Türkiye’deKadýna YönelikAile Ýçi Þiddet

Türkiye’de

Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet

BAÞBAKANLIK

Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü

T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ziya Gökalp Cad. No: 40 Kýzýlay Ankara Tel: 0312 430 45 77 Faks: 0312 430 76 70 www.ksgm.gov.tr www.aileicisiddet.net

Türkiye’de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet

TÜRKÝYE’DE KADINA YÖNELÝK

AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET

Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü

TÜRKÝYE’DE KADINA YÖNELÝK

AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET

Ankara, 2009

Kilit Uzmanlar:

Dr. Henrica A. F. M. (Henriette) Jansen Prof. Dr. Sunday Üner

Doç. Dr. Filiz Kardam Uzmanlar:

Prof. Dr. Sabahat Tezcan Doç. Dr. Banu Akadlý Ergöçmen Yrd. Doç. Dr. A. Sinan Türkyýlmaz Dr. Ýlknur Yüksel

Doç. Dr. Ýsmet Koç Dr. Elif Yiðit Dr. Yadigar Coþkun

TABLOLAR ...6

ÞEKÝLLER...8

KISALTMALAR...9

ÖNSÖZ...11

SUNUÞ...13

TÜRKÝYE 12 BÖLGE HARÝTASI: 12 Bölge ve Bölgelerin Kapsadýðý Ýller...15

GÝRÝÞ

Araþtýrmanýn arka planý ...19

Türkiye'de kadýna yönelik þiddetle ilgili hukuki altyapý ve kurumsallaþma...21

Araþtýrmanýn amacý ...23

YÖNTEM

Niceliksel araþtýrma ...27

Araþtýrmanýn örneklemi ...27

Örneklem büyüklüðü ve daðýlýmý...28

Örneklem seçimi ...28

Araþtýrmanýn sorukaðýdý ...29

Veri toplama faaliyetleri ...30

Niteliksel araþtýrma ...32

Derinlemesine ve yarý-yapýlandýrýlmýþ görüþmeler...32

Odak grup görüþmeleri ...33

Cevaplayýcýlarýn ve araþtýrma ekibinin güvenliði ile araþtýrma etiði...33

Tanýmlar ...35

KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET: SAYILAR VE ÖRÜNTÜLER

Hanehalký nüfusu ve hanehalký kompozisyonu ...39

Cevaplayýcýlarýn temel özellikleri...43

Henrica A. F. M. JANSEN, Ýlknur YÜKSEL, Pelin ÇAÐATAY...45

Eþ veya birlikte olunan kiþi tarafýndan kadýna yönelik þiddet ...45

Fiziksel ve cinsel þiddet ...46

Fiziksel þiddet içeren davranýþlar ...48

Cinsel þiddet içeren davranýþlar ...50

Fiziksel ve cinsel þiddetin bir arada yaþanmasý ...51

Medeni duruma göre fiziksel ve cinsel þiddet ...52

Duygusal þiddet/istismar...52

Eðitim durumuna göre fiziksel, cinsel þiddet ve duygusal istismar...53

Kadýnlarý kontrol etmeye yönelik davranýþlar ...56

Ekonomik þiddet/istismar ...56

Kadýnýn kendi ailesinde þiddet ...58

Kadýnlarýn toplumsal cinsiyet rolleri ve þiddete iliþkin tutumlarý ...58

Fiziksel ve cinsel þiddete iliþkin tutumlar ve yaþanan þiddet...62

Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler) dýþýndakilerden kadýna yönelik þiddet...63

15 yaþýndan sonra fiziksel þiddet ...63

15 yaþýndan sonra cinsel þiddet ...64

15 yaþýndan önce cinsel istismar ...65

Bölüm 5. KADINA YÖNELÝK ÞÝDDET VE SAÐLIK SONUÇLARI Sabahat TEZCAN, Sutay YAVUZ, Hande TUNÇKANAT ...71

Þiddet sonucu yaralanma ...71

Gebelikte fiziksel þiddet ...75

Fiziksel veya cinsel þiddet ve genel saðlýk ...77

Fiziksel veya cinsel þiddet ve ruh saðlýðý...78

Þiddetin çocuklar üzerinde etkisi...81

Bölüm 6. KADINLARIN AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELESÝ Banu AKADLI ERGÖÇMEN, Sunday ÜNER, Ayþe ABBASOÐLU, Ceren GÖKÇEN...83

Kadýnlar açýsýndan þiddetin nedenleri ...83

Þiddetle mücadelede kadýnlarýn kullandýklarý strateji ve hizmetler...86

Yaþanan þiddetin yakýn çevre ile paylaþýlmasý ...86

Þiddet nedeniyle kurum/kuruluþlara baþvuru...89

Fiziksel olarak karþýlýk verme...93

Þiddet nedeniyle evi terk etme ...95

Kadýnlarýn þiddete tepkileri ...98

Bölüm 7. Aile Ýçi Þiddet Algýsý: Niteliksel Araþtýrma Sonuçlarý

Filiz KARDAM, Ýlknur YÜKSEL...103

Evlilik ve eþler arasý iliþkiler ...104

Þiddet nasýl ve neden yaþanýyor? ...106

Þiddet biçimleri ...110

Kadýnlara ve erkeklere göre þiddet neden yaþanýyor?...124

Þiddetin uzun bir süreç olarak yaþanmasýný etkileyen faktörler...133

Þiddetin kadýnlar, erkekler ve çocuklar üzerindeki etkileri...139

Kadýnlarýn þiddete tepkileri ...144

Þiddet uygulayan erkekler deðiþir mi?...154

Þiddete karþý kadýnlar neler yapabilir?/ neler yapýlmalý? ...159

Þiddete karþý mücadelede sorun alanlarý ve çözüm önerileri ...165

SONUÇ VE ÖNERÝLER

Bölüm 9. ÖÐRENÝLENLER VE ÖNERÝLER Henrica A. F. M. JANSEN, Sunday ÜNER, Filiz KARDAM...191

Politika önerileri...191

Araþtýrma önerileri...194

KAYNAKLAR ...197

EKLER ...199

EK 1 Araþtýrma Ekibi ...200

EK 2 Araþtýrma Personeli ...202

EK 3 Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý, Örnekleme Çýkan Ýller...204

EK 4 Örnekleme Kapsamý ve Örneklem Aðýrlýklarý...205

Ek 5 Refah Endeksinin Oluþturulmasý ...210

EK 6 Bölümlerin Ek Tablolarý...211

EK 7 Sorukaðýtlarý ...242

Tablo 2.1 Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý,

Örneklem Daðýlýmý-Bölgeler ...29

Tablo 2.2 Cevaplama oranlarý...32

Tablo 3.1 Araþtýrma Nüfusunun Yaþ Daðýlýmý...40

Tablo 3.2 Hanehalký nüfusunun eðitim düzeyi ...41

Tablo 3.3 Hanehalký kompozisyonu...42

Tablo 3.4 Hanehalký sayýsý ve hanehalký nüfusu ...42

Tablo 3.5 Cevaplayýcýlarýn temel özellikleri-1 ...43

Tablo 3.6 Cevaplayýcýlarýn temel özellikleri-2 ...44

Tablo 4.1 Fiziksel veya cinsel þiddet yaygýnlýðý...47

Tablo 4.2 Cinsel þiddet içeren davranýþlar ...50

Tablo 4.3 Kadýnlarýn hayatýný kontrol etmeye yönelik davranýþlar...57

Tablo 4.4 Kadýnlarýn toplumsal cinsiyet rolleri ve þiddete iliþkin tutumlarý-1...60

Tablo 4.5 Kadýnlarýn toplumsal cinsiyet rolleri ve þiddete iliþkin tutumlarý-2...61

Tablo 4.6 15 yaþýndan sonra fiziksel ve cinsel þiddet...66

Tablo 4.7 15 yaþýndan önce cinsel istismar ...67

Tablo 5.1 Þiddet sonucu yaralanma ...72

Tablo 5.2 Þiddet sonucu yaralanma sayýsý ...73

Tablo 5.3 Gebelikte fiziksel þiddet...76

Tablo 5.4 Fiziksel veya cinsel þiddet ve son 4 hafta içinde yaþanan bazý ruhsal sorunlar ...79

Tablo 6.1 Yaþanan fiziksel þiddetin kadýnlara göre nedenleri-1 ...84

Tablo 6.2 Yaþanan fiziksel þiddetin kadýnlara göre nedenleri-2 ...85

Tablo 6.3 Yaþanan þiddetin paylaþýlmasý...86

Tablo 6.4 Yaþanan þiddet nedeniyle yakýn çevreden yardým etmek isteyenler...88

Tablo 6.5 Yaþanan þiddet sonucu kurumlara/kiþilere baþvurma ve baþvurmamanýn en yaygýn nedenleri ...92

Tablo 6.6 Yaþanan fiziksel þiddete karþý kendini korumak amacýyla fiziksel olarak karþýlýk vermek ...94

Tablo 6.7 Yaþanan þiddet sonucu en yaygýn evi terk etme nedenleri ...96

Tablo 6.8 Yaþanan þiddet sonucu evi terk ettikten sonra en yaygýn eve geri dönme nedenleri ...97

Tablo 6.9 Yaþanan þiddet sonucu en yaygýn evi terk etmeme nedenleri...98

Ek 4 Tablo 1 Cevaplama kategorileri ve oranlarý,

bölge ve yerleþim yerine göre, Türkiye 2008...206

Ek 4 Tablo 2 Kalibrasyon öncesi tabaka düzeyinde Hanehalký ve Kadýn aðýrlýklarý...209

EK Tablo 4.1 Fiziksel þiddet davranýþlarý ve sýklýðý...211

EK Tablo 4.2 Þiddet biçimlerinin sýklýðý ...213

EK Tablo 4.3 Medeni duruma göre fiziksel veya cinsel þiddet yaygýnlýðý...214

EK Tablo 4.4 Duygusal þiddet/istismar içeren davranýþlar ...215

EK Tablo 4.5 Ekonomik þiddet/istismar içeren davranýþlar...216

EK Tablo 4.6 Kadýnlarýn annelerinin fiziksel þiddet yaþama deneyimleri ...217

EK Tablo 4.7 15 yaþýndan sonra fiziksel þiddet uygulayanlar ...218

EK Tablo 4.8 15 yaþýndan sonra cinsel þiddet uygulayanlar...219

EK Tablo 4.9 15 yaþýndan önce cinsel istismar uygulayanlar ...220

EK Tablo 5.1 Yaralanma biçimleri ...221

EK Tablo 5.2 Fiziksel veya cinsel þiddet ve genel ve son 4 hafta içindeki saðlýk durumu....222

EK Tablo 5.3 Fiziksel veya cinsel þiddet ve hayata son verme düþüncesi...223

EK Tablo 5.4 Þiddetin çocuklar üzerinde etkisi ...224

EK Tablo 6.1 Yaþanan þiddet sonucu resmi kurum veya sivil toplum kuruluþlarýna baþvurma ...226

EK Tablo 6.2 Yaþanan þiddet sonucu resmi kurum veya sivil toplum kuruluþlarýna baþvuran kadýnlarýn aldýklarý hizmetten memnuniyeti ...227

EK Tablo 6.3 Yaþanan þiddet sonucu kurumlara/kiþilere baþvurma nedenleri ...228

EK Tablo 6.4 Yaþanan þiddet sonucu kurumlara/kiþilere baþvurmama nedenleri ...229

EK Tablo 6.5 Yaþanan fiziksel þiddete karþý kendini korumak amacýyla fiziksel olarak karþýlýk vermenin þiddete etkisi ...230

EK Tablo 6.6 Yaþanan þiddet sonucu evi terk ettiklerinde kadýnlarýn ilk gittikleri yer ...231

EK Tablo 6.7 Yaþanan þiddet sonucu evi terk etme nedenleri ...232

EK Tablo 6.8 Yaþanan þiddet sonucu evi terk ettikten sonra geri dönme nedenleri ...233

EK Tablo 6.9 Yaþanan þiddet sonucu evi terk etmeme nedenleri ...234

EK Tablo 6.10 Kadýnlarýn bugün þiddet görseler uygulamayý düþündükleri davranýþ biçimleri ...235

Þekil 3.1 Nüfus Piramidi ...39

Þekil 4.1 Fiziksel þiddetin derecesi ...49

Þekil 4.2 Þiddet biçimlerinin yüzdesi ...51

Þekil 4.3 Medeni duruma göre fiziksel þiddet yaygýnlýðý...53

Þekil 4.4 Eðitim durumuna göre fiziksel þiddet yaygýnlýðý...54

Þekil 4.5 Eðitim durumuna göre cinsel þiddet yaygýnlýðý...55

Þekil 4.6 Eðitim durumuna göre duygusal istismar yaygýnlýðý...55

Þekil 4.7 Fiziksel þiddete iliþkin tutum ve yaþanan fiziksel þiddet...62

Þekil 4.8 Fiziksel þiddete iliþkin tutum ve yaþanan cinsel þiddet...63

Þekil 5.1 Yaralanma biçimleri ...75

Þekil 5.2 Þiddet ve genel saðlýk...77

Þekil 5.3 Þiddet ve son 4 hafta içindeki saðlýk ...78

Þekil 5.4 Fiziksel veya cinsel þiddet ve hayata son verme düþüncesi...80

Þekil 5.5 Fiziksel veya cinsel þiddet ve hayata son vermeyi deneme...80

Þekil 5.6 Þiddetin çocuklarýn üzerinde etkisi ...81

Þekil 6.1 Yaþanan þiddetin paylaþýlmasý...87

Þekil 6.2 Yaþanan þiddet sonucu resmi kurum veya sivil toplum kuruluþlarýna baþvurma ...90

Þekil 6.3 Yaþanan þiddeti paylaþma ile þiddet sonucu bir kurum/kuruluþa baþvurmanýn karþýlaþtýrýlmasý (bölge ve yerleþim yerine göre)...91

Þekil 6.4 Yaþanan þiddeti paylaþma ile þiddet sonucu bir kurum/kuruluþa baþvurmanýn karþýlaþtýrýlmasý (temel özelliklere göre)...91

Þekil 6.5 Þiddet sonucu evi terk etme (bölge ve yerleþim yerine göre)...95

Þekil 6.6 Þiddet sonucu evi terk etme (temel özelliklere göre)...96

KISALTMA AÇILIMI

AB Avrupa Birliði (Ýng. EU)

ADNKS Adrese Dayalý Nüfus Kayýt Sistemi BM Birleþmiþ Milletler (Ýng. UN)

CEDAW Kadýnlara Karþý Her Tür Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Sözleþmesi DEFF Desen etkisi (örneklem büyüklüðünün belirlenmesi ile ilgili) DHS Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý

DSÖ Dünya Saðlýk Örgütü (Ýng. WHO)

EC Avrupa Komisyonu

ECD Avrupa Komisyonu Delegasyonu

HÜNEE Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (Ýng. HUIPS) KSGM Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü

MFÝB Merkezi Finans ve Ýhale Birimi (Ýng. CFCU) NUTS Ýstatistiki Bölge Birimleri Sýnýflandýrmasý PSU Birincil Örnekleme Birimi

SHÇEK Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu STK Sivil Toplum Kuruluþu

TNSA Türkiye Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý TÜÝK Türkiye Ýstatistik Kurumu (Ýng. TURKSTAT) UNICEF Birleþmiþ Milletler Çocuklara Yardým Fonu UNFPA Birleþmiþ Milletler Nüfus Fonu

Kadýna yönelik aile içi þiddet kültürel, coðrafi, dini, toplumsal ve ekonomik sýnýr tanýmayan bir insan haklarý ihlali olarak varlýðýný tüm dünyada sürdürmektedir. Önemli bir toplumsal sorun olan kadýna yönelik aile içi þiddet kadýnlarýn yalnýzca fiziksel ve ruhsal saðlýðýný etkilemekle kalmayýp; hukuki, sosyal, siyasal ve ekonomik statülerinin geliþmesini de engellemektedir.

Ülkemizde de önemli bir sorun olan kadýna yönelik þiddetin önlenmesi ve maðdurlarýn korunmasý amacýyla gerek uluslararasý taahhütlerimiz gerekse ulusal mevzuatýmýzdaki düzenlemeler dikkate alýnarak her alanda yasal ve idari tedbirler alýnmýþ ve topyekûn bir mücadele baþlatýlmýþtýr. Bu sorunla mücadele ederken ihtiyaç duyulan toplumsal zihniyet dönüþümleri için ise büyük bir kararlýlýkla çeþitli kampanyalar, projeler ve çalýþmalar yürütülmektedir. Bununla birlikte, ülkemizde bu alanda ayrýntýlý bilgi ve veri saðlayan araþtýrma sayýsýnýn oldukça az olmasý kadýna yönelik þiddetle mücadelede büyük bir engel oluþturmuþtur.

Kadýna yönelik þiddetle daha etkin mücadele yürütmek, politikalar ve programlar oluþturabilmek için ulusal düzeyde veri ihtiyacýný karþýlamak amacýyla Merkezi Finans ve Ýhale Birimi'nin sözleþme makamý olduðu "Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý" Avrupa Birliði'nin mali desteðiyle Bakanlýðýma baðlý Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü’nce yürütülmüþtür.

Türkiye genelinde kadýna yönelik aile içi þiddetin yaygýnlýðý ve türleri, nedenleri ve sonuçlarý hakkýnda ayrýntýlý bilgi edinilmesini hedefleyen araþtýrma ICON Institut Public Sector Gmbh, BNB Ltd. Þirketi ve Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü konsorsiyumu tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir.

Kadýna yönelik þiddet konusunda dünyada ve ülkemizde yürütülmüþ en kapsamlý araþtýrma özelliðine sahip olan "Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý"nýn sonuçlarý kadýna yönelik þiddetin ülkemizde çok önemli bir toplumsal sorun olarak varlýðýný sürdürdüðünü ve sorun ile mücadelede kalýcý bir çözüme ulaþmak için tüm kurum ve kiþilere büyük sorumluluk düþtüðünü bir kez daha ortaya koymaktadýr.

Araþtýrmanýn kadýna yönelik þiddetle mücadeleye ve bu konuda oluþturulacak politika ve programlara önemli katký saðlayacaðýna olan inancýmla araþtýrmayý gerçekleþtiren tüm taraflara teþekkür ediyorum.

Nimet ÇUBUKÇU Devlet Bakaný

Kadýna yönelik aile içi þiddetin yaygýnlýðý-yoðunluðu ve türleri deðiþmekle beraber dünyanýn her yerinde, tüm toplumlarda, toplumlarýn çeþitli katmanlarýnda varolmuþ ve varolmaya devam eden, dünya kadýnlarýnýn yaþadýðý ortak bir sorundur. Dünyada, özellikle geliþmiþ ülkelerde, 1960'lardan itibaren etkili hale gelmeye baþlayan kadýn hareketinin çabalarýyla kadýna yönelik aile içi þiddet toplumlarýn gündemine girmeye baþlamýþ ve son 30 yýlda da kadýna yönelik en önemli insan haklarý ihlallerinden birisi olarak kabul edilmiþtir.

Kadýnlar en güvenli olmalarý gereken yerde, yani evlerinde, en çok güvenmeleri gereken kiþilerden, yani babalarý - erkek kardeþleri ve özellikle de hayatlarýný paylaþtýklarý eþlerinden çeþitli þekillerde ve derecelerde þiddet görmektedirler. Kadýna yönelik aile içi þiddet, kadýnlarý baskýlayan-baðýmlý hale getiren, özgüvenlerini yok eden, benlik saygýlarýný azaltan, ailenin gelecek nesillerine olumsuz model oluþturan, özellikle kadýnlarýn ve çocuklarýnýn beden ve ruh saðlýklarýný bozan, sosyal ve kültürel temelleri aðýr basan ciddi bir halksaðlýðý sorunudur.

Türkiye'de kadýna yönelik aile içi þiddet konusu 1980'li yýllarýn sonunda etkin olmaya baþlayan kadýn hareketinin çabalarýyla ülkemiz gündemine girmiþtir. 1990'lý yýllardan itibaren de bu konuda kurumsallaþma baþlamýþtýr. Bu çerçevede Baþbakanlýða baðlý Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü kurulmuþ, çeþitli üniversitelerde kadýn araþtýrma merkezleri açýlmaya baþlanmýþ ve kadýnlara yönelik faaliyet gösteren sivil toplum kuruluþlarýnýn sayýsý giderek artmýþtýr. Tüm bu kamu, akademik ve sivil toplum kuruluþlarýnýn iþbirliði ile kadýna yönelik aile içi þiddet konusunun gündemde kalmasý saðlanmýþtýr.

Ülkemizde bu konuda çeþitli yerel araþtýrmalar yanýnda son yýllarda az sayýda ulusal araþtýrma da gerçekleþtirilmiþtir.

Burada sonuçlarýný paylaþacaðýmýz "Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý"

bu konuda dünyada ve ülkemizde yürütülmüþ, örneði en büyük ve içeriði en kapsamlý araþtýrmadýr. Bu çalýþmanýn temel amacý ülkemizde þiddetle mücadele için gerekli temel ve ayrýntýlý güncel bilgileri elde etmektir. Çalýþmanýn özel amaçlarý olan aile içinde kadýnlarýmýzýn yaþadýðý þiddetin yaygýnlýðý, biçimleri, derecesi, nedenleri ve þiddetin yol açtýðý sorunlar, baþ etme yollarý konusunda ayrýntýlý bilgiler, hem niceliksel, hem niteliksel araþtýrma yöntemleriyle toplanmýþtýr.

Niceliksel araþtýrma örneði Türkiye, 12 coðrafi bölge ve kýr-kent yerleþim alanlarýný temsil edecek þekilde 51 ilde 24048 haneden oluþmuþ olup 2008 yýlý Temmuz-Eylül aylarýnda bu haneler eðitilmiþ görüþmeciler tarafýndan ziyaret edilerek, evlenmiþ ve 15-59 yaþlar arasýndaki kadýnlarla yüz yüze görüþülmüþtür.

Araþtýrmadan elde edilen bulgular bu yayýnda ayrýntýlý biçimde sunulmaktadýr. Niceliksel yöntemle elde edilen sonuçlara göre ülkemizde kadýna yönelik aile içi fiziksel, duygusal ve cinsel þiddet çok yaygýndýr. Þiddetin boyutu kadýnýn temel özelliklerine göre bazý

ve okul çaðýndaki çocuklarýn beden ve ruh saðlýðý üzerine çok olumsuz etkileri vardýr.

Kadýnlar yaþadýklarý þiddeti paylaþmamakta, herhangi bir kuruma baþvuran küçük bir grup kadýn da aldýklarý hizmetlerden memnun olmadýklarýný belirtmektedir. Niteliksel araþtýrmada da çeþitli özellikteki kadýnlar, erkekler, kamu, gönüllü kuruluþ çalýþanlarýndan þiddetle ilgili çok ayrýntýlý bilgiler elde edilmiþ olup son bölümde sunulmaktadýr.

Bu kapsamlý ve büyük çalýþmanýn gerçekleþtirilmesi üniversite, kamu ve sivil toplum kuruluþlarý iþbirliðinin baþarýlý bir örneðidir.

Bu araþtýrmanýn yararlanýcý kurumu olan T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü'ne bu süreçteki olumlu iþbirliði için, araþtýrmaya mali destek saðlayan Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonuna, ihaleyi yapan ve kontratý imzalayan AB Merkezi Finans ve Ýhale Birimi yetkililerine, örneklem seçimindeki katkýlarý nedeniyle TÜÝK yetkililerine, alan çalýþmasý sýrasýnda ziyaret edilen illerin Valilikleri, Sosyal Hizmetler ve Saðlýk Müdürlükleri yetkililerine alanda verdikleri destek için teþekkür ederim.

Enstitümüzün tüm çalýþmalarýnda olduðu gibi bu araþtýrmanýn da baþlangýcýndan itibaren bize güvenen ve idari destek veren Hacettepe Üniversitesi Rektörlüðü ve idari iþlemlerin yürütülmesini kolaylaþtýran Bilimsel Araþtýrmalar Birimi ve Strateji Daire Baþkanlýðýna teþekkür ederim.

Niceliksel ve niteliksel araþtýrmada ekip baþý, denetçi, görüþmeci, veri giriþçi olarak çalýþan tüm arkadaþlarýmýzýn çalýþmalarýný takdir ediyorum. Ayrýca çalýþmaya katýlmayý kabul eden, yaþadýklarýný bizlerle paylaþan kadýnlarýmýza da teþekkür ederim.

Son olarak konsorsiyum ortaklarý olan ICON-INSTITUT Public Sector ve BNB Danýþmanlýk þirketi yetkililerine olumlu iþbirliðimiz için, proje anahtar uzmanlarý ile Nüfus Etütleri Enstitüsü uzmanlarý, akademik personeli ile idari görevlerde çalýþanlara araþtýrma süresince duyarlý, özverili, titiz, baþarýlý çalýþmalarý için teþekkür ediyor ve takdirlerimi sunuyorum.

"Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý, 2008" de elde edilen ülke genelindeki güncel sonuçlarýn ülkemizde kadýnlara yönelik aile içi þiddetle mücadele konusunda Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, diðer ilgili kamu kuruluþlarý, üniversiteler ve sivil toplum kuruluþlarýnýn politika oluþturma, strateji belirleme, planlama ile akademik ve gönüllü çalýþmalara iliþkin çabalarýna önemli katkýsý olacaðýna inanýyor, tüm kadýnlarýmýza þiddetsiz bir yaþam diliyorum.

Konsorsiyum adýna Prof. Dr. Sabahat TEZCAN Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Müdürü

TÜRKÝYE 12 BÖL GE HARÝT ASI: 12 Bölg e v e Bölg elerin K apsadýðý Ýller

20 Denizli 35 Ýzmir 43 K

ütahya

45 Manisa 48 Muðla 64 Uþak BÖL

GELER VE ÝLLER

04 DOÐU MARMARA 11 Bi

lecik

14 Bolu 16 Bur

sa

26 Eskiþehir 41 K

ocaeli 54 Sakarya 77 Yalova 81 Düzce 05 BATI ANADOLU 06 Ankara 42 Konya 70 Karaman

06 AKDENÝZ 01 Adana 07 An

talya 15 Burdur 31 Hatay 32 Isparta

33 Ýçel 46 K.Mar

aþ 80 Osmaniye 07 ORTA ANADOLU 38 Kayseri 40 Kýrþehir

50 Nevþehir 51 Nið

de 58 Sivas 66 Yozgat 68 Aksaray 71 Kýrýkkale

08 BATI KARADENÝZ 05 Amasya 18 Çankýrý 19 Çorum 37 K

astamonu

55 Samsun 57 Sinop 60 T

okat 67 Zonguldak

74 Bartýn 78 K

arabük

09 DOÐU KARADENÝZ 08 Artvin 28 Gir

esun

29 Gümüþhane 52 Or

du 53 Rize 61 Trabzon

10 KUZEYDOÐU ANADOLU 04 Aðrý 24 Erzinc

an

25 Erzurum 36 K

ars 69 Bayburt 75 Ardahan 76 Iðdýr 11 ORTADOÐU ANADOLU 12 Bingöl

13 Bitlis 23 Elazýð 30 Hakk

ari 44 Malatya

49 Muþ 62 T

unceli 65 Van

12 GÜNEYDOÐU ANADOL 02 Adýyaman 21 Diyarbakýr 27 Gazian 47 Mardin

56 Siirt 63 Þanlýurf 72 Batman

73 Þýrnak 79 K

ilis

GÝRÝÞ

Araþtýrmanýn arka planý

Kadýna yönelik aile içi þiddet, kültürel, coðrafi, dini, toplumsal ve ekonomik sýnýrlarý aþan küresel düzeyde bir sorundur. Ýnsan haklarý açýsýndan, toplumsal cinsiyet temelinde bir insan hakký ve özgürlük ihlali olan kadýna yönelik aile içi þiddet, kadýnlarýn toplumsal ve ekonomik yaþamda yerlerini alma haklarýndan çeþitli biçimlerde yoksun kalmalarýna, bunun da ötesinde fiziksel ve ruhsal saðlýk sorunlarý yaþamalarýna, sakat kalmalarýna ve yaþamlarýný yitirmelerine neden olmaktadýr. Aile içi þiddet vakalarýnýn önemli bir kýsmýnda, suç failleri çoðunlukla eþ veya kadýnýn birlikte olduðu kiþiler ve/veya diðer aile bireyleridir.

Uluslararasý araþtýrmalar, fiziksel þiddetin özellikle kadýnýn eþi veya birlikte olduðu kiþi/kiþiler tarafýndan gerçekleþtirildiðini ortaya koymuþtur. Ayrýca kadýna yönelen þiddetin fiziksel, duygusal, ekonomik ve sosyal etkileri sadece kadýnlar üzerinde deðil çocuklar, aileler ve toplumda da kendini göstermektedir.

Birleþmiþ Milletler (BM) Genel Kurulu tarafýndan 1993 yýlýnda kabul edilmiþ olan Kadýna Yönelik Þiddetin Ortadan Kaldýrýlmasý Bildirgesi'nde kadýna yönelik þiddet, "ister kamusal isterse özel yaþamda meydana gelsin, kadýnlara fiziksel, cinsel veya psikolojik zarar veya ýstýrap veren veya verebilecek olan cinsiyete dayalý bir eylem, uygulama ya da bu tür eylemlerle tehdit etme, zorlama veya keyfi olarak özgürlükten yoksun býrakma" þeklinde tanýmlanmaktadýr (United Nations, 1993). Bildirgede kadýna yönelik þiddet türleri fiziksel, cinsel, duygusal, ekonomik ve sözlü istismar olarak tanýmlanýrken, genellikle kadýnlarýn maruz kaldýklarý namus cinayeti, cinsel taciz, tecavüz gibi eylemlere de farklý þiddet biçimleri arasýnda yer verilmektedir. Aile içi þiddet BM tarafýndan "özel yaþamda, genellikle cinsel iliþki ya da kan baðý ile baðlý bireyler arasýnda vuku bulan bir þiddet türü" olarak tanýmlanmaktadýr (BM, 2003, aktaran KSGM, 2008).

Kadýna yönelik þiddet konusu, yirminci yüzyýlýn son çeyreðine girerken uluslararasý kamuoyu tarafýndan sadece aile baðlamýnda ele alýnmýþ ve þiddete özel bir vurgu yapýlmamýþtýr. Sonralarý, daha çok saðlýk problemi olarak üzerinde durulan kadýna yönelik þiddet konusunun kapsamlý bir biçimde ele alýnmasý 1985 yýlýnda Nairobi'de düzenlenen 3. Kadýn Konferansý'nda olmuþtur. Kadýn hareketinin ve kadýn sorunlarý üzerinde çalýþan uluslararasý örgütlerin sürekli çabalarý sonucunda aile içi þiddet 1990'lý yýllardan itibaren uluslararasý gündemde yerini almýþtýr. Kadýna yönelik þiddet konusunda yapýlan araþtýrma ve incelemeler özellikle 20. yüzyýlýn son on yýlýnda hýz kazanarak devam etmiþtir. Böylece,

Bölüm 1

Giriþ

Banu AKADLI ERGÖÇMEN, Sunday ÜNER, Elif KURTULUÞ YÝÐÝT

kadýna karþý þiddetin hem yaygýnlýðýna hem de nedenlerine ve sonuçlarýna iliþkin önemli ölçüde bilgi birikimi saðlanmýþtýr. Yakýn zamanda Dünya Saðlýk Örgütü (DSÖ) tarafýndan yürütülmüþ olan "WHO Multi-country Study on Women's Health and Domestic Violence against Women"¹ (Garcia-Moreno ve diðerleri, 2005) çalýþmasý, bir birlikteliði olmuþ kadýnlara eþleri veya birlikte olduklarý kiþi/kiþiler tarafýndan yaþamlarýnýn herhangi bir döneminde uygulanan fiziksel ve cinsel þiddet yaygýnlýðýnýn yüzde 15 ile yüzde 71 arasýnda deðiþtiðini ve pek çok araþtýrma bölgesinde de bu düzeyin genellikle yüzde 30 ile yüzde 60 arasýnda olduðunu göstermiþtir.

Türkiye'de ise kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda ayrýntýlý bilgi ve veri saðlayan araþtýrma sayýsý azdýr. Kadýnlarýn yaþadýðý þiddeti niceliksel boyutta ele alan iki çalýþma bulunmaktadýr. Bunlardan ilki, Aile Araþtýrma Kurumu (daha sonra T.C. Baþbakanlýk Aile ve Sosyal Araþtýrmalar Genel Müdürlüðü ismini almýþtýr) tarafýndan 1994 yýlýnda yapýlmýþtýr, bir diðeri ise son dönemde Altýnay ve Arat (2008) tarafýndan, ulusal düzeyde sonuçlar sunan bir alan araþtýrmasý olup, bu araþtýrmada ayný zamanda niteliksel bir çalýþmaya da yer verilmiþtir. Bu tür çalýþmalarýn sýnýrlý sayýda olmasý, Türkiye'de kadýna yönelik aile içi þiddetin yaygýnlýðýnýn tüm boyutlarýyla ortaya konulmasýný saðlayacak bir alan çalýþmasýný gerektirmiþtir.

Kadýna yönelik þiddetin yaygýnlýðý, þiddetin nedensel boyutu ve algýlanýþý ile ilgili veri yetersizliði, þiddetle mücadele edecek ulusal programlarýn oluþturulmasýný ve uygulanmasýný engelleyen en önemli faktörlerden birisi olarak deðerlendirilmiþ ve KSGM'nin yararlanýcý kurum olduðu "Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý" ICON-Institut Public Sector, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü ve BNB Danýþmanlýk'dan oluþan üç ortaklý bir konsorsiyum tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir. Merkezi Finans ve Ýhale Birimi'nin sözleþme makamý olduðu bu araþtýrma Avrupa Komisyonu'nun mali desteði ile yapýlmýþtýr.

Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý pek çok açýdan öncü olan bir çalýþmadýr.

• Araþtýrma, kadýna yönelik þiddet konusunda yürütülmüþ ülke çapýnda temsil niteliðine sahip en kapsamlý ilk araþtýrma olup, kadýna yönelik þiddet konusunda kentsel ve kýrsal yerleþim yerleri, 12 bölge ve bazý temel göstergeler düzeyinde bilgi veren en geniþ çaplý örnekleme sahiptir.

• Örneklem büyüklüðü açýsýndan, dünyada bu konuda yapýlmýþ araþtýrmalar arasýnda uygulanan yöntem (yüz yüze görüþme tekniði) baðlamýnda en büyük ölçekli çalýþmalarýn baþýnda gelmektedir.

• Araþtýrmanýn niceliksel ayaðý DSÖ'nün birçok ülkede uyguladýðý sorukaðýdýnýn Türkiye'ye uyarlanmasý ile gerçekleþtirildiðinden sonuçlar uluslararasý karþýlaþtýrma olanaðýný saðlamaktadýr.

1 "Kadýn Saðlýðý ve Aile Ýçi Þiddet üzerine DSÖ Çok Ülkeli Çalýþmasý".

• Araþtýrmada hem kadýna yönelik aile içi farklý þiddet biçimlerinin yaygýnlýðý niceliksel bileþen ile ortaya konmuþ, hem de kadýnlarýn yaný sýra erkeklerin de þiddeti nasýl algýladýklarýna yönelik bilgi niteliksel bileþen yoluyla elde edilmiþtir.

• Araþtýrmada, eþ veya birlikte olunan kiþi/kiþiler dýþýndakiler tarafýndan kadýna yönelik fiziksel ve cinsel þiddet ile çocukluk döneminde cinsel istismara iliþkin bilgi de toplanmýþtýr.

• Ayrýca niceliksel araþtýrma yöntemi ile elde edilen araþtýrma verileri Türkiye Ýstatistik Kurumu'nun Resmi Ýstatistik Programý kapsamýnda yer almaktadýr.

Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý'nýn hedef nüfusu 15-59 yaþ grubundaki kadýnlardýr. Aralýk 2007 ile Þubat 2009 tarihleri arasýndaki 15 aylýk süre içinde gerçekleþtirilen bu araþtýrma kadýnlarýn yaþadýðý aile içi þiddetin yaygýnlýðýna, þiddet biçimlerine, neden ve sonuçlarýna, risk faktörlerinin saptanmasýna ve þiddetin algýlanýþýna iliþkin bilgiler saðlayarak bu alandaki veri gereksinimini karþýlamaktadýr. Bu raporda, araþtýrmanýn yöntemi, hanehalký nüfusu ve cevaplayýcýlarýn özellikleri, kadýna yönelik þiddetin yaygýnlýðý ve þiddet biçimleri, kadýnlarýn toplumsal cinsiyet ve þiddete iliþkin tutumlarý, eþi/birlikte olduðu kiþi dýþýndakilerden kadýna yönelik þiddet, kadýna yönelik þiddet ve saðlýk sonuçlarý, kadýna yönelik þiddetle mücadele ve niteliksel araþtýrma sonuçlarý sunulmaktadýr.

Türkiye'de kadýna yönelik þiddetle ilgili hukuki altyapý ve kurumsallaþma

Türkiye'de 1980'li yýllardan itibaren kadýn hareketinin çabalarý sonucunda cinsiyete dayalý aile içi þiddet, kamuoyunun ve devletin gündeminde önemli bir sorun alaný olarak ele alýnmaya baþlanmýþtýr. Bu konuda özellikle ulusal mevzuata iliþkin birçok çalýþma yürütülmüþ ve kadýna yönelik þiddetle mücadele için þiddet maðduru kadýnlarýn korunmasý, desteklenmesi ve faillerin cezalandýrýlmasý konularýnda gerekli yasal düzenlemeler yapýlarak olumlu geliþmeler elde edilmiþtir.

Uluslararasý kamuoyunun kadýna yönelik þiddeti insan haklarý ihlali olarak ele almýþ olmasý, ulusal düzeyde bu konunun devletlerin sorumluluðuna verilmesini saðlamýþtýr.

Kadýna yönelik þiddetle mücadele, Türkiye'nin imzalamýþ olduðu uluslararasý sözleþmeler ve Birleþmiþ Milletler kararlarýyla devletin öncelikli sorumluluklarý arasýnda yer almýþtýr². Devlet içi kurumsallaþma 1987 yýlýnda Devlet Planlama Teþkilatý Sosyal Planlama Genel Müdürlüðü bünyesinde kurulan Kadýna Yönelik Politikalar Danýþma Kurulu ile baþlamýþtýr ve 1990 yýlýnda kadýnlarla ilgili politikalarý geliþtirmek için ulusal bir mekanizma olarak Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü (KSGM) 422 sayýlý ve 20 Nisan 1990 tarihli kanun

2 Kadýna Karþý Her Türlü Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Sözleþmesi (CEDAW) Komitesi'nin 1989'da yayýnladýðý 12 nolu tavsiye kararýnda kadýnlarýn þiddetten korunmasýnýn üye devletlerin yükümlülüðünde olduðu belirtilmiþ ve ülke raporlarýnda bu yönde geliþtirilen tedbirlerin rapor edilmesi istenmiþtir. Komitenin 1992 yýlýnda aldýðý 19 nolu tavsiye kararý ile kadýna yönelik þiddet, cinsiyete dayalý ayrýmcýlýðýn bir sonucu olarak beyan edilmiþ ve kadýna yönelik ayrýmcýlýk þiddetin en önemli sebeplerinden biri olarak vurgulanmýþtýr. CEDAW Türkiye'de de 1986 yýlýnda kabul edilmiþtir. Türkiye'nin 8 Eylül 2000'de imzaladýðý Ýhtiyari Protokol, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafýndan 30 Temmuz 2002'de onaylanarak Türkiye'de de kadýnlarýn bu baþvuru olanaðýndan yararlanmasýnýn yolu açýlmýþtýr.

hükmünde kararname ile kurulmuþtur³. KSGM Teþkilat ve Görevleri Hakkýnda Kanun (5251 sayýlý kanun) 27 Ekim 2004'de kabul edilmiþ ve 6 Kasým 2004'te 25635 sayýlý Resmi Gazetede yayýnlanmýþtýr.

KSGM ve kadýn sorunlarý üzerinde çalýþan sivil toplum kuruluþlarý arasýndaki iþbirliði ile konuyla ilgili mevzuata iliþkin bazý ilerlemeler saðlanmýþtýr. Ayrýca, KSGM özellikle hukuki çerçevenin belirlenmesi ve veri saðlanmasý için araþtýrmalarýn yapýlmasýnda da önemli rol oynamýþtýr. 1990 yýlýnda ilk kadýn konuk evinin kurulmasý, kadýna yönelik þiddetle mücadelenin devletin gündeminde yer almasýnda baþlangýç noktasý olmuþtur. Yirminci yüzyýlýn son 10 yýlý içinde kadýna yönelik þiddetle mücadele alanýndaki mevzuat deðiþtirilmiþtir.

Avrupa Birliði'ne katýlým çabalarý çerçevesinde, mevzuatta önemli ilerlemeler ve deðiþiklikler gerçekleþtirilmiþtir. Aile içinde þiddete maruz kalan kadýnlarýn korunmasý amacýyla 1998 yýlýnda yürürlüðe giren ve 2007 yýlýnda yeniden düzenlenen 4320 sayýlý Ailenin Korunmasýna Dair Kanun Ulusal Eylem Planý'nda da (2007-2010) belirtildiði gibi önemli bir dönüm noktasý olmuþtur. Bu kanun ile aile içinde þiddete maruz kalan bireylerin korunmasýna yönelik olarak Aile Mahkemesi hakimleri tarafýndan alýnabilecek tedbirler düzenlenmiþtir (KSGM, 2008). Bu kanunun etkin biçimde uygulanmasýný saðlamak amacýyla da Adalet Bakanlýðý, 01.01.2006 tarihinde hakim ve savcýlara yönelik olarak 35 sayýlý genelgeyi yayýnlamýþtýr.

2000'li yýllarda Anayasa da dahil tüm yasalarda kadýn-erkek eþitliðini güvence altýna alacak gerekli yasal düzenlemeler yapýlmýþtýr. Kadýn-erkek eþitliði ilkesi, Anayasa'nýn 41.

ve 66. maddelerinde 2001 yýlýnda, 10. ve 90. maddelerinde 2004 yýlýnda yapýlan deðiþikliklerle güçlendirilmiþtir. Anayasa'nýn 10. maddesi kadýn erkek eþitliðinin yaþama geçirilmesinden devletin sorumlu olduðunu hükme baðlamýþtýr. Kamu kurum ve kuruluþlarý ile sivil toplum kuruluþlarýnýn ve meslek örgütlerinin iþbirliði ile yeni Medeni Kanun (yürürlük tarihi: 2002) ve Yeni Ceza Kanunu'nun⁴ (yürürlük tarihi: 2005) hazýrlanmasý ve yasalaþmasý gerçekleþtirilmiþtir (KSGM, 2008). Toplumsal cinsiyete dayalý þiddet, bir insan hakký ihlali olup, bu ihlalin önlenmesi devletin sorumluluðu içinde yer almaktadýr.

Bu baðlamda, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasý'nýn 17. Maddesi'nde "Kiþinin dokunulmazlýðý, maddi ve manevi varlýðý" baþlýðý altýnda "Herkes, yaþama, maddi ve manevi varlýðýný koruma ve geliþtirme hakkýna sahiptir" denilmekte ve kimsenin "… insan haysiyetiyle baðdaþmayan bir ceza veya muameleye tabi tutulamayacaðý" belirtilmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde, töre ve namus cinayetleri ile kadýnlara ve çocuklara yönelik þiddetin sebeplerinin araþtýrýlarak alýnmasý gereken önlemlerin belirlenmesi amacýyla

3 1990'da Kadýnýn Statüsü ve Sorunlarý Baþkanlýðý olarak baþlayan kurum 1991'de Genel Müdürlük olarak doðrudan Baþbakanlýða baðlanmýþtýr.

4 Yeni Türk Ceza Kanunu, kadýn haklarýnýn korunmasý yönünden büyük ilerleme içerir ve kadýna yönelik þiddeti suç olarak ele alýr. Ayrýca bu kanun, namus cinayetlerinin yok edilmesini hedefleyen özel önlemler alýr, evlilik içi tecavüzü yasaklar, evli ve evli olmayan kadýnlar arasýndaki ayrýmcýlýðý kaldýrýr. Cinsel suçlarýn "topluma karþý iþlenen suçlar" baþlýðý altýndan

"kiþilere karþý suçlar" baþlýðý altýna alýnmasýyla önemli bir deðiþiklik yapýlmýþtýr.

11.10.2005 tarihinde bir araþtýrma komisyonu kurulmuþtur. Komisyonun bir rapor hazýrlayarak sunmasýnýn ardýndan, kadýnlara ve çocuklara yönelik þiddetin ortadan kaldýrýlmasý için alýnmasý gereken önlemler ve sorumlu olacak kuruluþlarýn belirlendiði 2006/17 sayýlý Baþbakanlýk Genelgesi⁵ yayýnlanmýþtýr. Bu genelgede kadýna yönelik þiddet ve töre/namus cinayetlerinin önlenmesi konularýnda KSGM koordinatör kurum olarak belirlenmiþ ve genelge gereðince, sorumlu Devlet Bakaný baþkanlýðýnda "Kadýnlara Yönelik Þiddeti Ýzleme Komitesi" kurulmuþtur.

Söz konusu genelge ile, Kadýna Yönelik Þiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planý hazýrlama görevi KSGM'nin sorumluluðuna verilmiþtir. Kadýna yönelik aile içi þiddetin yok edilmesi için kurumsal mekanizmalarýn güçlendirilmesi kapsamýnda, KSGM tarafýndan, kamu kuruluþlarý, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluþlarýnýn da katkýsýyla "Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planý 2007-2010" hazýrlanmýþtýr (KSGM, 2008).

Ýçiþleri Bakanlýðý da Baþbakanlýk Genelgesi kapsamýnda belirtilen görev ve sorumluluklarýn etkin ve hýzlý bir biçimde hayata geçirilmesini saðlamak üzere valiliklere gönderdiði genelgede (11.01.2007 tarihli ve 6 sayýlý) çocuk ve kadýnlara yönelik þiddet hareketleri ile töre ve namus cinayetlerinin önlenmesi konularýnda yürütülmesi gereken çalýþmalarý belirtmiþtir.

Araþtýrmanýn amacý

Araþtýrmanýn genel amacý, kadýna yönelik þiddetle daha etkili bir þekilde mücadele etmek için hedeflenen politika ve programlarýn oluþturulmasýna ve mevcut politika ve programlarýn geliþtirilmesine imkan saðlayacak, kadýna yönelik þiddet ile ilgili ülke düzeyinde veri oluþturmaktýr. Bu araþtýrma, ayrýca kadýnlarýn insan haklarýný geliþtirmek adýna kadýnlarý aile içi þiddetten korumak konusunda sorumluluðu olan paydaþlarýn kapasitelerinin güçlendirilmesine katkýda bulunmayý da amaçlamýþtýr.

Sorunun büyüklüðünün ve içeriðinin, nedenlerinin ve sonuçlarýnýn, risk faktörlerinin ve koruyucu etkenlerin, kadýnlarýn yaþadýklarý þiddeti algýlama biçimlerinin, gereksinimlerinin, þiddete verdikleri tepkinin ve geliþtirdikleri mücadele yöntemlerinin anlaþýlmasý açýsýndan ülke geneli, yerleþim yeri ve bazý temel deðiþkenler için veriye olan gereksinim, bu çalýþmanýn temel hareket noktasýný oluþturmuþtur.

Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý, kadýna yönelik þiddetle mücadele stratejilerini planlarken, programlarý oluþtururken ve özellikle farkýndalýðý oluþturmak için çaba gösterilirken güvenilir bir bilgi tabaný üzerinde hareket etmek için veri gereksinimi çerçevesinde yapýlmýþ bir çalýþmadýr. Ayrýca bu çalýþma zaman içinde meydana gelen deðiþikliklerin izlenebilmesine de temel oluþturmasý açýsýndan da önem taþýmaktadýr. Bu amaçlar doðrultusunda belirlenmiþ diðer hedefler aþaðýda sunulmaktadýr:

5 "Çocuk ve Kadýnlara Yönelik Þiddet Hareketleriyle Töre ve Namus Cinayetlerinin Önlenmesi Ýçin Alýnacak Tedbirler"

• Kadýna yönelik farklý þiddet türlerinin yaygýnlýðýna iliþkin güvenilir tahminler elde edilmesi. Bu tahminlerin hem Türkiye, hem de bölge, kýrsal/kentsel yerleþim yerleri, eðitim ve sosyo-ekonomik düzey gibi seçilmiþ temel deðiþkenler için de verilmesi,

• Eþ/birlikte olunan kiþi tarafýndan uygulanan þiddetin, saðlýk sonuçlarý ve diðer sonuçlarla iliþkisinin ortaya konulmasý,

• Farklý ortamlarda, aile içi kadýna yönelik þiddet için koruyucu faktörlerin ve risk faktörlerinin belirlenmesi,

• Aile içi þiddete maruz kalan kadýnlarýn þiddetle baþ etmede uyguladýklarý stratejilerin araþtýrýlmasý,

• Farklý yaþlar ve eðitim düzeyleri gibi çeþitli özellikler temelinde kadýnlarýn ve erkeklerin, maðdurlarýn ve faillerin ve hizmet sunanlarýn bakýþ açýlarýnýn ve tutumlarýnýn bilinmesi,

• Þiddet maðdurlarýna mevcut kurumlar tarafýndan verilen hizmetlerin ve bu hizmetlere bakýþýn tespit edilmesi.

Bu araþtýrmadan elde edilen veriler, kadýnlara yönelik þiddetle mücadele kapsamýnda yapýlacak müdahalelerin planlanmasýnýn yanýnda, insan haklarý ihlalinin bu en kötü þekli ile mücadelede Türkiye'nin saðladýðý geliþmeleri takip etmek için de bir dayanak oluþturulmasýnda oldukça önemli olacaktýr.

YÖNTEM

Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý'nýn yöntemi, bu konuyla mücadelenin temel koþullarýndan biri olan veri elde etmeyi en güvenilir biçimde saðlamak üzere planlanmýþtýr. Bu araþtýrma ile, ülke genelinde farklý þiddet biçimlerinin yaygýnlýðýna, özelliklerine ve temel bileþenlerine iliþkin güvenilir ve kullanýlabilir verinin yaný sýra, kadýna yönelik aile içi þiddet ile ilgili deneyimlere ve algýlamalara yönelik veri elde edilmiþtir. Bu hedefler doðrultusunda, veriler, niceliksel ve niteliksel araþtýrma yöntemleri kullanýlarak toplanmýþtýr. Her iki yöntemin de uygulanma sürecinde, araþtýrma konusunun gerektirdiði hassasiyete özen gösterilmiþtir. Duyarlý bir konuda yürütülen bu araþtýrmada, kadýnlarýn güvenliðine öncelik verilmiþ ve araþtýrmanýn tasarýmý görüþmecilerin de güvenliðini saðlayacak biçimde yapýlmýþtýr. Bu araþtýrmada, DSÖ'nün geliþtirmiþ olduðu Etik ve Güvenlik Kurallar esas alýnmýþtýr (WHO, 2001).

Niceliksel araþtýrma yöntemi kullanýlarak ulusal, kýrsal ve kentsel yerleþim yerleri ile 12 Bölge⁶ düzeyinde (Bkz. Türkiye 12 Bölge Haritasý), kadýna yönelik farklý þiddet biçimlerinin yaygýnlýðýna iliþkin güvenilir tahminler elde edilmiþtir. Ayrýca yaþ grubu, eðitim düzeyi ve sosyo-ekonomik statü gibi ana deðiþkenlerin yer aldýðý temel özellikler düzeyinde bu þiddet biçimlerinin daðýlýmlarý verilmiþtir.

Niteliksel araþtýrma yöntemi kullanýlarak farklý gruplarýn aile içi þiddet biçimlerine yönelik deneyimleri ve algýlarý ile þiddete maruz kalan kadýnlara hizmet veren kurum ve kuruluþ çalýþanlarýnýn görüþleri deðerlendirilmiþtir.

Niceliksel Araþtýrma

Projenin niceliksel araþtýrma aþamasýnda, kadýna yönelik aile içi þiddet türlerinin yaygýnlýðýna ve kapsamýna iliþkin ülke çapýnda, kýr/kent ve 12 bölge düzeyinde veri elde edilmesi amaçlanmýþtýr.

Araþtýrmanýn Örneklemi

Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile içi Þiddet Araþtýrmasý'nýn örneklem tasarýmýnda aðýrlýklý, tabakalý ve çok aþamalý küme örneklemesi yaklaþýmý kullanýlmýþtýr. Örneklem tasarýmýnýn

Bölüm 2

Yöntem

Ahmet Sinan TÜRKYILMAZ, Banu AKADLI ERGÖÇMEN, Ýlknur YÜKSEL, Yadigar COÞKUN, Tuðba ADALI

6 12 Bölge; Türkiye'nin Avrupa Birliði'ne uyum süreci doðrultusunda belirlenen istatistiki bölge sýnýflamasýdýr. Üç ayrý düzeyde NUTS (The Nomenclature of Territorial Units of Statistics) bölgeleri oluþturulmuþtur. 12 Bölge NUTS1 düzeyini temsil etmektedir.

temel amacý; ülke geneli, 12 Bölge⁷ ve kent/kýr tabakalarý için kabul edilebilir bir kesinlikle (doðrulukla) araþtýrmanýn kadýna yönelik þiddetle ilgili yaþ grubu, eðitim düzeyi ve sosyo- ekonomik statü gibi ana deðiþkenlerinin tahminlerini % 95 güven aralýðýnda saðlamasýdýr.

Örneklem seçiminde Türkiye Ýstatistik Kurumu (TÜÝK) ile iþbirliði yapýlmýþ ve örnekleme çerçevesi, blok seçimleri ve seçilen hanehalklarýnýn yer aldýðý blok listeleri TÜÝK tarafýndan saðlanmýþtýr.

Örneklem Büyüklüðü ve Daðýlýmý

Türkiye araþtýrma kapsamýnda, ülke geneli, kent/kýr, 12 Bölge ve 5 bölge düzeyinde tahmin vermeyi saðlayacak þekilde 30 tabakaya ayrýlmýþtýr. Araþtýrmanýn hedeflenen örneklem büyüklüðü olan 24,048 hane, 12 Bölgeye yaklaþýk olarak eþit daðýtýlmýþtýr. 12 Bölgeden biri olan Ýstanbul bölgesi hariç, diðer bölgelerde yaklaþýk yüzde 75'e yüzde 25 oranýnda kent ve kýr tabakalarýna daðýlým yapýlmýþtýr. Araþtýrmada nüfusu 10,000 ve üzeri yerleþim yerleri kent, 10,000'den az nüfuslu yerleþim yerleri ise kýr tabakalarýný oluþturmaktadýr. 18,144 hanehalký kent tabakalarýndan, 5,904 hanehalký ise kýr tabakalarýndan seçilmiþtir (Tablo 2.1).

Araþtýrmanýn örneklemi küme örneklemesidir. Kentte küme büyüklüðü 48 hanehalký, kýrda ise 36 hanehalkýdýr. Bu küme büyüklükleri ile toplam hedeflenen 24,048 hanehalký sayýsýna ulaþmak için 542 kümenin ziyaret edilmesi planlanmýþtýr. Kümelerin 378'i kent, 164'ü ise kýr kümeleridir.

Örneklem seçimi

Örneklem seçiminin birinci aþamasý, il düzeyinde NUTS-1 bölgesi kent tabakalarýndan beþ ve kýr tabakalarýndan iki seçim olacak þekilde, PPS (Büyüklüðe orantýsal olasýlýklý seçim) yöntemi ile yapýlmýþtýr. Bu þekilde her NUTS-1 bölgesinde en fazla 5 il seçilmiþ ve toplamda seçilen 51 il örnekleme çýkan illeri oluþturmuþtur (Ek 3). Seçilen illerin bazýlarý kent ve kýr tabakalarýnýn her ikisini de içerirken, sadece kent ve sadece kýr tabakalarýný içeren iller de bulunmaktadýr.

Örneklemenin ikinci aþamasýnda, her tabakadan ilk aþamada örnekleme çýkan iller arasýndan o tabakaya atanan küme sayýlarý oranýnca yerleþim yerleri yine PPS ile seçilmiþtir.

7 12 Bölgeyi oluþturan iller:

Ýstanbul (Ýstanbul)

Batý Marmara (Balýkesir, Çanakkale, Edirne, Kýrklareli, Tekirdað) Ege (Afyon, Aydýn, Denizli, Ýzmir, Kütahya, Manisa, Muðla, Uþak)

Doðu Marmara (Bilecik, Bolu, Bursa, Eskiþehir, Kocaeli, Sakarya, Yalova, Düzce) Batý Anadolu (Ankara, Konya, Karaman)

Akdeniz (Adana, Antalya, Burdur, Hatay, Isparta, Ýçel, K.Maraþ, Osmaniye) Orta Anadolu (Kayseri, Kýrþehir, Nevþehir, Niðde, Sivas, Yozgat, Aksaray, Kýrýkkale)

Batý Karadeniz (Amasya, Çankýrý, Çorum, Kastamonu, Samsun, Sinop, Tokat, Zonguldak, Bartýn, Karabük) Doðu Karadeniz (Artvin, Giresun, Gümüþhane, Ordu, Rize, Trabzon)

Kuzeydoðu Anadolu (Aðrý, Erzincan, Erzurum, Kars, Bayburt, Ardahan, Iðdýr) Ortadoðu Anadolu (Bingöl, Bitlis, Elazýð, Hakkari, Malatya, Muþ, Tunceli, Van)

Güneydoðu Anadolu (Adýyaman, Diyarbakýr, Gaziantep, Mardin, Siirt, Þ.Urfa, Batman, Þýrnak, Kilis)

Araþtýrmanýn Sorukaðýdý

Araþtýrma sorukaðýdý Dünya Saðlýk Örgütü'nün "Multi-country Study on Women's Health and Domestic Violence against Women"⁸ çalýþmasýnýn kullandýðý sorukaðýtlarý dikkate alýnarak ülke ihtiyaçlarýna göre tasarlanmýþtýr. Araþtýrmada hanehalký ve kadýn sorukaðýdý olmak üzere iki sorukaðýdý kullanýlmýþtýr. Sorukaðýtlarý ile aþaðýdaki konular hakkýnda bilgi toplanmýþtýr:

a. Hanehalký nüfusu ve hanelerin konut özellikleri, b. Kadýnlarýn temel özellikleri, evlilik tarihçesi,

c. Genel saðlýk ve üreme saðlýðý, çocuklarýn davranýþ sorunlarý,

d. Kadýnlarýn eþleri veya birlikte olduklarý kiþinin/kiþilerin temel özellikleri ve davranýþ biçimleri,

e. Kadýnlarýn yaþamlarýnýn herhangi bir dönemi ile görüþme öncesindeki son 12 aylýk dönemde yakýn iliþki içinde olduklarý erkekler (Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler)) tarafýndan uygulanan fiziksel ve cinsel þiddet ile duygusal ve ekonomik þiddet/istismar, f. Kadýnlarýn 15 yaþýndan sonra yakýn iliþkide olduðu kiþi(ler) dýþýndakilerden maruz

kaldýklarý fiziksel ve cinsel þiddet,

8 Çoklu Ülke Kadýn Saðlýðý ve Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmalarý

Tablo 2.1 Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý, Örneklem Daðýlýmý-Bölgeler

Küme Hanehalký

5,472 1,536 4,032 2,496 4,608

1,728 1,440 1,440 1,440 1,440 1,536 1,536 1,440 1,536 1,536 1,536 1,536 18,144

1,584 504 1,512 792 1,512

216 504576 576504 504504 504504 504504 504 5,904

7,056 2,040 5,544 3,288 6,120

1,944 1,944 2,016 2,016 1,944 2,040 2,040 1,944 2,040 2,040 2,040 2,040 24,048

Bölgesel sýnýflandýrmalar

5 Bölge Batý Güney Orta Kuzey Doðu 12 Bölge Ýstanbul Batý Marmara EgeDoðu Marmara Batý Anadolu Akdeniz Orta Anadolu Batý Karadeniz Doðu Karadeniz Kuzeydoðu Anadolu Ortadoðu Anadolu Güneydoðu Anadolu Toplam

Kent Kýr Toplam Kent Kýr Toplam

11432 8452 96

36 3030 3030 3232 3032 3232 32 378

4414 4222 42

6 1416 1614 1414 1414 1414 14 164

15846 12674 138

42 4446 4644 4646 4446 4646 46 542

g. Kadýnlarýn 15 yaþýndan önce yaþadýklarý cinsel istismar,

h. Toplumsal cinsiyet rolleri ve þiddet konusunda kadýnlarýn tutumlarý, i. Kadýnlarýn gebelik sýrasýnda maruz kaldýklarý þiddet ve þiddet sonucu yaralanmalar, j. Eþleri veya birlikte olduklarý kiþi(ler)den þiddet gören kadýnlarýn aile içi þiddetle baþa

çýkma yöntemleri.

Ayrýca cevaplayýcýlarýn 15 yaþýndan önce cinsel istismara uðrayýp uðramadýðýný anlamak amacýyla gülen ve üzgün yüz ifadelerinin olduðu bir kart gösterilmiþ ve cevaplayýcýlarýn bu kartý iþaretlemeleri istenmiþtir (Kutu 1).

Araþtýrma kapsamýnda 15-59 yaþ grubundaki kadýnlar hedef nüfusu oluþturmaktadýr. Bu kadýnlarýn evlilik ve evlilik dýþýndaki birliktelikleri (erkek arkadaþ, niþanlý, sözlü) de dikkate alýnmýþtýr.

Araþtýrmada, 15-59 yaþ grubunda 1'den fazla kadýn bulunan hanehalklarýndan sadece bir kadýn, Kish⁹ (1949) yöntemiyle seçilmiþ ve bu kadýnla görüþülmüþtür.

Mayýs-Haziran 2008 tarihlerinde hazýrlanan sorukaðýtlarýnýn anlaþýlýrlýðý ve sorularýn akýþýný denemek amacýyla iki ön deneme çalýþmasý gerçekleþtirilmiþtir. Ön denemeden elde edilen bilgiler ýþýðýnda, sorukaðýtlarý son haline getirilmiþtir.

Veri Toplama Faaliyetleri

Saha Ekiplerinin Seçimi ve Eðitimi/Pilot Çalýþma: Araþtýrmanýn sahasýnda görev almak üzere baþvuran adaylardan 189'u (143 kadýn ve 46 erkek) görüþmeci, denetçi, ekip baþý veya veri giriþçi olmak üzere iki haftalýk bir eðitime katýlmýþtýr. Toplumsal cinsiyet ve aile içi þiddet konularýnýn anlatýldýðý, görüþme tekniklerinin öðretildiði ve sorukaðýdý üzerinde uygulamalý örneklerin yapýldýðý eðitim, HÜNEE öðretim elemanlarý ve proje asistanlarýndan oluþan 20 eðitimci tarafýndan yürütülmüþtür. Görüþmecileri, kadýna yönelik þiddet ile ilgili konuda donanýmlý hale getiren bir eðitim verilmiþtir. Bu eðitim süreci, görüþmecileri araþtýrma konusunda duyarlý hale getirmenin yaný sýra, görüþtükleri kadýnlarý rahatsýz etmeden bilgi almalarýný da saðlamýþtýr.

Saha uygulamasý sýrasýnda kullanýlmasý için "Görüþmeci El Kitabý" ile "Ekip Baþý ve Denetçi El Kitabý" olmak üzere iki kitapçýk hazýrlanmýþtýr. Görüþmeci El Kitabý'nda görüþme sýrasýnda dikkat edilmesi gereken noktalar, sorukaðýdýna iliþkin genel kurallar ve sorularla ilgili açýklamalar yer almýþtýr. Ekip Baþý ve Denetçi El Kitabý ise saha organizasyonu ve sorukaðýtlarýnýn denetlenmesine iliþkin açýklamalarý içermiþtir.

Kutu 1

9 Kish yöntemi, hanehalkýnda birden fazla uygun kiþi olduðu durumda, olasýlýklý yansýz seçimi saðlayan bir tekniktir. L. Kish., (1949). "A procedure for objective respondent selection within the household". Journal of the American Statistical Association, pages 380-387, 1949.

Saha Uygulamasý: Eðitimin sonunda yer alan 3 günlük bir pilot çalýþmanýn ardýndan, sahaya çýkmak üzere 1 ekip baþý (kadýn veya erkek), 2 denetçi (kadýn veya erkek) ile 8 görüþmeciden (kadýn) oluþan 15 ekip oluþturulmuþtur. Görüþmeler kadýnlar ile yapýlacaðýndan, saha uygulamasý için sadece kadýn görüþmeciler tercih edilmiþtir. 27 Temmuz 2008 tarihinde baþlayan saha çalýþmasý 29 Eylül 2008 tarihinde tamamlanmýþtýr.

Cevaplama oranlarýnýn düþük olduðu illere, Ekim 2008'de tekrar ziyaretleri yapýlmýþtýr.

Veri Giriþ Programý ve Veri Giriþi: Araþtýrmanýn veri giriþi Census and Survey Processing System (CSPro) programý kullanýlarak yapýlmýþtýr. Araþtýrmanýn eðitimine katýlanlardan 2 sorumlu ve 20 veri giriþi personeli 5 Aðustos 2008 tarihinde veri giriþine baþlamýþtýr. Veri giriþinden kaynaklanabilecek hatalarýn en aza indirilmesi amacýyla, bütün sorukaðýtlarý iki kez girilmiþtir. Veri giriþi çalýþmasý, 3 Kasým 2008 tarihinde tamamlanmýþtýr.

Veri Setleri: Araþtýrmanýn veri giriþi ve veri temizleme iþlemlerini takiben, analizlerde kullanýlmak üzere 2 temel veri seti oluþturulmuþtur.

• Hanehalký veri seti

• Kadýn veri seti

Bu veri setlerine araþtýrmanýn örnekleme tasarýmýna uygun olacak þekilde hesaplanan hanehalký ve kadýn aðýrlýklarý eklenmiþtir. Aðýrlýklarýn hesaplanma yöntemi Ek 4'de anlatýlmaktadýr.

Cevaplama Oranlarý: Araþtýrmanýn örneklem tasarýmýnda yer alan 542 kümede örneklem büyüklüðü 24,048 hanehalkýdýr. Bu kümelerin 5'inde küme düzeyinde çeþitli nedenlerle görüþme yapýlamamýþtýr. Görüþme için gidilen ve görüþme yapýlabilecek durumda olan 19,505 hanehalkýndan 17,168'i ile görüþme gerçekleþtirilmiþtir. Buna göre, hanehalký düzeyindeki cevaplama oraný yüzde 88'dir. Hanehalkýnda görüþme yapýlamamasýnýn nedenleri arasýnda seçilen hanehalklarýnýn yüzde 10.9'unun araþtýrmanýn yapýldýðý yaz aylarýnda evde olmamasý, konutta/adreste yaþayan kimsenin olmamasý veya adresin konut olmamasý sayýlabilir. Görüþmeyi reddeden hanehalklarýnýn oraný sadece yüzde 4.4'dür.

Görüþme yapýlan hanehalklarýnda 15-59 yaþ grubunda 22,822 kadýn tespit edilmiþtir. Bu kadýnlardan yaþ, medeni durum ve eðitim gibi temel bilgiler elde edilmiþtir. Görüþme kriterlerine uygun olan 22,822 kadýndan Kish yöntemiyle belirlenen kadýn sayýsý 14,854 olmuþtur. Araþtýrma kapsamýnda, 12,795 kadýn ile yüz yüze görüþülerek kadýn sorukaðýdý tamamlanmýþ olup, red oraný yüzde 2.1'dir. Kadýn görüþmelerinde cevaplama oraný yüzde 86.1'dir (Tablo 2.2). Cevaplama oranlarýnýn hesaplama yöntemi, kent/kýr ve 12 bölge düzeyinde Ek 4'de sunulmaktadýr.

Niteliksel Araþtýrma

Projenin niteliksel araþtýrma aþamasýnda, kadýna yönelik þiddet konusunda kadýnlarýn ve erkeklerin deneyimleri, inançlarý ve tutumlarý hakkýnda ayrýntýlý bilgi elde edilmesi amaçlanmýþtýr. Ayrýca, aile içinde þiddet yaþayan kadýnlara danýþmanlýk ve destek hizmeti veren kurumlar hakkýnda da bilgi toplanmýþtýr. Niteliksel araþtýrmadan elde edilen bilgiler, ayný zamanda niceliksel araþtýrmada yer alacak sorularýn ifadelendirilmesinde kullanýlmýþtýr.

Niteliksel araþtýrma kapsamýnda, derinlemesine ve yarý yapýlandýrýlmýþ görüþmeler ile odak grup görüþmeleri gerçekleþtirilmiþtir.

Niteliksel araþtýrma yöntemini, dünyada kadýna yönelik þiddet araþtýrmalarýndan örnekleri, toplumsal cinsiyet ve kadýna yönelik aile içi þiddet konularýný içeren bir eðitim Mart-Nisan 2008 tarihlerinde yapýlmýþtýr. Katýlýmcý bir süreç içeren eðitim programý sýrasýnda, daha önce hazýrlanmýþ olan görüþme yönergeleri¹² tartýþýlmýþ ve son haline getirilmiþtir. Sýnýf içi eðitimin ve deneme görüþmelerinin ardýndan, saha çalýþmasý gerçekleþtirilmiþtir.

Derinlemesine ve yarý yapýlandýrýlmýþ görüþmeler

Derinlemesine görüþmeler, þiddete maruz kalan kadýnlarýn, þiddet yaþayan kadýnlarýn anne veya kayýnvalidelerinin, bu konudaki deneyimlerini anlamayý ve yaþadýklarý þiddet sonucunda hayatlarýnýn nasýl deðiþtiðini ve ne tür mücadele yollarý geliþtirdiklerini öðrenmeyi amaçlamýþtýr. Ýsteksizlik ve redler olmasýna raðmen, þiddet uygulayan erkeklerle de derinlemesine görüþmeler yapýlmýþtýr.

10Hanehalký sorukaðýdýndaki "Hanehalkýnýn tümü araþtýrma tarihlerinde evde yok", "Konutta adreste yaþayan yok, adres konut deðil", "Konut yýkýlmýþ" ve "Diðer" kodlarý görüþme yapýlamayacak durumlarý içerir.

11Bu sayý ayný zamanda, içinde 15-59 yaþ grubunda en az bir kadýn bulunan hanehalký sayýsýdýr.

12Þiddet yaþayan kadýn; þiddet uygulayan erkek; þiddete tanýklýk eden anne/kayýnvalide; meslek gruplarý ve STK çalýþanlarýna yönelik 5 ayrý görüþme yönergesi.

Tablo 2.2 Cevaplama oranlarý

Seçilen hanehalký sayýsý

Küme düzeyinde görüþülemeyen hanehalký sayýsý Görüþme yapýlabilecek hanehalký sayýsý Görüþme yapýlan hanehalký sayýsý Hanehalký cevaplama oraný Hanehalkýnda bulunan kadýn sayýsý Kish yöntemi ile seçilen kadýn sayýsý Görüþme yapýlan kadýn sayýsý Kadýn sorukaðýdý cevaplama oraný

Sayý 24,048 22819,505 17,168

22,822 14,854 12,795

Yüzde

88.0

86.1

Ayrýca þiddet yaþayan kadýnlara týbbi/psikolojik ve hukuksal destek saðlayan meslek gruplarý ve Sivil Toplum Kuruluþu (STK) çalýþanlarý ile yarý yapýlandýrýlmýþ görüþmeler gerçekleþtirilmiþtir.

Ankara, Samsun ve Mersin illerinde toplam 64 görüþme gerçekleþtirilmiþtir. Saha çalýþmasý boyunca, 15 þiddete maruz kalmýþ kadýn görüþmesi, 8 anne/kayýnvalide görüþmesi, 7 erkek görüþmesi, þiddete uðrayan kadýnlara týbbi, psikolojik ve hukuksal destek veren doktor, hemþire, psikiyatrist, psikolog, sýðýnma evi koordinatörü, hakim, avukat, adli týp uzmaný, polis ve imam ile 27 meslek sahibi görüþmesi gerçekleþtirilmiþtir. Ayrýca, 7 STK temsilcisi ile görüþülmüþtür.

Odak Grup görüþmeleri

Erkeklerin kadýna yönelik þiddet konusuna yaklaþýmlarýný anlamak, böylece toplumda kadýnlarýn ve erkeklerin statüleri, aile içi þiddeti algýlamalarý ve bu konudaki deneyimleri kadar þiddetin nedenleri ve sonuçlarý konusunda erkeklerin bakýþ açýsýný elde etmek amacýyla, erkeklerle odak grup görüþmeleri yapýlmýþtýr. Genç (25-35 yaþ) ve yaþlý (60 yaþ üzeri) erkeklerle yürütülen odak grup görüþmelerinin yaný sýra meslek gruplarý ile de odak grup görüþmeleri yapýlmýþtýr. Odak grup görüþmelerinin daðýlýmý aþaðýda verilmektedir:

1. Genç ,eðitimi lise ve üzeri, en az 3 yýllýk evli erkek

2. Genç, eðitimi lise düzeyinin altýnda, en az 3 yýllýk evli erkek 3. Yaþlý , eðitimi lise ve üzeri, en az 15 yýllýk evli erkek

4. Yaþlý, eðitimi lise düzeyinin altýnda, en az 15 yýllýk evli erkek 5. Genç, eðitimi lise ve üzeri, bekar erkek

6. Genç, eðitimi lise düzeyinin altýnda, bekar erkek

7. Þiddet yaþayan kadýnlara psikolojik ve sosyal destek veren meslek sahipleri 8. Þiddet yaþayan kadýnlara hukuksal destek veren meslek sahipleri

9. Gazeteciler

Cevaplayýcýlarýn ve Araþtýrma Ekibinin Güvenliði ile Araþtýrma Etiði

Araþtýrma konusunun doðasý gereði güvenlik, çalýþmanýn en baþýndan itibaren araþtýrma grubunun üzerinde önemle durduðu bir konu olmuþtur. Bu çalýþmada, DSÖ tarafýndan geliþtirilen "kadýna yönelik aile içi þiddet konusundaki uluslararasý araþtýrmalarda etik ve güvenlik önerileri" dikkate alýnmýþtýr. Araþtýrma süresince güvenlik ve etik kurallar çalýþmanýn her noktasýnda rehber olmuþtur.

Böyle bir araþtýrmada duyarlý davranýlmamasý, güvenlik ve gizlilik konularýna özen gösterilmemesi cevaplayýcýlarýn ve zaman zaman da görüþmecilerin araþtýrmadan dolayý sorun yaþamalarýna ve risk altýnda kalmalarýna neden olabileceðinden kadýna yönelik þiddet konusunda yürütülen tüm çalýþmalarda olduðu gibi burada da cevaplayýcýlarýn güvenliðine öncelik verilmiþtir.

• Bu doðrultuda alýnan önlemlerin baþýnda, araþtýrmanýn "güvenli ismi" yer almaktadýr.

Þiddet yaþayan kadýnlarýn araþtýrmaya katýlmalarý nedeniyle daha fazla þiddet yaþama risklerini ortadan kaldýrmak, cevaplayan kadýnlarý ve araþtýrmada görev alan görüþmecileri riske atmamak amacýyla araþtýrmada güvenli isim kullanýlmýþtýr. Araþtýrma "Türkiye'de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Araþtýrmasý" yerine sadece saha faaliyetlerinde kullanýlmak üzere "Türkiye'de Kadýn ve Aile Araþtýrmasý" olarak farklý bir isim ile nitelenmiþtir.

Araþtýrmanýn görünürdeki amacýnýn kadýn saðlýðý, kadýnlarýn hayat deneyimleri veya aile iliþkileri gibi bir konu üzerine olmasý, araþtýrmaya katýlan kadýnlarýn araþtýrmanýn içeriðini baþkalarýna daha rahat anlatmalarýný saðlama açýsýndan önerilen bir kuraldýr.

Benzer þekilde araþtýrmacýlar/görüþmeciler de çalýþmanýn yapýldýðý çevreye ve hanehalký üyelerine araþtýrmayý tanýtýrken bu ismi kullanmýþlardýr.

• Görüþmeci ve cevaplayýcý yalnýz kaldýklarýnda araþtýrmanýn esas amacý ve içeriði onay bölümünde cevaplayýcýya açýklanmýþtýr. Cevaplayýcýlarýn onayý alýnmadan görüþme gerçekleþtirilmemiþtir.

• Araþtýrmanýn asýl konusuna iliþkin bilginin görüþmenin yapýldýðý hanede (görüþülen kiþi dýþýnda o hanede bulunan kiþilere) ve o bölgede verilmemesine özen gösterilmiþtir.

Araþtýrmanýn, görüþmenin yapýldýðý hanede veya çevrede duyulmasý, görüþmenin içeriðinin þiddet uygulayan kiþi tarafýndan öðrenilmesine neden olabileceðinden ve þiddete maruz kalan kadýnlarýn araþtýrmaya katýlmalarýnýn onlarýn daha fazla þiddet görmelerini tetikleyici bir unsur olabileceðinden, bilgilendirme konusunda hassas davranýlmýþtýr.

• Örneklem birimi hanehalký olduðu için, aile içi þiddet deneyimleri konusunda her haneden sadece bir kadýnla görüþülmüþtür. Hanelerde görüþme yapýlabilecek birden fazla kadýn olmasý durumunda, görüþme tesadüfi olarak seçilen (Bkz. 9 no'lu dipnot) kadýnla yapýlmýþtýr.

• Görüþmenin yapýldýðý ortamda görüþmeciden ve cevaplayýcýdan baþka kimsenin bulunmamasý istenmiþtir.

• Toplanan bilgilerin gizliliði önem taþýmýþtýr.

• Cevaplama oranlarý, sorularýn ifade ediliþi ve soruluþu sýrasýndaki tavýrlarla oldukça ilgilidir. Þiddeti, tek ve kapsamlý bir soruyla sormak genellikle gerçek oranlarý yakalamak için pek uygun deðildir (Center for Health and Gender Equity, 1995). Sorularda

"taciz/istismar", "tecavüz" ya da "þiddet" gibi aðýr kelimeler kullanýlmamýþ, bunun yerine þiddet içeren belirli davranýþlar tanýmlanarak cevaplayýcýya bu davranýþlarý yaþayýp yaþamadýklarý sorulmuþtur. Her bir taciz/istismar ya da þiddet olayý için çeþitli ipuçlarý verilerek (örn: ev, iþyeri, okul vb.) cevaplayýcýnýn farklý mekan ve zamanlarý ya da potansiyel failleri de (örn; þimdiki eþi, önceki eþi, diðer erkek akrabalar vb.) düþünmesi saðlanmýþtýr. Þiddetle ve sonuçlarýyla ilgili tüm sorularda ifadelendirmeye dikkat edilmiþ ve sorularýn yargýlayýcý olmayan bir biçimde sorulmasýna özen gösterilmiþtir.

• Tüm görüþmeler, kadýnýn yaþadýðý þiddetle baþa çýkma taktiklerini güçlendirecek bir þekilde, ona paylaþtýðý bilgilerin önemli olduðunu ve diðer kadýnlara yardýmcý olma amacýyla kullanýlacaðýný hatýrlatarak, olumlu bir tavýrla sonlandýrýlmýþ ve kimsenin tacize/istismara uðramayý hak etmediði belirtilmiþtir.

• Araþtýrma kapsamýnda, görüþülen kadýnlara, ihtiyaç duyduklarýný belirttikleri durumda yaþadýklarý illerde þiddete maruz kalan kadýnlara destek olan ve hizmet veren kamu kurumlarý ile sivil toplum kuruluþlarýnýn adresleri verilmiþtir.

• Araþtýrmacýlarýn çalýþtýklarý yýpratýcý konudan etkilenmelerini en aza indirme konusunda destek saðlanmýþtýr.

• Tüm saha personeli güvenlik ve etik kurallar konusunda eðitilmiþlerdir.

Tanýmlar

Aþaðýdaki tanýmlarda belirtilen þiddet¹³ içeren davranýþlarýn en az bir kez yaþanmýþ olmasý o þiddet biçiminin yaþandýðý anlamýna gelmektedir.

Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler) tarafýndan kadýna yönelik fiziksel þiddet

• Tokat atma ya da bir þey fýrlatma

• Ýtme, tartaklama ya da saç çekme

• Yumrukla ya da bir cisimle vurma

• Tekmeleme, sürükleme ya da dövme

• Boðazýný sýkma ya da bir yerini yakma

• Býçak, silah gibi aletlerle tehdit etme ya da bunlarý kullanma

Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler) tarafýndan kadýna yönelik cinsel þiddet

• Zorla cinsel iliþkiye girme

• Kadýnýn istememesine raðmen korkudan cinsel iliþkiye girmesi

• Cinsel olarak aþaðýlayýcý ya da küçük düþürücü eylemlere zorlanma Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler) tarafýndan kadýna yönelik duygusal

þiddet/istismar

• Hakaret ya da küfür

• Baþkalarýnýn yanýnda aþaðýlama ya da küçük düþürme

• Korkutma ya da tehdit etme

• Kadýna ya da çevresindekilere zarar vermekle tehdit etme

Eþi veya birlikte olduðu kiþi(ler) tarafýndan kadýna yönelik ekonomik þiddet/istismar

• Kadýnýn çalýþmasýna engel olma ya da iþten ayrýlmasýna neden olma

• Ev harcamalarý için para vermeme

• Kadýnýn gelirinin elinden alýnmasý

13Araþtýrmanýn sorukaðýdýnda "þiddet" kelimesi yer almamýþtýr.