BİLDİRİLER. Muhammet GÖRÜR. T.C. GAZi ÜNiVERSiTESi FEN-EDEBiYAT FAKÜLTESi SANAT TARİHİ BÖLÜMÜ

T.C.

GAZi ÜNiVERSiTESi FEN-EDEBiYAT FAKÜLTESi

SANAT TARİHİ BÖLÜMÜ

X. ORTAÇAG-TÜRK DÖNEMİ ^KAZlLARI

VE

SA}'fAT TARİHİ ARAŞTıRMAL~ SEMPOZYUMU

PROF. DR. H. ÖRCÜN

BARIŞTA'YA

ARMAGAN (3. -6

Mayıs

2006)

BİLDİRİLER

Yayına Hazırlayan

Muhammet GÖRÜR

ANKARA-2009

ÜRDÜN'ÜN K UZEYiNDEKi BAZI MEMLUKLU DİNİ YAPILARI ÜZERİNE BULGULAR

Ahmet ÇAY CI' Ürdün

coğrafyasının

kuzey bölümünü Acliin,

İrbid,

Kufrance gibi yer-

leşim

birimleri

oluşturmaktadır.

Günümüze kadar intikal • eden mimari eser- lerden

anlaşıldığı

kadanyla,

adı

geçen

yerleşim

birimleri,

Ortaçağ

boyunca önemli iskan merkezi •

durumundadır. Aşağıda

ele

alacağımız

eserlerin büyük

kısmında

Memluk dönemine ait ki tabeler

bulunmaktadır. İşte

bu sebepten do- layı, araştırmamızı ^{böyle bir} başlık ^ile adlandırmayı ^tercih .etmiş bulunuyoruz!1

1-ACLÜN ULU CAMİİ

Acliin Ulu Camii, Achin

şehrinin

merkezinde yer

almaktadır.

Caminin et-

rafına

dükkanlar

yerleştirildiği

için ana cadde ile

bağlantısı

kesilerek, camiye koridor

şeklindeki

mekandan

geçiş sağlanmaktadır (Fotoğraf

1).

Aynı

koridor sayesinde caminin

doğu

cephesindeki avlu

kısmına,

on dört

hasarnaklı

mer- divenle inilmektedir. Bu demektir ki, caminin

etrafının

zamanla

dolmasıyla yapı, diğer

mekanlardan

aşağıda kalmıştır (Fotoğraf2).

Yapı doğu-batı

yönünde dikdörtgen bir plan

şemasına

sahiptir(Çizim 1).

Kapalı

mekana

yapının doğu

cephesindeki üçlü

kapılardan

girilmektedir.

Böylece

yapıda

enine üçlü

salın uygulanmıştır (Fotoğraf

4). Bu

kapılardan

sadece kuzey

kısımda olanı güİıdelik

amaçlarla,

diğer

iki

kapı

ihtiyaca göre

kullanıldığı anlaşılmaktadır. ·Kapılann

eni 1.15 m.,

yüksekliği

ise 3.90 m.ye

ulaşmaktadır.

Kaynaklarda

yapının ahşap kapısından

övgü ile bahsedilmekte- dir; Geometrik ve bitkisel süslemelerden

oluşan

motifleri ve

bakır

plakalarla

desteklenmiş ahşap kapı

kanatlan,

İslam sanatlannın şaheserleri arasında

zik- redilmektedir.

²

Yapı, dıştan dışa

32.50 x 19.20 m. ölçülerindedir. Harim enine üç sahna

bölünmüştür.

Harimin güney

duvarının ortasında

mihrap yer

almaktadır.

Mili-

rabın derinliği

ise 0.80 m dir. Mihrap, bezemeye gidilmeden badana ile kapa-

tılmıştır. Milırabın bulunduğu

duvar

dıştan yanın

daire

şeklinde

düzenlenerek

güçlendirilmiş

tir.

Selçuk Üniversitesi, Dalıiyat Fakültesi Türk-İslam Sanatlan Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, Konya

Y. H. Derviş Gavanme, Tôrihii Mmtıkati Şarki '1-Ürdiinfi As ri Devleti el-Memôlikii '/-Ula, (İskenderiye Üniversitesi, Külliyeti Adiib Basılınanuş Doktora Tezi), İskenderiye 1978, s.394.

- ^...

Milırabın sağında taştan

minher

inşa edilmiştir.

Minberde herhangi bir süsleme unsuru yer

almamış

ve sade

bırakılmıştır (Fotoğraf3).

Yapının

kuzeyinde yer alan üç halvet, itikafa çekilenler için tahsis

edilmiş mekanlardır.

Özellikle Ramazan

ayında

bu

mekanın kullanıldığı

ifade

edilmiş­

tir.

Adı

geçen rnekaniann ölçüleri 2.20 m. olarak verilirken,

derinliği

1.25 m.

olarak

ölçülmüştür.

Harimde kesme

taş

malzemeden

inşa

edilen toplam sekiz ayak bulunmak-

tadır.

Ayaklar üze{i.nde mum yakmak

amacıyla oluşturulan boşluklar

dikkat çelanektedir. Ayaklar üzerine sivri kemerler

yerleştirilmiştir.

Mihrap eksenin

ortasında

kubbe yer

alırken,

kalan

kısımlar

çapraz tonozlarla

kapatılmıştır.

Ortadaki kubbeye

mukarnaslı

pantandifierle geçilmektedir

(Fotoğraf

5).

Harimdeki süsleme

unsurlarının yapılan

tadilatlarla yok

edildiği

veya

sıva

tabakalanyla

kapatıldığı anlaşılmaktadır.³

Böylece

yapı,

günümüzde, oldukça sade bir görünüm

sunmaktadır.

Caminin kuzey

doğu köşesindeki

minare 4.50 m. lik ölçüleriyle kare bir forma sahiptir. Minare ka ide

kısmı

oldukça yüksek verildikten sonra gövdeye

geçilınektedir. Yapı ınalzernesi

olarak

k.ırmızıyı çağnştıran

renkli kesme

taş kullanılmıştır

.

.tv.lliıare~ kai~e ~sını

_ nispeten asli özellikler sergilerken, di-

ğer kısımlann

bir hayli elden

geçtiği

mevcut izlerden

anlaşılmaktadır.

Yapının

avlusu ve minaresinde birden çok kitabe

bulunmaktadır.

Bu kita- beleri incelemeye

çalışalım (Fotoğraf

6-7):

Giriş kapısı

üzerindeki sülüs kitabede

şu

bilgiler yer

almaktadır:

~~ı .J ~

4 u.oi &o

~ı ~L...o ~ wı ,~.;ıı

o-

^{.;lı ~ı ~}

~ı 'll ~ ~ J ö\.Sjll

c.,;i

J Ö~l ~1.91 J ~ 'Jı

~J ~ı ~ı ~1 ~jJ i..!üj lA ı~ -D:!~I ()o ı_,-

fo.

cjl ı&!JI ~

~l.:!i ı) ,~ı ~1 ~1 (5~1 U....~ eY. ~l.$J eY.~ .ı...ilfoJ o~ ~1.;11

~lSll ~1

D:!

cjthl...JI '":'J:!j \.:-i.lliJ D:!.lll

&

~J\S.4ll ~1 ~l..all ~ı cjthl...JI \.ı"Jyı

~~ ~ı~ ,~)Alı~~ J#. ^D:!

^'":'J:!i

^D:! fo.

J:!j

J.:l.ıı.lı ~ı cjthl...Jı D:!~

~.JıJ ~

4.w.t

~JlAlı ö~'Jı (.$J~ ~()o ~'lı ~1 ı) cll:ıJ ,ö~'JI ~.lll 11.-: ~ı ~~i t.i\.Ai...ı

cr- .

!J

Y H. Derviş Gavanme, a.g.t., s. 392.

"Esirgeyen ve

bağışlayan

Allah

'ın adıyla.

Allah

'ın

mescitlerini ancak Allah 'a ve ahiret gününe iman eden,

namazı dosdoğru kılan, zekatı

veren ve Allah 'tan

başkasından

korkmayan kimseler imar eder.

İşte doğru

yola

ermiş­

lerden

olmaları

umulanlar

bımlardu:⁴

Bu m escidi yapan ve imar eden Allah

'ın

rahmetine muhtaç

affinı

ve

mağfiretini

dileyen kulu Ömer b. Da

'mfış

b. Yusuf el-Humeydi el-Me/iki es-Salihi en-Necmi 'dil: Bu da efendimiz dürüst sultan iyilik sahibi dinin ve

dünyanın yıldızı

Eyyub Sultan b. mükemmel sultan ve miiminlerin emiri Muhammed b. adil Sultan Ebubekir b. Eyyub b. Halil döne- mindedir. Allah ona dünya ve ahiret

hayrmı

versin! Bu da, Cumadi ahir

ayının

yirmisinden sonra, 645 hicri senesindedir. Allah

sevabını

versin! ... "

Yukandaki bilgilerden

anlaşıldığı kadarıyla yapı,

Melik Salih Necmeddin Eyyub

tarafından

645/1247 senesinde

inşa edildiği

ortaya

çıkmaktadır.

Sultan Muhammed b. Kalaviin (728/1328) döneminde,

Aclfuı

çevresin- deki

yoğun yağmur

sonucu

oluşan

sel

baskını,

caminin

doğu kapısına

zarar

vermiştir.

Caminin harimi tavandaki kandillerin seviyesine kadar su ile dol- muştur.5 Bu olaydan sonra caminin kuzey ve doğu bölüİnleri yenilenmiş ve

ayrıca

medrese gibi b inalar, N

asır

Muhammed

tarafından

728/1328 senesinde yeniden

inşa

edilerek caminin sel

baskınıanna

maruz

kalması engellenmiştir.

Tamir

işleri

Aclun

kadısı

Taceddin Muhammed

el-Hınai tarafından gerçekleş­

tirildiği aşağıdaki

kitabeden

anlaşılmaktadır.⁶

?~I.J k4

&tl

&ı .ı.1!1 ~\....ı..ıl ~

l..ül

~_;ll ~_;ll kı ~ .ı.1!1

'.ll

~rJ

.J ö\Sjll <.?I.J

ô~l

?I.9I.J ft'JI

~

ôW:WI

~1.9 ?l:!i c)

cl.;\.:AJI

~411 1~ -6;~1

<.)A

I~.JS:ı

cjllilllJI

~ r-s~1 <!.ıu=o.'.ll ~

<JJ.1ll

~ca ~wı u":~ yı JA~ A...ı~1 ?Lı!..IL: ti.ıu=o.'.l1().!.1ll

~~~• ~ :..:;:-

..

^~•ı

o

J:T (.)4

....

^{Atı · ~~}• ~ ~.J ^{a-· .. o: ... ıo:} ~ ~

•

··ıA...l...ı····'

.... •·

"Esirgeyen ve

bağışlayan

Allah

'ın adıyla.Allah 'ın

mescitlerini ancak Allah 'a ve ahiret gününe iman eden,

namazı dosdoğru kılan, zekatı

veren ve Allah

~an başkasından

korkmayan kimseler imar ede1:

İşte doğru

yola

ermiş­

lerden

olmaları

umulanlar bunlardu: Bu mübarek

kapıyı korunaklı Şam

'da

Y. H. Derviş Gav§nme, a.g.t., s. 395;A. M. el-Kudat, Safaluit min Cibôli Acliin, Arnman 1988, s.73.

A. M. el-Kudat, a.g.e., s.74.

A. M. el-Kudat, a.g.e., s.75.

kadıların kodısı

din alimi el-lhnai, Aclun hakimi

Kadı

Taceddin Muhammed el-flumii'nin emriyle 732 hicri senesinde

[yaptı].

"

⁷

Caminin

kuzey-doğu köşesine inşa

edilen minarenin

batı

cephesindeki gi-

riş kapısı

üzerindeki kitabede ise Baybars

tarafından

662/1263 senesinde

inşa edildiği

bildirilir:

ı-~l.j Alı 4 ()Al cJA .&ı ~ı...o ~~ı ~.;ll ~.;ll .&ı Fo .&ı ~ı~ rJ

^.J

ö\.Sjll ~~

.J

ö~l ~1.9i

.J

~~ı

~ c.JI.bl..JI ~4i c) cl .;\.:411 ~~~~~ l.!..iL().!~I

^c)A

l.joi.JS:ı c.JI cl.ll.JI ~ cr.-l.;ll.ı.J ~1 ~.:,..JI ~j ~O"~ c.J:!~I.J ~.lll (JS.; ~Wl c.!llAll c.JI.bl..JI

~..P

^c)A

.&ı ~.J.J ~ ~~I.J Allı o.ı..i:i ıŞ~I.dıl ~ 6:!~~.J~.J

t, _~ .. ~tı

ö ....

...r.tr ~ıı. ~\.A:i.w (j4

.j

~.j~ • ~ • ·•ı4..l...ı~ ~

"Esirgeyen ve

bağışlayan

Allah

'ın adıyla.Allah

'zn mescitlerini ancak Allah 'a ve ahiret gününe iman eden,

namazı dosdoğru kılan, zekatı

veren ve Allah 'tan

başkasından

korkmayan kimseler imar eder.

İşte doğru

yola

ermiş­

lerden

olmaları

umulanlar bunlard11: Bu mübarek bina, Sultan

oğlu

Sultan Melikii 'l-Zahir Riiknü 'd-dünya ve 'd-din Baybm·s

Kasım

Emiri '/-Mü 'm inin el-ma 'fur rabbinin rahmetini dileyen Selim b. Abdullah

eş-Şuri,

Allah onu rahmetine gark etsin! Ve Cennetinde iskan ey/esin! Ona rahmet okuyana da Allah rahmet ey/esin! Hicri 662 senesinde

inşa edilmiştir." ⁸

Harimin

doğu

cephesinde bulunan üçlü

giriş uygulaması

bölgedeki

diğer yapılarda

da mevcuttur.

Başta Şam

Ümeyye Camii olmak üzere,

yapıtann

kuzey cephesinin tamamen

kapılardan oluşan

bir

anlayışta

ortaya

konulması

-·

g~nel

bir

uygulamadır.

··

^...

2-IRBİD ^ULU cAMii

Cami merkezli olarak

şekillenen İslam şehir anlayışının

önemli örnekle- rinden birini de

İrbid

Ulu Camii

oluşturmaktadır. Adı

geçen cami,

şehir

mer- kezinde,

çarşı

içinde,

İrbid

Belediye

binasının karşısında inşa edilmiştir.

Yapının

ilk

şeklinin

Memluklar

zamanında inşa edildiği

kabul edilmekte- dir.

Osmanlılar zamanında

çok fazla

değişikliğe uğramadan aslını

muhafaza

Y. H. Derviş Gavanme, a.g.t., s. 394.

Y. H. Derviş Gavanme, a.g.t., s.399;A. M. el-Kudat, a.g.e., s.74.

etmiştir.⁹ Yakın

tarihte mescidin

tamamı

ortadan

kaldınlarak,

bugünkü beton bina

inşa edilmiştir.

Bu sebepten

dolayı,

eski

yapıyı

daha evvel kaleme

alınan

bilgilerden ve eski

fotoğrafiarından

yararlanarak aktarmaya

çalışacağız.¹⁰

Cami,

doğu-batı

yönünde enine plan

şeması

ortaya

koymaktadır.

Caminin

kuzeydoğu köşesine yakın kısmına

minare

yerleştirilmiştir.

Üçlü

giriş

sistemi sayesinde barime geçilmektedir(Çizim 2).

Yapının

esas •

giriş kısmı,

kuzey cep- benin

ortasına yakın kısımda

yer

almıştır(Fotoğraf

8). Kuzey cepbenin

^doğu

köşesine ikinci bir gmş daha ilave edilmiştir. Batı cepbesinin kuzey köşesine

açılan

üçüncü

giriş kısmı, bağlı bulunduğu

oda

şeklindeki

mekanJ.a

bütünleşir durumdadır.

Harim

kısmı

11.50xl 8 m.lik ölçülere sahiptir. Harimde enine ge-

nişleyen

üçlü

sahın anlayışı

hakimdir. Esas

girişin

tam

karşısında

mihrap yer

almaktadır. Milırabın sağında taştan inşa

edilen minher

bulunmaktadır(Fotoğraf

ll).

Fotoğraflardan anlaşıldığı kadarıyla,

her iki

yapı elemanında

herhangi bezemeye gidilmeden sade olarak

bırakılmış­

tır.

Harim dört tane sütun

(Fotoğraf

12) ve iki ayak

tarafından taşınmak­

tadır.

Sütunlar barimin

batı

bölümünde, ayaklar ise

doğu

bölümde yer

almaktadır (Fotoğraf

1 0). Sütunlar ve ayaklara

bağlanan

çapraz tonozlar

yapının

üst örtü sistemini

taşımaktadır.

Harim

kısmında

herhangi bir be- zemeye gidilmeden kireç ile badana

edildiği

resimlerden

anlaşılmaktadır.

Yıne

resimlerden

izlendiği kadarıyla

caminin minaresi,

yapıyla

bütünle-

şir durumdadır.

Çokgen gövdeli minare,

^yapının

örtü sistemin üzerinde biraz yükseldikten sonra

^şerefe

ile devam etmektedir.

^Şerefeden

sonra

külalı kısmı bulunmaktadır. Külalı oldukçabasık verilmiştir (Fotoğraf

9-12).

Yapının inşa

tarihini

açıklayacak

herhangi bir kitabe mevcut

değildir.

An- cak plan

şemasından başlayarak,

mihrap ve

m~ber detaylarına

kadar, _ hatta üst örtüyü

oluşturan

çapraz tonazdan

oluşan

örtü sistemi bile bölgedeki

Aclıln

Ulu Camii, Kufrance Faruk Camii gibi Memluk döneminin

diğer yapılany­

la

aynı

özellikler sergilemektedir.

Dolayısıyla yapıdaki

teknik veriler, eserin Memluk dönemine ait

olduğıınu

destekler

durumdadır.

Yukanda özelliklerini

verdiğimiz

bu

yapı, yakın

tarihte tamamen

yıkıla­

rak yerine beton bina

inşa edilmiştir.

Böylece

yapım

tarihi Memluk_ dönemine

lO

M. A. Ali b. Yünus, Niyabeti Ac/zmfi'l-Asri'l-Memlii!..1, 922-1516, (Kudsü Şerif Üniver- sitesi, Edebiyat ve İlim Fakültesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Kudüs 2001, s.l32.

Y. H. Derviş Gavdnme, Medineti lrbidfi'l-Asri'l-lslami, Yermuk 1986, s.25-47

kadar geriye uzanan nadide eser yok edilerek yerine yeni bina

inşa edilmiştir.

3-KUFRANCE FARUK CAMii

Kufrance

şehir

merkezinde yer

almaktadır.

Caminin bir

diğer

isminin Faruk

oluşu,

Hz. ^Ömer' e izafen böyle bir ismin

verildiği

kabul edilir.

Yapıda

düzgün kesme

taş

malzeme

kullanılmıştır. Dıştan dışa

17 .60x 17.70 m. ölçüleriyle kare

planlıdır(Çizim

3).

İki sıra

halindeki

ikişer

ayakla üç sahna

bölünmüştür. Yapının

kuzey cephesinde

yakın

tarihte ilave edilen

camekanlı kısım

yer

almaktadır.

Kuzey cephede üç tane

giriş bulunmaktadır. Doğu

cep- henin kuzey

köşesine yakın kısırnda

ikinci bir

giriş kısmı

yer

almaktadır

ki

(Fotoğraf

14) bu bölümde II. Abdülhamit dönemine ait tamir kitabesi dikkat çekmektedir

(Fotoğraf

15).

... . __ _

--

W\.: ı.Ş).j9 th.w,1~ ~~.;ll ~.)1 ~1 ~ - 1

.;i-~1 r-~1 .J ~ l: ()Ai <)o~~ ~\.w.o ~ \.4.al -2

~ y!.A 4\.: ~~\.bll4..J~l: Ja.:. ^{<)o JJ.;til1 ~~ ~~ -3}

üp ~i .;:ll ~~ JW ~~ ~ A..:iJ~ ~1.;~1 ~.J-4

• a • . . .

~

.~ ."-ıı'"""~ ^{t. ...}

~,1 4..J

,·'-6

~~ ~

... ~ ..

tı ~

..

us..J.o

- ('

u~ı ·~

(J

<'-· ~L..s

6Al ~.jJ.)ll 6A ~1 ~ A-: ~Jjl L4 t) ~.)l ~1.;i.6

.o1320-7

"[~Rahim

ve rahman olan Allah 'zn

adıyla,

Fevzi

Paşa'nın vasıtasıyla

ta-

mamlandı.

2-A/lah

'ın

mescitlerini ancakAllah 'a ve ahiret gününe iman eden.

3-Bu Faruk Ca 'm ii 'dil: Kim onu ihya

adına

bir

kapı

yaparsa 4-Eskimesinden sonra

insanlığa

iyilik

yapmış

gibidir

5- Kendisinde tüm iyi/ikierin

toplandığı Sultanı

Hamid

zamanında

6-Allah 'a

yakmZaşmak

için ve Peygambere övünç

kaynağı

olan Firdevs 'e

gayret gösterenierimize tarih

düşüldü.

7-sene 132011902 "

¹¹

Kuzeydeki

giriş kısmının~ karşısına ınibrap -4erleştirilmiştir (Fotoğraf ı

6).

Kıble duvarındaki

mihrap

Dişinin sağında

minher bUlunur.

Taş

malzemeden

inşa

edilen minher yüzeyi, beyaz badana ile

kapatılmış durumdadır (Fotoğraf

17). Ha- rim, ayaklar tarafindan

taşınan

sivri kemerler ve

onların

üzerindeki çapraz tonoz- larla

örtülmüştür.

•

Caminin kuzey

doğu köşesindeki

minare,

yakın

tarihte

inşa edildiği

için oldukça yenidir.

Doğu

cephesindeki

giriş kapısı

üzerindeki kitabeye göre II. Abdülhamit

zamanında yenilendiği anlaşılmaktadır.

Böylece Memluk

dönem.iılde inşa edildiği

kabul edilen ancak OsmanWar

tarafından

sürekli ilaveler

yapılan

cami, günümüze kadar intikal

edebilıniştir.

Bu ilavelerin en önemlilerinden biri de II. Abdülhamit Han döneminde ger-

çekleştirilmiştir. Şüphesiz

ki II. Abdülhamit'ten önceki dönemlerde de sürekli tamiriere maruz kalan

yapıya

ait

diğer

tamir belgelerinden mahrum durum-

dayız.

Cami, plan özellikleri, örtü sistemi ve

diğer

özellikleriyle,

Aclfuı

Ulu Cami'siyle oldukça benzerlik sergilemektedir.

4-HİBAAS MESCİDİ

Hibras Mescidi,

İrbid şehrinin ı

6 km. kuzeyinde,

adı

geçen köyün güne- yindeki Roma

kalıntılan

üzerinde

bulunmaktadır.

Caminin büyük

kısmı yı­

kıldığı

için eski

yapının

içine daha küçük

ebatlı

mescid bina

edilmiştir.

Üç

sahınlı

asli

yapı

tamamen tahrip

olmasına karşın

sonradan

inşa

edilen mes- cid

kısmen ayaktadır.

Orijinal

yapının

temelleri, 1980'li

yıtlarda

Yermuk Üniversitesi'nden

oluşan kazı

ekibinin

çalışmalan

sonucu ortaya

çıkartılmış­

tır.

Biz de, bu bilgilerden yararlanarak eseri incelemeye

çalışacağız.¹²

Yapı doğu-batı

istikametinde enine

gelişen,

üç

sahınlı

plan

şemasına

sa- hiptir.

Yapı dıştan dışa

26xll.50 m.lik ölçü ortaya

koymaktadır(Plan.4).

Ku-

zeydoğu köşeye

minare

yerleştirilmiştir.

Esas

giriş kısmı,

kuzey cephede yer

ll

ıı

U. Abdülfettah

el-qlı1di, KazÇii Ac/un, 1864-1918,

(Ürdün Üniversitesi, Külliyetü'd-Drasatü'l-ffiya,

Basılmam.ış

Yüksek Lisans Tezi), Amman 1990,

s.367.

Bu hususta geniş bilgi için bkz. Y. H. Derviş Gavfuıme, a.g.e., s.49-65.

almıştır. İkinci giriş doğu

cephenin

ortasına açılmıştır. Kazılar sırasında

ha- rimde, toplam on tane sütun

kalıntısı

tespit

edilmiştir.

Bu

sütunların dışında,

duvarlara yanm ayaklar

yerleştitilerek taşıyıcı

sistem güçlendirilmeye

çalı­

şılmıştır. Yapının

güney cephesinde üç adet

milırabın varlığından

köy

halkı

bahsetmesine

karşın, kalıntilarda

iki tane mihrap izi takip edilebilmektedir

(Fotoğraf

19).

Yukanda ifade

edildiği

gibi, eski mescidin

ortasına

küçük

ebatlı

mescid

inşa edilmiştir (Fotoğraf

1 8). Harim

kısmı

üçerli iki

sıra

sütunlarla, enine üç sahna

bölünmüştür.

Harim

kısmı altı

tane sütun

tarafından taşınnıaktadır.

Ya-

pının

güney duvan ve bu d uvann üzerindeki mihrap

kısmı

aynen kullamla- rak mescidin güney bölümünü

teşkil etmiştir.

Mescidin kuzey

duvarında

iki,

doğu

ve

batı duvarlarında

birer pencere yer

almaktadır.

Kaynaklarda mescidin minaresine ait

olduğu

ifade edilen ancak bugün ye- rinde

bulamadığımız

kitabede

şu

bilgiler yer

alİnıştır:¹³

~.J:ll.j ~4 (>41 ⁽⁾⁴ ~~ ~lr..ıı.o

^.)4:

~~ ~.;ll ~.;ll ~ı r--:

<?~fo~~~ ui.;.Jı<JI _;iAll ~ll..ı.ll o~ ô.;I.A:J..: Jo4i.;i~l

~~ ~} .;.ı~- ~\1 ~1 ~fo.~~ (~\.ı) <:Ş.;~I .~~.J~W.J ~~~~,.)<r~I<:Ş~I.jl.jl

"Esirgeyen ve

bağışlayan

Allah 'm

adıyla.Allah 'ın

m escit/erini ancak Allah 'a ve ahiret gününe iman eden, Asilzade/erin

mekanı

bu minareyi, salta- natm temsilcisi Husami

Tarımıtay

el-Mansuri, Allah 'a muhtaç Lulu Mansuri el-Husami 'nin

başa geşmesi şerefine

686 senesinde emretti. "

¹⁴

~

· -

.!Çazılar

sonucu ortaya

çıkartılan

plan

şemasına

göre

yapı,

bölgede hakim bulunan enine plan

şemasının

bir

başka örneğini teşkil

etmektedir.

5-SEHM

MESCİDİ

Sebm Mescidi,

İrbid yakınlanndaki

Sebm köyü

sınırlan

dahilindedir.

Sebm köyü,

İrbid şehrinin

22 km. kuzeyindedir. Sebm Köy'ü, Yermuk Vadisi ile Halid Vadisi'nin

kesişme noktalarında

yer

almaktadır.

13 14

Mescid

kapalı

ve

açık

avlu olmak üzere iki bölümden meydana gelmek-

M. A. Ali b. Yıinus, a.g.t., s.l33.

Y. H. Derviş Gaviinme, a.g.e., s.59.

tedir.

Kapalı kısım

ayakta

kalınasma karşın

avlu tamamen ortadan kalk-

mıştır.

Sadece temel izlerinden hareketle avlu

kısmının

mevcudiyeti takip

edilebilmektedir(Çizim 5). -v

Mescid

kısmı

4.80 x 13.70 m. ölçüleriyle tek

sahınlı

bir mescittir. Mes- cide kuzey rluvanndaki yegane

giriş kısmından ula~ılmaktadır(Fotoğraf

21).

Güney ve kuzey duvarlan 1.60 m. bulan ölçüleriyle oldukça

kalın

olarak

verilirken(Fotoğraf20), doğu

ve

batı

duvarlan

yaklaşık

1 m.

kalmlıktadır.

Gi- rişin tam karşısına İııihrap nişi yerleştirilmiştir. Mescidin doğu ve batı duvar-

ıanna açılan

pencerelerin fonksiyonlan

değiştiriterek kapı

haline

dönüştürül­

müştür.

Harimin örtü sistemi,

doğu-batı

istikametinde uzanan yekpare

beşik

tonozla kapatılmıştır(Fotoğraf 22). ·

Oldukça sade bir görünüme sahip bulunan mescid kendi kaderine terk

edilmiş durumdadır.

Ürdün 'ün kuzeyindeki

diğer

mescidlerle

kıyasladığımız

zaman daha mütevazi ölçüleriyle daha küçük ölçekli bir

yapı

olarak

karşımıza çıkmaktadır.

Bunun sebepleri arasmda

yerleşim

yerinin durumu da etki

etmiş olmalıdır. Yapıda

herhangi bir kitabe mevcut

değildir.

Bölgede özellikle erken tarihlerden itibaren tek

sahmlı

ve üç

sahıniı

ibadet

mekanlarının yaygınlığı

dikkate

alındığı

zaman, bu eserin de Eyyubi veya Memluk dönemine kadar geriye götürülmesi mümkün görünmektedir.

6-DİGER YAPlLAR:

I-Asım

el-Asri Mescidi: AClün

yakınlannda bulunmaktadır. Yapının giriş,

mihrap ve

bazı

kemerleri

dışında

büyük bölümü harap

olmuş durumdadır.

Ya-

pının

ilk

yapılışı

Emevi dönemine kadar geriye götürülür.

2-Racib Mescidi: Aclün'un güneyinde

bulunmaktadır. Pırnal ağaçlanyla kaplı

bir alan içinde yer

almaktadır.

Duvar izleriyle birlikte mihrap

nişi kalın­

tısının

izlerini takip etmek mümkündür.

3-Haneyş(Haniş)

Mescidi: Sadece duvar izleri takip edilebilen

yapının

gi-

riş kısmı, doğu

duvarmda yer

almıştır.

Eyyubi veya Memluk dönemi

yapısı olduğu

kabul edilir.

4-Serabis Mescidi:

Yaklaşık

100 metre karelik bir alandan meydana gel- mektedir.

Yapının

sadece duvar izleri

mevcuttıır. Yapıda

çok fazla detay kal-

mamıştır.

5-Hazar Mescidi:

Yapının giriş kısmı doğu

cephesinde yer

almıştır.

Yakla-

şik

ölçüsü 120 metrekare alana

oturduğu anlaşılmaktadır. Yapının

kuzeyinde ma

ğaralar

ve onlann

yanındaki

ka birler mevcuttur. Mescidin

doğusunda

mes- kenler,

batısında

ise su

kaynağı

yer

almaktadır.

6-Fahire Mescidi: Ayru beldenin

güneybatısında inşa edilmiştir.

7-Esteb Mescidi:

İlyas

Peygamberin Esteb'te

doğduğu

kabul edilir. Bu mekanda mescid ve mesken

yapılan

yer

almıştır.

8-Reymfın

Mescidi: ReymUn.

Kasabası'nın

merkezinde yer

alır.

Sultan Baybars zamanında, AclUn. Naibi Nasreddin Menkuli tarafından 676/1277 se- nesinde

inşa edilmiştir.¹⁵

Sonuç:

Ürdün'ün kuzey bölümünde yer alan Memluk dönemine ait dini içerikli

yapılan

incelemeye

çalışmış

bulunuyoruz. Bu

yapılarda

öne

çıkan

özelikler- den hareketle

bazı çıkarımlarda

bulunmak mümkündür.

Bunların başında,

ya-

pılarda

enine

gelişen

plan

şemasının

hakimiyetini ifade etmek gerekir. Genel- likle üç

sahından oluşan

mekan

gelişiminin yanında,

tek

sahınlı

örnekleri de

bulunmaktadır.

Üçlü

giriş

sistemi

uygulaması,

zaman zaman

gerçekleştirildi ği

görülmektedir. Kuzeydeki

giriş kısmı

mihrap ile

aynı

aks üzerinde bulunmak-

tadır.

Minberler,

milırabın sağında taş

malzemeden

inşa edilmiştir.

Ayaklar veya sütunlar

tarafından oluşturulan taşıyıcı

sistem

anlayışı

hemen her

yapı

için

ortaktır.

Kubbe her zaman

olması

bile mihrap eksenindeld yerini

alırken, diğer kısımlan

tonoz ile

örtülmüştür.

Süsleme,

yapılarda

hemen hemen yok denecek kadar

azdır.

-

^··-.

_···-

ıs M. A. Ali b. Yünus, a.g.t., s.l33.

D

Çizim

1-Aclıln

Ulu Camii

Planı

\

Çizim 2-İrbid Ulu Camii Planı ('{.H. Derviş Gavanme'den)

Çizim 3-Kufrance Faruk Camii Planı

:ı )

•

Çiziın 4-Hibras Mescidi Planı

(Y.

H. Derviş Gavanme'den)

' '

'

' ' ' : . . _•

: . --·-···---.,

. '

--- --- .:

(.

\

_«

. ' : .

:

_{• 1 •}

. .

_{' 1}

.

^' '

^' .

1

,... .

. ^:

t ... -... ---... --.. --.. ---.... -;

Çizim 5-Selım Mescidi Planı

Fotoğraf 1- Aclün Ulu Camii Doğu Cephesi ve Giriş K.ısımlan.

Fotoğraf2-Aclun

Ulu

Camii Minaresi

Fotoğraf 3-Aclfuı Ulu Camii Mihrap ve Minberi

Fotoğraf 4-: Aclftn Ulu

Camii

Doğu-batı Yönündeki Görünümü

Fotoğraf

5-

Aclfın

Ulu Camü

Örtü

Elemarn

Fotoğraf

6-

Aclfın

Ulu Camii Avlusundaki Ki

ta

be

Fotoğraf7-Ach1n illu Camii Avlusunda Kitabe

Fotoğraf8-İrbid Ulu Camii Giriş Kapısı (Y. H. Derviş Gavanme'den)

Fotoğraf9- İrbid

Ulu Camii ve Minaresi Ci ^H.

^Derviş

Gavanme'den)

Fotoğraf

10-

İrbid

Ulu Camii Harimi (Y. H.

Derviş

Gavanme'den)

Fotoğraf ll-İrbid Ulu Camii Mihrabı \'{.H. Derviş Gavanme'den)

Fotoğraf 12-İrbid Ulu Camii'nden Sütun (Y. H. Derviş Gavanıne'den)

Fotoğraf 13-İrbid Ulu Camii Minaresi

(Y.

H. Derviş Gavanme'den)

Fotoğraf 14- Kufrance Faruk Camii Doğu Cephesi ve Minaresi

Fotoğraf 15- Kufrance Faruk Camii Doğu Giriş Kapısı ve Osmanlı Dön. Ait Tamir Kitabesi.

Fotoğraf 16-Kufraoce Faruk Camii Harimi

Fotoğraf 17-Kufrance Faruk Camii Mihrap ve Minberi

Fotoğraf 18-Hibras Mescidi Batı Cephesi

Fotoğraf 19-Hibras Mescidi'ne Ait Kalınnlar

Fotoğraf20- Selım Mescidi'nin Güney Cephesi

Fotoğraf21-Sehm Mescidi'nin Kuzey Cephedeki Giriş Kısmı

- ^{. .}

Fotoğraf22-Sehm Mesc~di Harim Kısmı