
Kırsal Yerleşme Bölgeleri ...261
Kent Yerleşme Bölgeleri ...262
Konut Yapı Bölgeleri ...263
Ahşap Ev Bölgeleri ...263
Taş Ev Bölgeleri ...263
xvii İçindekiler
Toprak Ev Bölgeleri ...263
Kültür Bölgeleri ...263
Ekonomik Coğrafya Bölgeleri ...265
Tarım Faaliyet Türleri ...265
Sanayi Bölgeleri ...266
Ev Sanayii ya da Basit Sanayi ...266
Atölye Tipi Sanayi ...267
Modern Sanayi ...267
Ticaret Bölgeleri ...268
Madencilik Bölgeleri...268
Turizm Bölgeleri...269
Diğer Bölgeler ...270
Kaynakça ...271
TARİHİ COĞRAFYA Doç. Dr. Kenan Arıbaş (ss.273-276) Tarihi Coğrafyanın Tanımı ...273
Tarihi Coğrafyanın Amacı ...273
Tarihi Coğrafyanın Konusu ve Sınırları ...275
Kaynakça ...276
SİYASİ COĞRAFYA Doç. Dr. Kenan Arıbaş (ss.277-287) Giriş ...277
Siyasi Coğrafyanın Coğrafi Unsurları ...279
Fiziki Coğrafya ...279
Beşeri Coğrafya ...280
Ekonomik Coğrafya ...282
Uluslararası Örgütler ...286
Kaynakça ...287
xviii Genel Coğrafya
AFETLER COĞRAFYASI Doç. Dr. Salih Ceylan
(ss.288-326)
Giriş ...288
Yer Kökenli Afetler ...291
Deprem ...291
Çökme (Göçme) Depremleri ...292
Volkanik Depremler ...292
Tektonik Depremler ...292
Tsunami ...300
Yanardağlar ...301
Heyelanlar ...304
Kaya Düşmesi ...305
Çamur Akıntıları ...306
Meteorolojik (Atmosfer) Kökenli Afetler ...306
Sel - Su Baskını ...307
Tipi ...309
Çığ ...310
Dolu ...312
Sis ...313
Don ...314
Fırtına...316
Tayfun (Kasırga) ...317
Tornado (Hortum) ...318
Yıldırım Düşmesi ...320
Kuraklık ...321
Orman Yangını ...322
Kaynakça ...325
COĞRAFYA TERİMİNİN ETİMOLOJİSİ
Etimoloji, bir kelimenin ilk anlamını ve ne şekilde ortaya çıktığını belirten bir kavramdır. Dolayısıyla coğrafya teriminin bir ilk anlamı vardır. Coğrafya, kelime anlamı olarak Grekçe gê = geo (yer, yeryüzü, dünya); graphein (tasvir, yazma-çiz- me) kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. Bu iki kelimenin birleşme- siyle ortaya çıkan coğrafya; yerin şekli, yeryüzünün tasviri anlamlarına gelmekte- dir.
Dolayısıyla yerin şekli, yeryüzünün veya Dünya'nın tasviri anlamına ge- len Coğrafya teriminin, Eski Çağ'da ilk defa M.Ö. III.yüzyıl başlarında eski Mı- sır'ın iskenderiye şehrinde yaşamış olan Eratosthenes (M.Ö. 275-195) tarafından
“geographica” veya “geographein” şeklinde kullanıldığı kabul edilir. iskenderiye Coğrafya Ekolü'nün kurucusu olan Eratosthenes'in Geographika adını taşıyan önemli bir eseri vardır. Bununla birlikte coğrafyayı bilim dünyasına ilk tanıtan kişi, Aristo (M.Ö. 384-322) olmuştur.
Söz konusu kelimelerin birleşmesiyle oluşmuş bulunan coğrafya teriminin orijinal yazılış şekli, zamanla farklı dillerde az çok değişik yazılış ve ifade biçimleri kazanmış ve bu bilimin adı olmuştur.
<UG'RÁ'U(PLQ%$<'ñ/
.DVWDPRQX¶QLYHUVLWHVL(ðLWLP)DNÖOWHVL
&2ï5$)<$1('ñ5"
%°/¶0
2 'ĞŶĞůŽŒƌĂĨLJĂ
COĞRAFYA İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR
Coğrafyayla ilgili olarak yapılan tanımlarda yeryüzü, olay, insan, etkileşim, dağılış, sebep-sonuç ve benzeri öğelerin yer aldığı görülür. Coğrafyanın iyi anlaşı- labilmesi için söz konusu bu öğelerin açıklanmasına ihtiyaç vardır. Etkileşim, da- ğılış ve sebep sonuç ilkelerinden coğrafyanın ilkeleri kısmında bahsedildiğinden, burada yalnızca yeryüzü, olay ve insan kavramları üzerinde durulmuştur.
Coğrafyanın İnceleme Alanı: Coğrafi Yeryüzü
Yeryüzü; atmosfer, litosfer ve hidrosferin temas alanı ve diğer bütün canlılarla birlikte insanların yaşama yeridir. Bu demektir ki yeryüzü, dünyanın en hareketli kısmı, en çeşitli ve en karmaşık olayların bir karşılaşma ve buluşma alanıdır.
Dünya'da fizikî ve beşerî, çeşitli olayların oluştuğu doğal çevreler bulun- maktadır. Söz konusu yeryüzü olaylarının bir kısmı, yerkabuğu adını alan taş- küre (litosfer)'de, bir kısmı havaküre (atmosfer)'de, diğer bir bölümü de suküre (hidrosfer)'de meydana gelmektedir. Adı geçen çevrelerin her biri içinde canlıla- rın ve insanın faaliyet gösterdiği kısımlar vardır. Bu kısımların toplamı canlıküre (biosfer) adını alır. Dolayısıyla beşerî, zoolojik ve fitolojik çevreler, canlıküredeki çevreleri oluşturur. Biosferin; litosfer, atmosfer ve hidrosferden bağımsız olması imkânsızdır. Şu halde birbirinden bağımsız olmayan bu çevrelerin toplamı, coğ- rafî çevreyi veya coğrafî yeryüzünü meydana getirir (Şekil 1.1). Bu durumu şu şe- kilde formüle etmek mümkündür:
Biosfer = Coğrafi Çevre = Coğrafi Yeryüzü
Atmosfer
Biyosfer
Litosfer Hidrosfer
Şekil: 1.1. Coğrafi Yeryüzü
Yeryüzü terimi, sadece denizlerin ve karaların, dolayısıyla Dünya'nın yüzeyi- ni ifade etmez. içerisinde insanlarla birlikte diğer bütün canlıların yaşadığı biyos- fer veya coğrafî yeryüzü; eni, boyu ve derinliği olan üç boyutlu bir mekânı ifade etmektedir.
ŽŒƌĂĨLJĂEĞĚŝƌ͍ 3
Coğrafya, esasen bir yer ilmidir.
Ancak, coğrafyanın bir yer ilmi olduğu şeklinde tanımlamak, günümüz coğ- rafya anlayışına ters düşeceği gibi coğrafyanın bilimsel kimliğini de ortadan kaldı- rır. Çünkü; coğrafyanın dışında Yer'le ilgilenen pek çok bilim daha vardır. Jeoloji, botanik, biyoloji, jeodezi, jeofizik ve meteoroloji bunlardan birkaçını meydana getirir. Coğrafyayı bir Yer ilmi haline getiren başlıca sebep, insanla birlikte canlı hayatına yer vermekte olmasından kaynaklanıyor. Bu çerçevede coğrafya, Yer'i ve yeryüzünü tasvir eder. Ancak, bu şekildeki bir dar bakış açısı, temelleri 19. yüzyıl sonlarında atılmış ve günümüzde de çoğu ilkeleri geçerli olan modern coğrafya biliminin ilkelerine ters düşmekte ve amaçlarıyla çelişmektedir.
Coğrafyanın İnceleme Konusu: Coğrafi Olay
Her bilim gibi, coğrafyanın da kendisine özgü bir inceleme konusu vardır. Bu, coğrafî olaydır. Tanoğlu, coğrafî olayı “insan ölçüsünde gözle görülebilen ve yeryü- zünde bir arada bulunma neticesi bağlantı ve karşılıklı etkileşme halindeki gruplaş- ma olay” şeklinde tanımlamaktadır. Belli başlı bütün coğrafyacılar, coğrafî olayın bu tarifi üzerinde aşağı-yukarı fikir birliği içindedirler. Coğrafî olayın en önemli özelliği, bir gruplaşma olayı olmasıdır. Başka bir ifadeyle yeryüzündeki herhangi bir olay, çeşitli etmenlerle karşılıklı bir etkileşim halinde bulunmaktadır. Bir ola- yın meydana gelmesi üzerinde bir çok etmenin etkisi söz konusudur.
Coğrafya, soyutlamaya yer vermez!..
Doğal bir ortamda bulunması ve herhangi bir soyutlamaya yer vermeyişi, coğrafî olayın bir diğer özelliğini oluşturur. Çünkü, coğrafyaya göre yeryüzündeki herhangi bir olay, çevresinden soyutlandığı taktirde, ilmî bir şekilde incelenemez, incelense bile gerçek durumu tam olarak kavranamaz. Dahası, coğrafî yeryüzü olaylarının her biri çevrelerinden soyutlandıkları taktirde, coğrafyanın inceleme konusu olmaktan çıkar, başka bilimlerin inceleme konusu haline gelmiş olur.
Coğrafyanın Odak Noktası: İnsan
Coğrafyanın tanımlarında geçen “insan”, insan topluluklarını ifade eder.
Çünkü coğrafya, diğer bazı bilimler gibi bireylerle ilgilenmez.
İnsanların birbirinden farklı topluluklar oluşturmasına karşılık, gerçekte insan da diğer varlıklar gibi doğanın bir parçasıdır. Çok sayıda bilim adamı, bu sebeple coğrafyayı “homocentrique=insan merkezli” bir bilim olarak tanımlamış- tır. Dolayısıyla insansız bir coğrafyadan söz etmek de mümkün değildir. Zaten coğrafyanın bir yer bilimi olarak kabul edilmesinin sebebi de, bu özelliğinden kaynaklanıyor.
4 'ĞŶĞůŽŒƌĂĨLJĂ
İnsanların oluşturduğu en küçük topluluk, ailedir. Aile için mesken çok önemlidir. Yerleşik hayata geçtikten sonra insanların yaptıkları meskenler ve bu meskenlerin birleşmesinden ortaya çıkan yerleşmeler, zaman içinde geliştiler.
Bununla birlikte henüz yerleşmemiş durumda olan insan toplulukları da vardır.
insan topluluklarının içinde bulundukları ortamların birbirine benzer veya farklı şartları ve yaptıkları çeşitli etkinlikler, farklı hayat şekillerinin ortaya çıkmasına yol açtı. Bu hayat şekillerinin oluşmasında insanın doğal ortamla girmiş olduğu karşılıklı etkileşim rol oynamış oldu. Coğrafyanın esasen yapmak istediği de, do- ğal çevre ile insan arasındaki karşılıklı etkileşimi ortaya koymaktır.
Fizikî ve Beşerî Çevreler
Coğrafî yeryüzünde, insan topluluklarının hayatlarını sürdürme, daha iyi bir şekilde yaşamasıyla ilgili olarak yaptığı çok çeşitli faaliyetleri vardır. insanın kendisi, yerleşmesi, beslenmesi ve daha iyi bir hayat seviyesi oluşturmak için ger- çekleştirdiği bütün faaliyetleri beşerî olaylar adı altında toplanırken, bu olayla- rın meydana geldikleri çevre ise, beşerî çevre adını alır. Diğer taraft an; insanın herhangi bir müdahalesi olmaksızın, doğal şartlar altında kendiliğinden meydana gelen çok çeşitli olaylar vardır. Bu olaylar, doğal veya fizikî olaylar adını alırken, bunların meydana geldikleri çevre ise, doğal çevre olarak ifade edilir. işte coğraf- yanın konusunu doğal ve beşerî olan bütün bu yeryüzü olayları meydana getir- mektedir. Birinci grubu meydana getiren beşerî olaylar, daha çok fizikî coğraf- yanın; diğerleri ise, fizikî coğrafyanın inceleme ve araştırma konusu içine girer.
Doğal çevre insanı etkiler!..
Coğrafyayı, “insan topluluklarının yeryüzü veya doğayla münasebetleri, etki ve tepki dahilinde incelenmesi” şeklinde tanımlarsak; coğrafyanın iki uç terimin- den biri olan doğal çevreye öncelik vererek, insana olan etkisini belirtmeye çalı- şalım.
Bitki ve hayvan gibi, insan da bir dereceye kadar içinde bulunduğu doğal çevreye bağlıdır. Dolayısıyla yaşamak ve gelişebilmek için bu çevreye uymak zo- rundadır. Böylece insan topluluklarının hayat ve faaliyetleri, içinde bulundukları çevrenin iklim, topoğrafya, toprak ve benzeri fizikî özelliklerinden ve bunların or- taya koydukları şartlardan soyutlanamaz. Evvelce de belirtildiği gibi, aksi taktirde ilmî bir şekilde incelenemez ve anlaşılamaz.
Bununla ilgili olarak çok çeşitli örnekler vermek mümkündür. Bazı insan toplulukları niçin göçebe, yarı göçebe veya yerleşik bir hayat sürerler? Birbirinden farklı bölgelerdeki insanlar niçin birbirinden farklı olarak giyinir, farklı ürünler yetiştirir ve yaptıkları meskenlerde farklı malzemeler kullanırlar ve meskenlerine
ŽŒƌĂĨLJĂEĞĚŝƌ͍ 5
farklı şekiller verirler? Bu ve benzeri sorulara verilecek cevapların farklı oluşu üze- rinde doğal çevre şartlarının etkileri vardır.
İnsan, doğal çevre şartları karşısında pasif değildir!..
Doğal çevrenin insan üzerindeki etkisini kabul etmekle birlikte, insanın do- ğal çevre şartlarına karşı pasif durumda olduğunu söylememiz mümkün değildir.
insan, içinde bulunduğu çevreye karşı gelerek onu değiştirmeye ve isteklerine uy- durmaya çalışır. Giyinmek için ürettiklerimiz, barınmak için yaptığımız çeşitle yapılar, seyahat etmek için yaptığımız çeşitli ulaşım yol, tesis ve araçları, daha iyi yaşamak için yapılan çok çeşitli faaliyetler doğal görünümü bir hayli değiştirmiş durumdadır. insanın doğal şartlara karşı koyma ve doğal görünümü değiştirme yolunda sürdürdüğü çabalar, bir sınıra kadardır. Esasen belli bir sınırda kalması da faydalıdır. Aksi taktirde doğal dengenin bozulmasıyla birlikte insanın zararına işleyen şartlara yer veren bir ortamın oluşması söz konusudur. Bugün yeryüzü- nün bazı yerlerinde doğal dengenin bozulmasına dair pek çok örnek mevcuttur.
Bu durumun sonucu olarak da çok çeşitli sorunlar ortaya çıkmaktadır.
İnsanın doğal çevreyi değiştirme gücü, ulaştığı kültür seviyesiyle orantılı ola- bilmektedir. insanın doğal görünümü etkileme ve değiştirme gücü, bir toplumdan diğerine değiştiği gibi, insanlık tarihi boyunca günümüze doğru geldikçe de farklı derecelerde olabilmiştir. Nitekim insanın çevre üzerindeki etkisi, Sanayi inkılâ- bından beri ve bunun görüldüğü ülkelerde daha fazla görülmeye ve hissedilmeye başlandı.
Bütün bunlardan sonra denilebilir ki, doğal çevrenin insan üzerindeki etkisi kadar insanın da karşı etkisi söz konusudur. Böylece, insanın etkisini taşıyan ve doğa ile insanın müşterek olarak oluşturdukları bir çevre ortaya çıkmış olur ki, bu da coğrafî çevre şeklinde ifade edilmektedir.
COĞRAFYANIN İLKELERİ
Coğrafyanın etüt sahasını, doğal ve beşerî çeşitli olayların görüldüğü yeryüzü meydana getirir. Ancak, bütün bu olaylarla ve bu olayların üzerinde görüldüğü yeryüzüyle ilgilenen başka ilimler de bulunmaktadır. Her birinin, bu olaylara fark- lı bakış açıları ve yöntemleri olduğu gibi, coğrafyanın da aynı şekilde söz konusu olaylara farklı bir bakış açısı, yöntem ve teknikleri bulunmaktadır.
Coğrafyanın asıl işi, coğrafî olayların yeryüzüne nasıl dağıldıklarını araştır- mak, sebep ve ilişkilerini incelemek ve olayların farklı dağılışı sonunda yeryüzün- de meydana gelmiş bulunan değişik karakterdeki alanların özelliklerini ortaya koymaktır. Meselâ, suyun su buharı haline gelmesi, yoğuşması ve yağış şeklini
6 'ĞŶĞůŽŒƌĂĨLJĂ
alması, aslında bir fizik konusudur. Fizik ilmi, bütün bu olaylar sonunda yağışın nasıl meydana geldiğini açıklamaya ve bağlı oldukları fizikî kanunları ortaya koy- maya çalışır. Halbuki coğrafya, fizik ilminden de faydalanmakla birlikte bu olayın yeryüzünün çeşitli yerlerinde ne şekilde görüldüğünü, dağılışını, farklı şekil ve miktarlarının sebeplerini açıklar; bu şekil ve farklılıkların diğer beşerî ve doğal olaylar üzerindeki tesirlerini ortaya koymaya çalışır.
Gerek coğrafya için yapılmış bulunan bazı tanımlardan ve gerekse bu misâl- den anlaşılacağı üzere coğrafyanın başlıca üç ilkeye sahip olduğunu görülür. Bun- lar;
• Dağılış ilkesi
• Karşılıklı ilgi ve bağlantı (korelasyon) ilkesi
• Sebep-sonuç ilkesidir.
DAĞILIŞ İLKESİ
Dağılış ilkesinin coğrafyada ayrı ve özel bir yeri vardır. Bu ilkeyi coğrafyacı- ların bir kısmı, coğrafyaya özgü bir ilke olarak kabul etmekle birlikte, diğer bazı bilimlerce de kullanılmaktadır. Coğrafya araştırmalarına konu olan çeşitli olay- ların belirli bir alandaki yayılışı ve bulunuş biçimleri, dağılış olarak ifade edilir.
Buradaki alan bir yöre olabileceği gibi, havza, bölüm, bölge, ülke, kıta ve hatta bütün bir yeryüzü olabilir.
Topoğrafik özellikler, iklim, bitki örtüsü, nüfus ve yerleşme vb. bütün coğrafî olaylar, dağılışa konu teşkil edebilir. Dağılış yatay oyabildiği gibi dikey de olabilir.
Yatay dağılış kadar dikey dağılış da önemlidir. Diğer taraft an dağılışın bir zaman boyutu vardır.
Haritalar, coğrafyanın vazgeçilmez araçlarıdırlar. Olayların dağılışı, haritalar- la en iyi bir şekilde yapılabilmektedir. Ancak dikey dağılışı göstermek için, hari- taların eşyükselti eğrilerini ve dolayısıyla yükselti basamaklarını bulundurması gerekir.
Zamandaki dağılış, coğrafî olayın durumunu daha iyi bir şekilde açıklamak bakımından önemlidir. Zamandaki dağılışın gösterilebilmesi için çeşitli yollarla elde edilen veriler, zaman bölümlerine (yıl, ay, gün gibi) ayrılır ve genellikle gra- fiklerle ifade edilir.
KARŞILIKLI İLGİ VEYA BAĞLANTI (KORELASYON) İLKESİ
Yeryüzünde cereyan eden doğal ve beşerî olaylar arasında çok yönlü karşı- lıklı ilişkiler söz konusudur. Bağlantı ilkesi, olaylar arasındaki bu karşılıklı ilişkiyi belirlemek ve açıklamak esasına dayanır. Meselâ, Güneş ışınlarının geliş açısı ile sıcaklık; sıcaklık ile mesken şekilleri; mesken şekilleri ile kullanılan malzeme; yer-
ŽŒƌĂĨLJĂEĞĚŝƌ͍ 7
leşme ünitelerinin şekil ve dokuları ile yeryüzü şekilleri ve benzeri olaylar arasında bir ilişki vardır. Ancak, bir olayın meydana gelmesinde birden fazla ilişkinin var olduğunu veya olabileceğini gözden uzak tutmamak gereklidir. Bütün bu bağlantı- lar, çeşitli olaylara coğrafîlik özelliği kazandırmaktadır. Bağlantı ilkesi de coğrafya- nın farklılığını ve bağımsız kimliğini ortaya koymaya yardımcı olmaktadır.
SEBEP-SONUÇ iLKESi
Bütün bilimsel araştırmalarda olduğu gibi, coğrafya biliminde de etüt edi- len olayların sebep ve sonuçlarını ortaya koymak, esas amaçlardandır. Bu amacı gerçekleştirmek için “nerede?”, “ne zaman?”, “nasıl?”, “niçin?” ve benzeri sorulara cevap aramak, bulmak ve ortaya koyup yorumlamak gereklidir. Ancak, özellikle beşerî coğrafyada her zaman aynı özelliklere sahip farklı yerlerde aynı sonucu elde etmek mümkün olmayabilir. Çünkü, insan faktörü ve tarihî şartlar, bir yerdeki coğrafî olaylara farklı istikamet ve özellikler kazandırmış olabilir. Onun için coğ- rafî araştırmalarda, olayların farklı sonuçlar doğuran benzer etmenlerine dikkat etmek gerekir. Diğer taraft an denilebilir ki, benzer bir özelliğe sahip farklı iki alan- da sonuç farklı olabilir. Bu sebeple bir coğrafî olayın meydana gelmesi üzerinde çok çeşitli etmenlerin kombinezonunu ve hatta bu kombinezonun ortaya çıkma- sındaki derecesini hesaba katmak gereklidir.
COĞRAFYANIN TANIMI
Coğrafyanın ilminin tek bir tanımından ziyade, tanımlarından bahsedilebi- lir. Bunlardan birkaçını şu şekilde belirtmek mümkündür:
• Coğrafya; yeryüzünü inceler.
• Coğrafya; coğrafî yeryüzüne bağlı olayları inceleyen bir bilimdir.
• Coğrafya; coğrafî yeryüzündeki tabiî, beşerî ve iktisadî olayları; insanla ilişkiler kurarak inceleyen bir bilimdir
• Coğrafya; insan ve çevre arasındaki ilişkileri inceleyen, karşılıklı etkileşimi belirleyen bir bilimdir.
• Bütün çeşitlilikleriyle yeryüzüne bağlı olayları tanıtan, bunları açıklayan bir bilimdir.
• Yeryüzü olayları arasındaki ilişkileri, bu olayların dağılışını ve bu dağılışın nedenlerini inceleyen bir bilimdir.
Coğrafya için yapılmış olan tanımlar, bunlardan ibaret değildir. Daha birçok coğrafya tanımını tespit etmek mümkündür. Ancak, tespit edilmiş olan bu birkaç tanımdan da anlaşıldığı gibi bunların her biri, coğrafyanın çeşitli özelliklerini ön plâna çıkarmaktadırlar. Bunlardan hareketle coğrafyanın ortak bazı özelliklerini şu şekilde tespit etmek mümkündür:
8 'ĞŶĞůŽŒƌĂĨLJĂ
• Coğrafyanın inceleme alanı, coğrafî yeryüzü adını alır.
• Coğrafyanın inceleme konusunu coğrafî olay meydana getirir.
• Coğrafya; yeryüzüne bağlı olayları tanıtır ve açıklar.
• Coğrafya ilminin odağı insandır, yani toplumdur.
• Coğrafya; insan ve çevre arasındaki karşılıklı etkileşimi inceler.
• Yeryüzündeki olayların dağılışını inceler ve ortaya koyar.
• Bu dağılışın sebeplerini inceler.
Coğrafî yeryüzünün, coğrafî olayın, coğrafyanın ilkelerinin ve özelliklerinin belirtilip açıklanmasından sonra, coğrafya hakkında bir tanım denemesi yapılabi- lir. Bu tanımın basit olarak;
• Neyi?
• Neredeki?
• Nasıl?
sorularına cevap vermesi gerekir.
Bu tanım; “Coğrafya, coğrafî yeryüzündeki fizikî, beşerî ve ekonomik olay- ları, bu olayların karşılıklı etkileşimlerini, dağılışlarını ve dağılış sebeplerini in- celeyen bir bilimdir” şeklinde olabilir.
COĞRAFYADA KULLANILAN YÖNTEM,TEKNiK VE İFADE YOLLARI
Coğrafî araştırmalarda çeşitli yöntem ve tekniklerle elde edilen bilgiler, yine çeşitli şekillerde ifade edilir. Coğrafya alanında elde edilen bilgi ve görüşler, başlıca iki bilimsel yoldan sağlanmıştır:
• Yerinde yapılmış gezi-gözlemler
• Akıl yürütme yöntemleri
Coğrafyada kullanılan yöntemlerin en önemlisini gezi-gözlem yöntemi mey- dana getirir. Çünkü coğrafî olaylar, yerinde gözlenebilecek özelliklere sahiptirler.
Gezi-Gözlem yöntemiyle coğrafya araştırmaları için gerekli olan bilgi ve malze- menin esas kaynaktan sağlanması mümkün olabilmektedir. Yapılan arazi çalış- malarıyla gerçekleştirilen gözlem yöntemi, coğrafya araştırmaları açısından bir zorunluluktur. Çünkü, araştırma konusu yapılan sahada, yazılı kaynaklara henüz yansımamış birçok bilgi bulunmaktadır.
ŽŒƌĂĨLJĂEĞĚŝƌ͍ 9
Bununla birlikte, coğrafî düşüncede başka yöntemlerin uygulanmasına da yer verilmektedir. Bunlara genel olarak problem çözme veya akıl yürütme yöntemleri denir. Akıl yürütme yöntemlerinin başlıcalarını, tümevarım ve tümdengelim oluş- turur.
Tümevarım yöntemi; örnek, delil ve olaylardan genel sonuçlar çıkarma yolu- dur. Meselâ, bir bölgede tahıl ziraatı yapılıyorsa, o bölgenin kurak ve sıcak bir dö- neme sahip olduğu, şeklinde bir sonuca varılması gibi. Böylece örneklerden veya delillerden genel bir sonuca gidilmiş olur.
Tümdengelim, bilinen genel bilimsel ilke ve esaslardan, özel sonuçlar çıkar- ma, şeklindeki akıl yürütme yöntemidir. Türkiye'de taşkömürü bugüne kadar sa- dece Zonguldak-Ereğli havzasında bulunabilmiştir. O halde ülkemizde Karboni- fer devri arazisi büyük bir ihtimalle bu çevrede bulunmaktadır. Bu, tümdengelim yöntemine bir örnek teşkil eder.
Gezi-gözlem ve akıl yürütme yöntemleri coğrafyada kullanılan başlıca araş- tırma yöntemleridir. Ancak bunlar yeterli değildir. Coğrafya çeşitli bilimlerden faydalandığı için o bilimlerin uyguladıkları yöntemleri de kullanabilmektedir.
Coğrafya, söz konusu yöntemleri uygularken bunlarla birlikte birçok teknik de kullanmaktadır.
Coğrafyada çeşitli yöntem ve tekniklerle toplanan çeşitli veriler yine çeşitli şekillerde ifade edilirler. Bu ifade şekillerinin başlıcaları şunlardır:
• Haritalar vasıtasıyla yoğunluk ve dağılışın ifade edilmesi
• İstatistikî bilgilerin grafi klerle ifade edilmesi
• Toplanan bilgilerin kesitlerle ifade edilmesi
• Toplanan bilgilerin blok diyagramlarla ifade edilmesi
• Çeşitli verilerin yazılı olarak ifade edilmesi ve benzerleri
COĞRAFYANIN DİĞER BİLİMLER ARASINDAKİ YERİ
Her bilim çeşitli yönlerden birbirinden ayrılmaktadır. Bu duruma göre, her bilimin ortak konuları veya yönleri olabilir. Bunun yanı sıra kendilerine ait konu- larını, yine kendilerine özgü ilke ve yöntemlerle incelemeye çalışırlar. Ele aldıkları konuların durumlarını tam olarak anlamak, açıklamak ve bir sonuca ulaşabilmek için diğer bilimlerin yaptıkları çalışmaların sonuçlarından da faydalanmaya çalı- şır. Coğrafya bilimi de coğrafî olayları inceleme konusu yaparken çok çeşitli bilim- lerin sonuçlarından faydalanır. Ancak coğrafyanın bu faydalanma sırasında belli bir dozajı aşmamasına dikkat etmesi gereklidir. Jeoloji, botanik, meteoroloji, tarih,
10 'ĞŶĞůŽŒƌĂĨLJĂ
sosyoloji, ekonomi, antropoloji coğrafyanın faydalandığı belli başlı bilimleri mey- dana getirir.
Jeoloji, taşkürede meydana gelen değişiklikleri inceler. Oysa taşküre, coğrafî yeryüzünü oluşturan kürelerden birini meydana getirir.
Jeofizik ise; atmosfer, hidrosfer ve taşkürenin fizikî özelliklerini inceler. Do- layısıyla coğrafyayla ortak inceleme konularına sahiptir. Coğrafyanın ihtiyaç duy- duğu bilgilerin bir kısmı, jeofizik tarafından sağlanmış olur.
Jeodezi; yerkürenin şekli, büyüklüğü, boyutları ve kürenin düzleme aktarıl- ması gibi konularıyla uğraşan bir yer bilimidir. Bütün bu konularla coğrafya ara- sında yakın ilişkiler vardır. Coğrafyanın inceleme konusu olan yeryüzü olaylarının açıklanmasında jeodezinin araştırma konularının bilinmesine ihtiyaç vardır.
Meteoroloji; atmosfer olaylarını inceler, bunların dayandığı fizik kanunlarını elde ettiği verilerle ortaya çıkarmaya çalışır. Bu itibarla coğrafyanın dallarından biri olan klimatoloji ile meteoroloji arasında sıkı ilişkiler vardır. Klimatoloji, me- teorolojinin çalışmalarından elde ettiği ölçüm verilerini kullanarak ortalamalar meydana getirir; bunları haritalar üzerine aktarır, iklimleri sınıfl andırır ve iklim- lerin doğal çevre ve insan üzerindeki etkisini açıklamaya çalışır.
Coğrafya, canlıların dağılışlarını ve karşılıklı şekillenmelerini açıklarken Canlılar Bilimi'nden de geniş ölçüde yararlanır.
İstatistik; nesnelerin miktarlarını sayılarla belirten bir bilimdir. Özellikle, Beşerî ve Ekonomik Coğrafya araştırmalarında istatistik biliminden geniş ölçüde yararlanılır.
İnsan, coğrafyanın ilgi odağını meydana getirir. insanın kökenini, türeyişini, biyolojik yapısını, ırkî özelliklerini araştıran antropoloji, coğrafyanın faydalandığı diğer bir bilimi meydana getirir. Antropoloji, insan ırkları itibariyle antropocoğ- rafya ile yakın bir ilişki içindedir.
Toplumların yaşam biçimlerini, düşüncelerini, kültürlerini ve yayılma ne- denlerini araştıran etnoloji ve etnografya da coğrafyanın yararlandığı diğer bazı bilimlerdir. Beşerî coğrafya yeryüzünde halen görülen beşerî olayları ele alır. Et- noloji ise, bu olayların köken ve temellerini araştırır ve bu suretle tarihî bir ka- rakter taşır. Etnoloji ve beşerî coğrafya aynı yolda, fakat ters yönlerde yürüyen iki disiplindir. Etnoloji bugünün ışığı ile geçmişi; beşerî coğrafya ise, bugünkü tarihî temele dayanmak ve gerektiğinde geçmişle ilgilenen çeşitli disiplinlere başvurmak suretiyle bugünün yeryüzü olaylarını aydınlatmaya çalışır.
Çok çeşitli toplum tiplerini ve bunlara egemen olan geleneksel ve modern yönetim şekillerini inceleyen sosyoloji, beşerî coğrafyanın önemli yardımcıları arasında yer alır.
ŽŒƌĂĨLJĂEĞĚŝƌ͍ 11
İktisat ve Ekonomik Coğrafya'nın araştırma konuları ortaktır. Ancak arala- rında amaç ve yöntem farklılıkları vardır. iktisat ilmi, ekonomik kaynakları kazanç getiren kaynaklar şeklinde görür ve kârlı bir işletmenin ilke ve yöntemlerini ortaya koyar. Ekonomik Coğrafya ise, bu kaynakların dağılışlarını, insan ve çevre üzerin- deki etkilerini ortaya koymaya çalışır.
Tarih ve Coğrafya, birbiriyle yakın ilişkileri olan bilimlerdir. Bugün yeryü- zünde gördüğümüz beşerî olaylar, bugünkü çevre şartları yanında ancak tarihe başvurmak, geçmişteki kökleri araştırılmak suretiyle açıklanabilir. Ancak denile- bilir ki, yeryüzünde hiçbir iz bırakmamış olan tarihî olaylar ve toplumlar, coğ- rafyayı ilgilendirmez. Coğrafyayı ilgilendirenler, yeryüzünde izlerini gördüğümüz tarihî olaylardır. Tarih, geçmişteki olayları inceler. Ancak tarihçi bu olaylara yer göstermek zorundadır. Tarihî olayların geçtiği yerler, birer çevredir. Bu çevrelerin fizikî ve beşerî çok çeşitli özelliklerinin tarihî olayların oluşması ve seyri üzerinde çok çeşitli etkileri söz konusudur. Ülkesiz devlet tasavvur edilemez. Ülke ve bu ülke üzerinde yaşayan insan topluluğu, ayrılmaz bir bütündür ve bu bakımdan gerçek manasıyla coğrafî bir olaydır. Dolayısıyla tarihî olayları coğrafyadan soyut- lamak mümkün değildir.
Coğrafya da birçok coğrafî olay ve sorunu daha kolay açıklayabilmek için ta- rih ilminin ortaya koyduğu sonuçlardan faydalanmak zorundadır. Siyasi coğraf- ya ve jeopolitik gibi coğrafya bilim dalları belli bir seviyede tarihî bilgi olmadan konularını açıklayamazlar. Çünkü, belli bir yerdeki beşerî olay ve şartlar, zaman içinde sürekli olarak değişirler.
Bütün bunlarla birlikte coğrafya daha birçok bilimden da yararlanma yoluna gider. Ancak bu etkilenme ve faydalanma sırasında coğrafyacının coğrafî görüşün sınırını aşmamaya, diğer bilimlerin içine fazla girmemeye, coğrafî amaca hizmet ettikleri oranda diğer bilimlerden faydalanması gerekmektedir. Aksi takdirde, baş- ka bilimlerden bilgi aktaran ve kendine ait bir inceleme konusu olmayan bir bilim düzeyine düşmüş olur. Bu taktirde yapılan çalışma, adına coğrafya denilse bile coğrafya olmaktan çıkar.
Coğrafya, Fen Bilimleri ile Sosyal Bilimler'in sınırında bulunan ve bu itibarla inceleme alanı ve konusu çok geniş, çok daha çeşitli ve karışık bir durum gösteren bir bilimdir. Bu itibarla coğrafyanın yerinin tayini nazik bir mesele oluşturmak- tadır.
