Düşük Karbonlu Kalkınma İçin Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Destek Projesi

(1)

Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı Türkiye Ulusal Programı, 2013

AssistanceTürkiye 2013 Ulusal Programı - Katılım Öncesi Yardım Aracı

Düşük Karbonlu Kalkınma İçin Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Destek

Projesi

Proje No: EuropeAid / 136032 / IH / SER / TR Sözleşme No: TR2013 / 0327.05.01-01 / 001

Faaliyet 2.2 Atık Sektörü için Sektörel Etki Analizi

Ankara 2020

(2)

Projenin Adı: Düşük Karbonlu Kalkınma İçin Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Destek Projesi

Hizmet Sözleşmesi No: TR2013/0327.05.01-01/001 Project Kimlik No: EuropeAid/136032/IH/SER/TR Proje Bütçesi: € 3,865,010.00

Başlangıç Tarihi: 29 Mayıs 2017 Bitiş Tarihi/Süre: 28 Mayıs 2020 / 36 Ay

Sözleşme Makamı: Merkezi Finans ve İhale Birimi (MFİB), Ankara, Türkiye Sözleşme Müdürü: Pakize Berna BAYAR

Adres: Hazine ve Maliye Bakanlığı, E-Blok No:36 İnönü Bulvarı 06510 Emek/Ankara / TÜRKİYE

Telefon: + 90 312 295 49 00

Faks: + 90 312286 70 72

E-posta: [email protected]

Faydalanıcı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı

Adres: Mustafa Kemal Mahallesi Eskişehir Devlet Yolu (Dumlupınar Bulvarı) 9. km. No: 278 Çankaya / Ankara

Telefon: + 90 312 410 10 00

Faks: + 90 312 474 03 35

Yüklenici: Hulla & Co Human Dynamics KG

Proje Direktörü: Rade Glomazic

Adres: Kralja Milana 34, 1st Floor, 11000 Belgrad Sırbistan

Telefon: + 381 11 785 06 30

Faks: + 381 11 264 30 99

E-posta: [email protected] Proje Ekip Lideri: Mykola Raptsun

Adres (Proje Ofisi): Mustafa Kemal Mahallesi, 2138. Sokak, No:5/3, Çankaya/Ankara Telefon/Faks: +90 312 219 41 08

E-posta: [email protected]

Raporlama Dönemi - Derleyen Onur Akpulat, Kıdemli Uzman

Rapor Tarihi - Kontrol eden Dr. Mykola Raptsun, Takım Lideri

Bu doküman, Türkiye Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği’nin finansal desteği ile hazırlanmıştır.

Yasal Uyarı: Bu yayının içeriğinden yalnızca Hulla ve Co Human Dynamics KG liderliğindeki Konsorsiyum sorumludur ve hiçbir şekilde Türkiye Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmamaktadır.

(3)

İçindekiler

İçindekiler ... iii

Şekiller Listesi ... vi

Tablolar Listesi ... x

Kısaltmalar ... xii

Yönetici Özeti ... 15

1 Giriş ... 22

1.1 Görev ...22

1.2 Amaç ve Yöntem ...23

1.3 Danışma ve Veri Toplama ...25

1.4 Kapsam ve Seçilen AB Mevzuatı ...27

1.5 AB Deneyimi ...34

1.5.1 Ana ilkeler ... 34

1.5.2 Performans Göstergeleri ... 39

1.5.3 Seçilen Düzenlemelerde Öngörülen Hedefler ve Hedeflerde Kaydedilen İlerleme 50 2 Problem Tanımı ve Durum Analizi ... 55

2.1 Sektörün Genel Durumu ...55

2.1.1 Temel Göstergeler ve İstatistikler ... 55

2.1.2 Paydaşlar ... 67

2.1.3 Ulusal Politikalar ve Hedefler ... 68

2.2 Çaba Paylaşımı Kararı Açısından Türkiye’deki Mevcut Durum ...72

2.2.1 Spesifik Mevcut Durum ... 72

2.2.2 Yasal Çerçeve ... 75

2.2.3 Başlıca Zorluklar ve Eksiklikler ... 76

2.3 Yakıt Kalitesi Direktifi Açısından Türkiye’de Mevcut Durum ...77

(4)

2.4 Florlu Sera Gazları Tüzüğü Bakımından Türkiye’deki Mevcut Durum ...81

2.5 Yenilenebilir Enerji Direktifi Açısından Türkiye'deki Mevcut Durum ...84

2.6 AEEE Direktifi Açısından Türkiye’deki Mevcut Durum ...88

3 Etki Değerlendirmesi ... 92

3.1 Çaba Paylaşımı Kararının Türkiye'deki Etkileri ...92

3.1.1 Nicel Etkiler ... 92

3.1.2 Nitel Etkiler ... 94

3.2 Yakıt Kalitesi Direktifinin Türkiye'deki Etkileri ...94

3.3 Florlu Sera Gazları Tüzüğü’nün Türkiye’deki Etkileri ...98

3.4 Yenilenebilir Enerji Direktifi’nin Türkiye’deki Etkileri... 100

3.5 AEEE Direktifi'nin Türkiye'deki Etkileri ... 104

(5)

4 Değerlendirme ... 108

4.1 Etkilerin Özeti ... 108

4.2 Bulgular ve Öneriler ... 109

5 Ekler ... 117

Ek 1 - Danışma Süreci Katılımcıları ... 117

Ek 2 - Beyaz Eşyalar ve Türkiye'de AEEE Direktifinin Uygulanması Hakkında Sektör Notu120 Ek 3 - UYEEP'de Belirtilen Biyokütleden Enerji Kullanımının Etkileri ... 123

6 Referanslar ... 125

(6)

Şekiller Listesi

Şekil 1 - SEA Hızlı Tarama Aşaması ... 24

Şekil 2 - SEA Aşamaları ... 24

Şekil 3 - Danışma Sürecine Katılan Paydaşların Dağılımı ... 26

Şekil 4 - AB ETS ve AB ÇPK'nın Kapsadığı Sektörler ... 29

Şekil 5 - 1900-2050 Yılları Arasında Gerçekleşen ve Öngörülen Hammadde Kullanımı, Küresel Ekonomik Büyüklük ve Sera Gazı Emisyonları (PACE, 2019) ... 35

Şekil 6 - Kaynak Kullanımına Göre Ekonomik Modeller (UoH, 2017) ... 35

Şekil 7 - 2050 Yılında Döngüsel Ekonominin Küresel Sera Gazı Üzerindeki Öngörülen Etkisi ... 39

Şekil 8 - 2017 yılında AB Ülkelerinde Toplam Sera Gazı Emisyonları (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 40

Şekil 9 - AB Ülkelerinde 1990-2017 yılları arasında Atık Sektöründen Kaynaklanmış Sera Gazı Emisyonları (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 40

Şekil 10 - 2017 Yılında AB Ülkelerinde Atık Sektöründen Kaynaklanan Sera Gazı Emisyonlarının Dağılımı (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 41

Şekil 11 - AB Ülkelerinde Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Birincil Enerji Üretimi (1990-2017) (Eurostat, 2019c) ... 42

Şekil 12 - 1990-2017 Yılları Arasında AB'deki F-gaz Değişimi ... 43

Şekil 13 - 2018'de AB'ye Tedarik Edilen F-gazlarının Kullanım Amaçları (EEA, 2019a) ... 43

Şekil 14 - Döngüsel Ekonominin AB GSYİH’leri İçindeki Payı (Şekil: REC Türkiye, 2018; Kaynak: Eurostat, 2018) ... 44

Şekil 15 - Döngüsel Ekonominin AB İşgücü İçindeki Payı (Şekil: REC Turkey, 2018; Kaynak: Eurostat, 2018) ... 45

Şekil 16 - 2016 yılında AB ve Türkiye'de Belediye Atığı Oluşumu (Harita: REC Türkiye, 2019; Kaynak: Eurostat, 2019) ... 46

Şekil 17 - 2016 yılında AB ve Türkiye'de Belediye Atığı Yönetimi (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: Eurostat, 2019) ... 47

(7)

Şekil 18 - 2016 yılında AB ve Türkiye'deki Geri Dönüşüm Tesislerinin Sayısı (Harita:

REC Türkiye, 2018; Kaynak: Eurostat, 2018) ... 48 Şekil 19 - 2016 yılında AB ve Türkiye'de Piyasaya Sürülen EEE Miktarı (Harita: REC Türkiye, 2019; Kaynak: Eurostat, 2019) ... 49 Şekil 20 - 2016 yılında AB ve Türkiye'de Toplanan AEEE/Piyasaya Sürülen EEE Miktarı (Harita: REC Türkiye, 2019; Kaynak: Eurostat, 2019) ... 50 Şekil 21 - 2017 Yılında Türkiye'deki Toplam Sera Gazı Emisyonları (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 56 Şekil 22 - 1990-2017 yılları arasında Türkiye'de Atık Sektöründen Kaynaklan Sera Gazı Emisyonları (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 56 Şekil 23 - Türkiye'nin Sera Gazı Emisyonlarının 2017 Yılındaki Dağılımı (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: BMİDÇS, 2019) ... 57 Şekil 24 - 2016 yılında Katı Atık Bertarafından Kaynaklanan Sera Gazı Emisyonlarının Atık Türlerine Göre Dağılımı ve Endüstriyel Atıksu Arıtımının Sektörlere Göre Dağılımı (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: TÜBİTAK, 2017) ... 58 Şekil 25 - Türkiye'de Atık Sektörünün Toplam GSYİH içindeki Payı (1998-2017) (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: TÜİK, 2019) ... 59 Şekil 26 - Türkiye'nin 2017 Yılı Birincil Enerji Üretimi (Şekil: REC Türkiye, 2019;

Kaynak: EİGM, 2018) ... 60 Şekil 27 - Türkiye'de Sera Gazı Emisyonlarının 2017 Yılındaki Dağılımı (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: TÜİK, 2019) ... 63 Şekil 28- Türkiye'de 1990-2017 Yılları Arasındaki Kümülatif Sera Gazı Emisyonları (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak: TÜİK, 2019) ... 63 Şekil 29 - Nüfus Artışına Göre 2016-2025 Yılları Arasında Üretilen Belediye Atığı Miktarları (Şekil: REC Türkiye, 2018; Kaynak: Eurostat, 2018) ... 64 Şekil 30 - Büyükşehirlerde Belediye Atığı Yönetimi - 2018 (Şekil: REC Türkiye, 2020;

Kaynak: TÜİK, 2018; ÇŞB, 2020) ... 65 Şekil 31 - Büyükşehirlerde Belediye Atığı Geri Kazanım Oranları - 2018 (Şekil: REC Türkiye, 2020; Kaynak: ÇŞB, 2020) ... 65 Şekil 32 - İllere Göre AEEE Miktarı (kişi başına kg/yıl) (REC Türkiye, 2016) ... 66 Şekil 33 - Lisanslı AEEE İşleme Tesisleri - 2018 (Şekil: REC Türkiye, 2018; Kaynak:

ÇŞB, 2018) ... 66

(8)

Şekil 34 - 2016 Yılında Türkiye'de Atıksu Arıtımı (Şekil: REC Türkiye, 2019; Kaynak:

TÜİK, 2017) ... 66

Şekil 35 - Türkiye'nin Tahmini ETS Emisyonları (Avrupa Ulusal Sera Gazı Envanterlere ve ETS Emisyonlarına Göre) (2015) (LCDTR, 2019a) ... 73

Şekil 36 - Türkiye'nin Tahmini ETS ve ÇPK Emisyonları (Ulusal Sera Gazı Envanterleri ve ETS Emisyonlarına Göre) (Mt CO2e) (2015) (LCDTR, 2019a) ... 74

Şekil 37 - Türkiye'deki ÇPK Sektörlerinin 2005'ten 2017'ye Tahmini Emisyonları (LCDTR, 2019a) ... 74

Şekil 38 - Türkiye'deki ÇPK Sektörlerinin 2005'ten 2017'ye Tahmini Emisyonlarının Sektörlere Göre Dağılımı (LCDTR, 2019a) ... 75

Şekil 39 - Türkiye’nin Niyet Edilen Ulusal Katkı Beyanı (BMİDÇS, 2015) ... 76

Şekil 40 - Hırvatistan'ın ÇPK Sistemine Eklenmesine İlişkin Değişiklik (LCDTR, 2019a) ... 77

Şekil 41 - Türkiye'de Yıllara Göre Yakıt Tüketimi (Grafik: REC Türkiye, 2017, Kaynak: Eurostat, 2017) ... 78

Şekil 42 - 2018 Yılında Yurt İçi Akaryakıt Satışlarında Motorin ve Benzin Tedarikçilerinin Pazar Payları (EPDK, 2018b) ... 78

Şekil 43 - Türkiye'deki Biyokütle ile Çalışan Enerji Santralleri (ETKB, 2017) ... 86

Şekil 44 - Türkiye'de Teknoloji Marketlerinin Dağılımı ... 89

Şekil 45 - Türkiye'deki AVM'lerin Dağılımı ... 90

Şekil 46 - 2005 Yılında AB Üye Devletleri ve Türkiye'nin ÇPK Emisyonları (LCDTR, 2019a) ... 92

Şekil 47 - AB28 Ülkeleri ve Türkiye ile İlgili Senaryoların Karşılaştırması (LCDTR, 2019a) ... 93

Şekil 48 - Harmanlama Senaryolarına Göre Orta ve Uzun Vadede Gerekli Olan Biyoyakıt Kapasitesi Tahmini (LCDTR, 2019b) ... 96

Şekil 49 - Biyoetanol Talebini Karşılamak için Gerekli Yıllık CAPEX ve OPEX (LCDTR, 2019b) ... 97

Şekil 50 - Biyodizel Talebinin Karşılanması için Gerekli Yıllık CAPEX ve OPEX (LCDTR, 2019b) ... 97

Şekil 51 - Tahmini Toplam Maliyetler (milyon EUR - NPV) ... 105

(9)

Şekil 52 - Tahmini Görünür Ücretlendirme (Buzdolabı - EUR) ... 105 Şekil 53 - Maliyetlerin Dağılımı (toplama maliyetleri hariç) ... 105 Şekil 54 - Maliyetlerin Dağılımı (toplama maliyetleri dâhil) ... 105

(10)

Tablolar Listesi

Tablo 1 - Danışma Sürecine Katılan Paydaşlar ... 26

Tablo 2 - Seçilen AB Mevzuatı ve Sektörel Bağlam ... 27

Tablo 3 - ÇPK İçindeki Sektörler ve Bu Sektörlerin Neden Olduğu Başlıca Sera Gazları ... 29

Tablo 4 - Fosil Yakıtlardan Kaynaklı Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonlarının Azaltılması Hedefleri ... 31

Tablo 5 - Biyoyakıtlardan Kaynaklı Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonlarının Azaltılması Hedefleri ... 31

Tablo 6 - YED II'de Öngörülen Sera Gazı Azaltım Eşikleri (EC, 2019b) ... 32

Tablo 7 - 15 Ağustos 2018 tarihi itibariyle geri kazanım ve geri dönüşüm / yeniden kullanıma hazırlık hedefleri ... 34

Tablo 8 - Seçilen Düzenlemelerin Hedefleri Bakımından Kaydedilen İlerleme ... 51

Tablo 9 - 2017 Türkiye Atık Sektöründe CH4 Emisyonlarının Kaynakları ... 57

Tablo 10 - Türkiye'deki Biyogaz Enerji Tesisleri (EPDK, 2018a) ... 60

Tablo 11 - Paydaşlar ve İlgili Mevzuat ... 67

Tablo 12 - Türkiye'de Atık Sektöründe Sera Gazı Azaltımını Destekleyen Temel Politika Belgeleri ve Programları ile Önerilen/Öngörülen Önlemler (BMİDÇS, 2018; LCDTR, 2018) ... 68

Tablo 13 - Türkiye'de Atık Sektörünü Düzenleyen Temel Mevzuat (BMİDÇS, 2018)70 Tablo 14 - Bu Çalışmada Seçilen AB Mevzuatının Karşılığı Olan Ulusal Mevzuat ... 72

Tablo 15 - 2018 Yılı Harmanlanan Biyoyakıt Miktarları (EPDK, 2018b) ... 79

Tablo 16 - Kigali Değişikliği, 842/2006 sayılı Tüzük, 517/2014 sayılı Tüzük ve Türkiye’deki Taslak F-Gaz Yönetmeliği Karşılaştırması (ÇŞB, 2019)... 82

Tablo 17 - 2023 Ulusal Hedefleri ve Elektrik, Isıtma ve Soğutma ve Ulaşım Sektörlerinde Beklenen İlerleme Oranları ... 87

Tablo 18 - Revize Edilmiş AEEE Toplama Hedefleri (24.11.2015 tarihli 139115 sayılı Resmi Gazete) ... 91

Tablo 19 - Türkiye için ÇPK / ÇPT Politika Seçenekleri (LCDTR, 2019a) ... 92

(11)

Tablo 20 - İncelenen Biyoyakıt Harmanlama Senaryoları (LCDTR, 2019b) ... 95

Tablo 21 - 2020-2030 Döneminde AB Tarafından Yapılması Gerekli Yıllık Yatırım Tutarları (EC, 2016)... 100

Tablo 22 - 2020-2030 Döneminde Türkiye Tarafından Yapılması Gerekli Tahmini Yıllık Yatırım Tutarları (SHURA, 2019) ... 100

Tablo 23 - Farklı Perspektiflerden Etkilerin Özeti ... 108

Tablo 24 - Temel Bulgular (Etki Alanı Perspektifi) ... 109

Tablo 25 - Temel Bulgular (Mevzuat Perspektifi) ... 113

Tablo 26 - Temel Bulgular (Paydaşların Perspektifi) ... 115

Tablo 27 - Danışma Süreci Katılımcıları ... 117

Tablo 28 - 2018 ve 2023 Yıllarında Elektrik ve Isıtma ve Soğutma Sektörleri için Tahmini Yurtiçi Biyokütle Arzı ... 123

(12)

Kısaltmalar

AB Avrupa Birliği

AEEE Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyalar

AK Avrupa Komisyonu

AKAKDO Arazi Kullanımı, Arazi Kullanım Değişikliği ve Ormancılık AR-GE Araştırma ve Geliştirme

BAU Mevcut Durum Senaryosu BM Birleşmiş Milletler

BMİDÇS Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi CAPEX Yatırım Giderleri

CFC Kloroflorokarbon

CH4 Metan

CO2 Karbondioksit

CO2e Karbondioksit eşdeğeri

ÇPK/ÇPT AB Çaba Paylaşım Kararı/Tüzüğü ÇŞB Çevre ve Şehircilik Bakanlığı DAKD Dolaylı Arazi Kullanımı Değişikliği DEA Düzenleyici Etki Analizi

EEA Avrupa Çevre Ajansı

EEE Elektrikli ve Elektronik Eşyalar EMRA Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ETKB Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Eurostat Avrupa İstatistik Kurumu

F-gases Florlu Gazlar

FQD AB Yakıt Kalitesi Direktifi

GHG Sera gazları

GSYİH Gayrisafi Yurtiçi Hasıla

(13)

GWP Küresel Isınma Potansiyeli HFCs Hidrokloroflorokarbonlar ICT Bilgi ve İletişim Teknolojileri ILUC Dolaylı Arazi Kullanımı Değişikliği INDC Niyet Edilen Ulusal Katkı Beyanı IPA Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı IPCC Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli IT Bilgi Teknolojileri

JRC Ortak Araştırma Merkezi

KOBİ Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler KÖO Kamu Özel Sektör Ortaklığı

ktoe Kiloton Petrol Eşdeğeri

KYD Karbon Yakalama ve Depolama LCA Yaşam Döngüsü Analizi

LCDTR Düşük Karbonlu Kalkınma İçin Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Destek Projesi

MJ Megajul

MTEP Milyon Ton Benzin Eşdeğeri Mtoe Milyon Ton Petrol Eşdeğeri MYK Mesleki Yeterlilik Kurumu N2O Nitröz oksit

OECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü OPEX İşletme Giderleri

PFCs Perflorokarbonlar

PRO Üretici Sorumluluğu Organizasyonu REC Türkiye Bölge Çevre Merkezi Türkiye Ülke Ofisi

S/D Soğutma ve Dondurma

SEA Sektörel Etki Analizi

(14)

SF6 Sülfür Heksaflorür STK Sivil Toplum Kuruluşu

ETSD AB Emisyon Ticareti Sistemi Direktifi TMK Tehlikeli Maddelerin Sınırlandırılması TSE Türk Standartları Enstitüsü

TÜRKBESD Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği UÇES AB Entegre Çevre Uyum Stratejisi

WACC Ağırlıklı Ortalama Sermaye Maliyeti WtE Atıktan Enerji

YED Yenilenebilir Enerji Direktifi

YEKDEM Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destek Mekanizması YİD Yap İşlet Devret

YK Yetkilendirilmiş Kuruluş

(15)

Yönetici Özeti

Bu Sektörel Etki Analizi (SEA) raporu, farklı AB İklim mevzuatının ülkemizde uygulanmasının ulusal atık sektörü üzerindeki etkileri hakkında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (ÇŞB) ve diğer proje paydaşlarını bilgilendirmeyi amaçlamaktadır.

Raporda, ÇŞB ve REC Türkiye'den tarafından oluşturulan Çalışma Grubu'nun belirlediği sorunlara ilişkin çeşitli etkiler analiz edilmektedir. Bu nedenle, raporda, seçilen mevzuatın uygulanması sonucu ulusal atık sektörüne asgari maliyet ve azami fayda sağlayacak önerilere yer verilmektedir.

Türkiye'nin AB İklim ve Çevre Müktesebatını başarılı bir şekilde uyumlaştırması ve ilgili mevzuatı her düzeyde etkin bir şekilde uygulaması için, AB ile müzakere sürecinde farklı sektörel öncelikler ve kaygılar dikkate alınmalıdır. SEA çalışmaları, AB İklim ve Çevre Müktesebatına sektörel uyumun sağlıklı bir şekilde desteklenmesi amacıyla geliştirilmiş etkili araçlardır. Atık sektörü, AB iklim mevzuatının uygulanmasından doğrudan etkilenen ana sektörlerden biridir ve buna bağlı olarak, LCDTR Projesi kapsamında ele alınmak üzere seçilen sektörlerden¹ biridir.

Bu SEA raporunda, atık sektörü üzerinde önemli etkileri olan iklimle ilgili 5 temel yasal düzenleme tespit edilmiştir. Bu yasal düzenlemeler ve sektörlerle ilişkileri Tablo A'da sunulmaktadır. AB Çaba Paylaşım Tüzüğü ve AB Yakıt Kalitesi Direktifi, LCDTR Projesinin Düzenleyici Etki Analizi (DEA) çalışmaları kapsamında hâlihazırda ayrı ayrı incelenmiş iki yasal düzenlemedir. AB F-Gazlar Tüzüğü Türkiye'de devam etmekte olan bir başka AB IPA Projesi kapsamında incelenmiş olsa da, atık sektörü üzerindeki etkileri de bu SEA raporunda analiz edilmektedir. Ayrıca, AB Yenilenebilir Enerji Direktifi ve AB Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyalar (AEEE) Direktifinin etkileri de bu SEA raporunda ele alınmaktadır.

1 LCDTR Projesi Kapsamında Seçilen 4 Sektör: Tarım, Binalar, Ulaşım, Atık

(16)

Tablo A - Seçilen AB Mevzuatı ve Sektörel Bağlam Mevzuat Sektör/Alan Azaltma

Odak Alanı

Birim Atık-İklim İlişkisi Sera Gazı Azaltma Hedefi

Baz Yıl Hedef Yıl AB Çaba

Paylaşımı Tüzüğü (2018/842/EU)

Atık / Atıksu Sera Gazı Emisyonları

CO₂e Atık Sektörünün

Tamamı %10 azaltım

%30 azaltım

2005 2005

2020 2030 AB F-Gazlar

Tüzüğü (517/2014)

Ürün Kullanımı

Sera Gazı Emisyonları

(F-Gazlar)

CO2e Soğutma Ekipmanları (buzdolabı, klima

vb.)

2/3 oranında azaltım

2014 2030

AB Yakıt Kalitesi Direktifi (98/70/EC ve

2009/30/EC)

Enerji (Ulaşım)

Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonları /

Birim Enerji

CO2e/

MJ

Tarımsal Atık Bitkisel Atık

Yağlar

%6 (fosil yakıtlar için)

%50-60 (biyoyakıtlar

için)

2010

2018

2020

-

AB Yenilenebilir Enerji Direktifi

(2009/28/EC ve 2018/2001)

Enerji (Ulaşım)

Enerji Tüketimi

CO2e Biyogazdan Elektrik Atık Yakma Tarımsal Atıklar

Bitkisel Atık Yağlar

%20 (yenilenebilir enerji payı) %10

(yenilenebilir enerjinin ulaşımdaki payı)

%32 (yenilenebilir enerji payı) %14

(yenilenebilir enerjinin ulaşımdaki payı)

2020

2030

AB Atık Elektrikli ve

Elektronik Eşyalar (AEEE) Direktifi (2012/19/EU ve 2018/849)

Ürün Kullanımı

AEEE miktarı

kg Soğutma

Ekipmanları (buzdolabı, klima

vb.)

65% (toplama)

85% (toplama)

2016 - 2019 2019<

Seçilen düzenlemelerin atık sektörünün ilgili paydaşları üzerindeki genel etkileri aşağıda üç farklı bakış açısıyla özetlenmektedir. Tablo B'den açıkça görüleceği üzere, incelenen mevzuatın paydaşlar üzerinde en az orta düzeyde etkili olduğu düşünülmektedir. Seçilen düzenlemelerin uygulanmasıyla sera gazı emisyonları dışındaki çevresel etkilerin önemli ölçüde azalacağı, mevzuata uyum için gerekli yatırım maliyetlerinin ise yüksek olacağı öngörülmektedir. Bilinçlendirme faaliyetleri, yeni mevzuatın ilgili paydaşlar tarafından etkili bir şekilde uygulanması açısından bir diğer önemli etki olacaktır.

Tablo B - Farklı Perspektiflerden Etkilerin Özeti

A ETKİ ALANI PERSPEKTİFİ Ortalama Etki (3

üzerinden)

Etki Seviyesi

1 Sera Gazı Emisyonları 1,91 Orta

(17)

2 Diğer Çevresel Etkiler 2,29 Yüksek

3 Gelirler 1,95 Orta

4 Yatırım Maliyetleri 2,35 Yüksek

5 Operasyonel Maliyetler 2,00 Orta

6 İç Pazar Rekabeti 1,95 Orta

7 Uluslararası Rekabet 2,00 Orta

8 KOBİ'ler Üzerindeki Etkiler 2,12 Orta

9 AR-GE ve İnovasyon 2,11 Orta

10 Bilinçlendirme ve Bilginin Yayılması 2,67 Yüksek

11 İstihdam Üzerindeki Etkiler 2,14 Orta

12 Diğer Sosyal Etkiler 1,95 Orta

13 Yasal / Bürokratik Prosedürler 2,11 Orta

B MEVZUAT PERSPEKTİFİ

1 AB Çaba Paylaşım Kararı 2,21 Orta

2 AB Yakıt Kalitesi Direktifi 2,22 Orta

3 AB F-Gaz Tüzüğü 2,25 Yüksek

4 AB Yenilenebilir Enerji Direktifi 2,65 Yüksek

5 AB AEEE Direktifi 2,26 Yüksek

C PAYDAŞLARIN PERSPEKTİFİ

1 Üreticiler 2,67 Yüksek

2 Yetkilendirilmiş Kuruluşlar (YK’lar) 2,50 Yüksek

3 Belediyeler ve Diğer Yerel Yönetimler 2,75 Yüksek

4 Düzenli Depolama Alanı İşletmecileri 2,22 Orta

5 Atık Yakma Tesisi İşletmecileri 2,11 Orta

6 Yakıt Dağıtıcıları 1,93 Orta

7 Biyoyakıt Üreticileri 2,65 Yüksek

Seçilen düzenlemeler arasından AB Yenilenebilir Enerji Direktifi, AB AEEE Direktifi ve AB F-Gaz Tüzüğünün atık sektörünün ilgili paydaşları üzerinde önemli etkileri olduğu tespit edilmiştir. Üreticiler ve yetkilendirilmiş kuruluşları, belediyeler ve biyoyakıt üreticilerinin bu direktiflerin uygulanmasından önemli ölçüde etkilenmeleri beklenmektedir. Mevzuat ve paydaşların bakış açısından temel bulguların özeti sırasıyla Tablo C ve D'de sunulmaktadır.

Tablo C - Temel Bulgular (Mevzuat Perspektifi)

No Mevzuat Olumlu Etkiler (Faydalar) Olumsuz Etkiler (Maliyetler) 1 AB Çaba

Paylaşım Kararı

Atık dâhil 4 sektörde sera gazı

emisyonlarının %30 azaltılmasını içeren iddialı hedef, küresel iklim değişikliğine sebep olan sera gazlarını azaltma çabalarına önemli bir katkı olacaktır.

Sadece sera gazı emisyonlarının azaltılması değil, aynı zamanda diğer

ÇPK / ÇPT hedeflerine uyum nedeniyle, Türkiye atık

sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal maliyetlerin artmasına neden olabileceği temel zorluklar.

Finansmana erişimde zorluk

(18)

hava kirleticilerinin azaltılmasına dolaylı şekilde katkı sağlayacaktır

Etkili paydaş iletişimi

Sektörler zincir şeklinde birlikte çalışırsa başarı oranı artar

Uygulamada zorluk

2 AB Yakıt Kalitesi Direktifi

Biyoyakıt harmanlama oranlarının arttırılarak sera gazı emisyonlarının azaltılması

Motor teknolojisindeki gelişmelerin ilerletilmesi

Biyoyakıt üretimindeki artış sayesinde tarım üreticilerinin gelirinin artması Çevre, sağlık, ekonomi ve istihdam üzerindeki olumlu etkileri

Yüksek yatırım ve işletme maliyetleri

Orta ve uzun vadeli biyoetanol talebini karşılamak için 2021'de 164 milyon € ve 2031'de 146 milyon € ek yatırıma ihtiyaç duyulacaktır.

Biyoetanol üretiminin işletme maliyetlerinin orta vadede 27 milyon € 'dan 167 milyon €'ya, uzun vadede 315 milyon € 'ya yükselmesi beklenmektedir.

Orta ve uzun vadeli biyodizel talebini karşılamak için, 2021'de 683 milyon € ve 2031'de 990 milyon € ek yatırıma ihtiyaç duyulacaktır.

Biyodizel üretiminin işletme maliyetlerinin orta vadede 94 milyon € 'dan 1.192 milyon €'ya ve uzun vadede 2.920 milyon

€'ya çıkması beklenmektedir.

Yerli üretim ile yeterli üretim sağlanamazsa, ithalat ihtiyacı doğacaktır

Gıda güvenliği riski

Yeni yatırımlar için teşvikler gerekmektedir

(19)

3 AB F-Gaz Tüzüğü

İklim değişikliğinin etkilerini azaltılması konusunda olumlu katkılar

Ozon tabakasındaki incelmeyi azaltma konusunda olumlu etki

Soğutucu gazların kullanımı konusunda farkındalık artışı

Geri dönüşüm yapabilen eğitimli teknisyenler (sertifikalı)

Artan istihdam

Oluşacak AEEE, düşük GWP soğutucuların kullanılması nedeniyle sera gazı açısından daha az zararlı olacaktır

Servis teknisyenleri için gelir artışı

Kota sisteminin, ekipman

üreticilerini düşük GWP gazlarına (CO2, NH3, sentetik gazlar) ve bu gazları kullanan teknolojilere yönlendirmesi bekleniyor. Mevcut sistemlerin değiştirilmesi önemli bir maliyet getirecektir.

Eski F gazlarının yerini alan teknoloji için yatırım maliyetleri Geri kazanım ve iyileştirme sistemi kurmanın maliyeti Eğitim-inceleme-belgelendirme süreci yatırım gerektirmektedir Gaz tedarikçilerinin gelirinin azaltılması

4 AB

Yenilenebilir Enerji Direktifi

Fosil yakıt temelli enerji yatırımlarına bir alternatif olarak sera gazı emisyonlarının azaltılması üzerinde büyük etki

Fosil yakıt ithalatının azaltılması Atıkların ekonomiye entegrasyonunun artırılması

Yenilenebilir enerji alanında geliştirilmiş altyapı

Yeni iş alanları

Bazı yenilenebilir teknolojilerin ilk yatırım maliyetleri (hâlâ) yüksektir Türkiye için gerekli yıllık biyokütle enerjisi yatırımı 0,14-0,18 milyar

€ olarak hesaplanmaktadır. Bu yatırım ihtiyacının büyük ölçüde özel işletmeler tarafından karşılanması beklenmektedir.

Olası olumsuz çevresel etkiler değerlendirilmeli ve izlenmelidir.

Yenilenebilir enerji sektöründe hammadde olarak kullanılacak atıkların tedarikinde süreklilik sorunu

Biyoyakıt endüstrisine

hammadde tedarikinde yaşanan zorluklar

5 AB AEEE Direktifi

Çevre kirliliğinin ve sağlığa zararlı maddelerin azaltılması

Ağır metallerin suya karışmasının önlenmesi

Sera gazı emisyonlarının azaltılması Atık sektörü ve ülke ekonomisi için gelir kaynağı

Artan yatırım ve işletme maliyetleri

Uygulamanın toplam ekonomik maliyetinin 10 yıl için 407 milyon

€ olacağı hesaplanmıştır.

AEEE’lerin toplanmasıyla ilgili mevcut farkındalık ve altyapı eksikliği yeni yatırımları tehdit

(20)

Nadir toprak metallerinin geri kazanımı ve bu hammaddeler için ithalatta azalma Metaller, plastikler, su ve benzeri diğer kaynakların verimli kullanımı.

Yeni tesisler aracılığıyla eğitimli personel havuzunun oluşturulması Uluslararası pazarda yer alma şansı

etmektedir

Paydaşların artan yatırım ve işletme maliyetlerine karşı direnci Mevcut AEEE işleme tesislerinde halihazırda kullanılan teknolojileri AB standartlarına uygun hale getirmek için ek kaynaklara ihtiyaç vardır

Üretici sorumluluğu organizasyonlarının tekelleştirilmesi Tablo D - Temel Bulgular (Paydaşların Perspektifi)

No Paydaş Olumlu Etkiler (Faydalar) Olumsuz Etkiler (Maliyetler) 1 Üreticiler Atıkların üretimde kullanılması

nedeniyle hammadde maliyetlerinde azalma

Rekabet nedeniyle atık bertaraf tesis sayısının artmasıyla birlikte bertaraf maliyetlerinin azalması

Gelenekselden modern ve çevre dostu üretim yöntemlerine geçiş

Yeni sistemlerden ve yeni altyapılardan kaynaklanan ek yatırım maliyetleri

2 Üretici Sorumluluğu Organizasyonları (PRO)

Atık toplamada artış ve çevresel etkinin azalması

Yeni yatırımlar ve yeni iş fırsatları Sektörel derneklerin özellikle kamuoyu ve sektörel farkındalık açısından rolünün artırılması

Artan kontrol ile şeffaf olmayan uygulamaların ortadan kalkması

Ek yönetim ve eğitim maliyetleri

Tekelleşme

3 Belediyeler ve Diğer Yerel Yönetimler

Belediyeler tarafından atıkların toplanması, geri dönüşümü olumlu yönde etkiler

Halk sağlığında artış Hammadde değerinde artış Vergi tahsilat oranında artış Kaynakta ayırmada artış

Yeni tesisler, ekipman ve personel için yatırım maliyetleri Denetim faaliyetleri gibi

operasyonel maliyetlerde artış Ek yönetim ve eğitim maliyetleri Hizmet alanının genişletilmesi ve sorumluluklar

(21)

4 Düzenli

Depolama Alanı İşletmecileri

Daha organize ve kurumsallaştırılmış işletmeciler

Yeni tesisler ve yeni iş fırsatları

Daha fazla depolama alanı gereksinimi

Metan geri kazanımı ve ön işleme üniteleri için yüksek yatırım ve işletme maliyeti

5 Atık Yakma Tesisi İşletmecileri

Hammadde tedarikinde güvence Yeni iş fırsatları

Yüksek yatırım ve işletme maliyeti

Teknoloji transferi ve yenileme ihtiyacı

6 Yakıt Dağıtıcıları Sera gazı emisyonlarında azalma Biyoyakıt harmanlaması alanında yeni yatırımlar ve yeni iş fırsatları

Biyoyakıt üretimi veya alımı için ek yatırım maliyetleri

Biyoyakıt harmanlama gereklilikleri nedeniyle ek tedarikçilerle birlikte çalışma ihtiyacı

Distribütörler için artan yasal / bürokratik prosedürler

Biyoyakıt tedarikinde süreklilik sorunu

7 Biyoyakıt Üreticileri

Mevzuatın zorunlu gereklilikleri biyoyakıt sektörünün gelişmesine yol açacaktır

Artan atık ayrıştırma oranı sayesinde verim artışı ve işletme maliyetlerinde azalma

Toplanan bitkisel atık yağların yakıta dönüştürülmesi

Teknoloji veya tesis gereksinimi

(22)

1 Giriş

Bu Sektörel Etki Analizi (SEA) raporu, farklı AB İklim mevzuatının ülkemizde uygulanmasının² ulusal atık sektörü üzerindeki etkileri hakkında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nı (ÇŞB) ve diğer projenin paydaşlarını bilgilendirmeyi amaçlamaktadır. Bu SEA Raporu, Çalışma Grubu³ tarafından belirlenen sorunlara ilişkin çeşitli etkileri analiz etmektedir. Bu nedenle, raporda, seçilen düzenlemelerin uygulanması sonucu ulusal atık sektörüne asgari maliyet ve azami fayda sağlayacak önerilere yer verilmektedir.

Rapor, Avrupa Komisyonu etki analizi metodolojisine dayanılarak hazırlanmıştır (EC, 2015). Raporun birinci bölümü, metodoloji ve kapsam dâhil olmak üzere, çalışmanın genel düzenini ortaya koymaktadır. İkinci bölüm, uygulama ve durum analizi sırasında karşılaşılan sorunlara odaklanmaktadır. Çalışmanın ana yapısını oluşturan Bölüm 3'te, seçilen düzenlemelerin etki analizi sunulmaktadır. Analize bağlı olarak, hükümetin ve özel sektörün uygulayabileceği öneriler Bölüm 4'te tartışılmaktadır.

Raporun ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı olarak ele alınacağı üzere, bu SEA çalışması, uygulamadaki zorlukların altında yatan temel nedenleri belirlemek ve bu nedenler arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Danışma ve veri analizi, belirlenen etkileri doğrulamak için bir dizi toplantı ve literatür taramasına dayalı şekilde gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, mevzuatın uygulanmasından kaynaklanabilecek potansiyel etkileri tahmin etmek için kullanılan ekonomik maliyet belirleme modellerinin sonuçları da bu SEA çalışmasına dâhil edilmiştir.

Bu raporda ifade edilen görüşler REC Türkiye'ye ve çalışmalara katılan uzmanlara aittir ve ÇŞB liderliğindeki Paydaş Çalışma Grubu'nun görüşlerini yansıtmayabilir.

1.1 Görev

Türkiye'nin AB İklim ve Çevre Müktesebatına başarılı bir şekilde uyum sağlayabilmesi için, ilgili mevzuat her düzeyde kabul edilmeli ve uygulanmalı ve AB ile müzakereler boyunca farklı kurumsal öncelikler ve kaygılar dikkate alınmalıdır.

SEA çalışmaları, AB İklim ve Çevre Müktesebatına sektörel uyumun sorunsuz bir şekilde gerçekleşmesini desteklemek için geliştirilen etkili araçlardır. Atık sektörü, AB iklim mevzuatının uygulanmasından doğrudan etkilenen ana sektörlerden biridir ve buna bağlı olarak LCDTR Projesi kapsamında seçilen sektörlerden⁴ biridir.

2 Bu çalışmada 'Uygulama' terimi, AB Komisyonu tarafından tespit edilen esaslı düzeydeki uyumu ifade etmektedir.

3 Çalışma Grubu: Atık Sektörü SEA üzerinde çalışan başlıca paydaş temsilcilerinden oluşan gruptur. Çalışma Grubunun üyeleri: ÇŞB ve REC

4LCDTR Projesi Kapsamında Seçilen 4 Sektör: Tarım, Binalar, Ulaşım, Atık

(23)

1.2 Amaç ve Yöntem

Genel tamamlayıcı politikaların tanımlanması ve değerlendirilmesi ve yönetmeliklerin ekonomik, çevresel ve sosyal açılardan daha etkin bir şekilde uygulanması için karar alıcılara ve özel sektöre veri ve analitik öneriler sağlamak amacıyla, REC Türkiye, kavramsal ve metodolojik olarak Sektörel Etki Analizi (SEA) gerçekleştirmiştir. Söz konusu SEA çalışmasının temel amacı, belirlenen etkilerin analizine dayanan tavsiyelerin geliştirilmesi yoluyla ulusal atık sektörünün seçilen düzenlemelerin hedeflerine uygunluğunu desteklemektir (bkz. Bölüm 1.4).

SEA, farklı yasal düzenlemelerin bir sektör üzerindeki etkisini çeşitli açılardan (ekonomik, sosyal, çevresel vb.) ölçmek için kullanılan bir araçtır. Bu SEA çalışması için REC Türkiye, AB Etki Analizi⁵ ve OECD Düzenleyici Etki Analizi⁶ yöntemlerini özelleştirmiştir.

Bu süreç, belirli bir sektör için çeşitli yasal düzenlemelerden kaynaklanan temel sorunların anlaşılması için belli başlı bazı soruların yapılandırılmış bir şekilde ele alınmasını içerir. Çeşitli etkiler sistematik olarak analiz edilmek ve karşılaştırılmaktadır. Bu şeffaf politika kavramını destekler ve bu nedenle hükümet ve sektör arasında önemli konuların konuşulmasına izin verir. Önemli kararların maliyet-fayda analizine dayalı şekilde alınması önemlidir.

Her sektör kuruluşu, AB çevre ve iklim direktifleri uyumlaştırma süreci sonucu ortaya çıkabilecek potansiyel riskleri yönetmek ve rekabet gücünü korumak için SEA veya benzeri çalışmalar yapmalıdır.

SEA'nın temel hedefleri şunlardır:

o Seçilen direktiflerin sektöre getirdiği ekonomik, çevresel ve sosyal maliyet ve faydalarının hesaplanması

o AB Direktiflerinin sektör için mümkün olan en düşük maliyetlerle uygulanmasının desteklenmesi

o Paydaşlar arasında güven tesis edilmesi, mevzuatın kabul edilmesi ve mevzuata uyumun kolaylaştırılması

o Direktiflerin uygulanmasının olası olumlu ve olumsuz sonuçlarının gözden geçirilmesi ve sektörel yönelimler ışığında olası sorunların ve dirençlerin belirlenmesi

o Avrupa Birliği müzakere sürecinde sektörel düzeyde kullanılabilecek bilgiler üretilmesi

5https://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/planning-and-proposing-law/impact-assessments_en

6http://www.oecd.org/regreform/regulatory-policy/ria.htm

(24)

SEA sürecine, sektörü etkileyen direktifleri ve bu direktiflerin en etkili olduğu alanlarını belirlemek için "Hızlı Tarama" çalışması ile başlanır. Bu seçilen alanlarda uygulama sırasında ortaya çıkabilecek etkiler, sektörün karşılaşabileceği sorunlar ve bu sorunlara yönelik çözümler bu aşamada tespit edilmektedir (bkz. Şekil 1).

Şekil 1 - SEA Hızlı Tarama Aşaması

Hızlı Tarama sonrasında, belirlenen etkileri doğrulamak için ilgili paydaşlarla Danışma Süreci yürütülür. Etki Analizi sırasında, etkilerin maliyetleri ve faydaları hesaplanır ve Türkiye için en uygun seçenekler belirlenir. Nihai SEA Raporu hazırlanır ve çalışmanın son aşaması olarak karar vericilere ve ilgili sektöre sunulur (bkz. Şekil 2).

Şekil 2 - SEA Aşamaları

ÇŞB ile yakın işbirliği ve ilgili sektör paydaşlarının aktif katılımı sayesinde REC Türkiye faaliyetlerini verimli bir şekilde yürütmüştür.

(25)

1.3 Danışma ve Veri Toplama

Sektörü etkileyen iklim mevzuatı hakkında paydaşları bilgilendirmek, belirlenen etkileri doğrulamak ve özellikle veri toplamak amacıyla SEA kapsamında çeşitli danışma toplantıları gerçekleştirilmiştir. 2019 yılının Mayıs ve Haziran ayları arasında Ankara ve İstanbul’da yapılan danışma toplantılarında esas itibariyle ilgili kamu kurumları ve sektör temsilcilerinin görüşlerinin alınması amaçlanmıştır.

Toplantılar ÇŞB ile ortaklaşa düzenlenmiş ve danışma sürecinde önemli faydalar sağlanmış ve faaliyetlerin etkin bir şekilde yerine getirilmesi desteklenmiştir.

Danışma süreci aşağıdaki adımları içermektedir:

- Atık sektörünü etkileyen iklim mevzuatı hakkında paydaşların farkındalığını artırmak,

- Paydaşlardan veri toplanması,

- Farklı yasal düzenlemelerin olumlu ve olumsuz etkilerinin gözden geçirilmesi, - Seçilen yasal düzenlemelerin etkili bir şekilde uygulanabilmesi için ekonomik,

çevresel ve sosyal etkilerin analiz edilmesi,

- Bulguların paydaşlarla çapraz kontrolünün gerçekleştirilmesi.

Danışma süreci, masa başı çalışmalara paralel olarak yürütülmüştür. Danışma sürecinin gerçekleştirildiği il ve paydaşlar REC Türkiye ve ÇŞB tarafından belirlenmiştir. REC Türkiye, toplanan ve analiz edilen veri ve bilgileri doğrulamak için çeşitli odak grup toplantıları ile paydaşların görüşlerini toplamıştır.

Danışma süreci kapsamında görüşleri alınan paydaşların listesi Tablo 1'de sunulmaktadır.

(26)

Tablo 1 - Danışma Sürecine Katılan Paydaşlar

İl Tarih Yöntem Paydaş Katılımcılar

Ankara 11.06.2019 Odak Grup Resmi Kurumlar

Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Dışişleri Bakanlığı

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Ticaret Bakanlığı

İstanbul 12.06.2019 Odak Grup Atık Sektörü

Biyoyakıt Sektörü Çimento Sektörü Elektronik Sektörü Gıda / Tarım Sektörü Kireç Sektörü Belediye Şirketleri Fosil Yakıt Sektörü Ambalaj Sektörü Kâğıt Sektörü İstanbul 03.05.2019 Odak Grup Atık Sektörü

Danışma ve veri toplama sürecinde, resmi kurumlar, özel şirketlerden ve sektörel sivil toplum kuruluşlarından oluşan 55 temsilcinin katılımıyla 3 çalıştay gerçekleştirilmiştir. (bkz. Şekil 3 ve Ek 1). Dağıtılan danışma ve veri anketi 25 temsilci tarafından doldurmuştur.

Şekil 3 - Danışma Sürecine Katılan Paydaşların Dağılımı

Kamu Kurumu;

35; 64%

Özel Sektör; 10;

18%

STK; 10;

18%

(27)

1.4 Kapsam ve Seçilen AB Mevzuatı

Bu SEA’nın Hızlı Tarama aşamasında, atık sektörü üzerinde önemli etkileri olan iklimle ilgili 5 temel yasal düzenleme tespit edilmiştir. Bu yasal düzenlemeler ve sektörlerle ilişkileri Tablo 2'de sunulmaktadır

AB Çaba Paylaşım Tüzüğü ve AB Yakıt Kalitesi Direktifi, LCDTR Projesinin Düzenleyici Etki Analizi (DEA) çalışmaları kapsamında hâlihazırda ayrı ayrı incelenmiş iki yasal düzenlemedir. AB F-Gazlar Tüzüğü Türkiye'de devam etmekte olan bir başka AB IPA Projesi kapsamında incelenmiş olsa da, atık sektörü üzerindeki etkileri de bu SEA raporunda analiz edilmektedir. Ayrıca, AB Yenilenebilir Enerji Direktifi ve AB Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyalar (AEEE) Direktifinin etkileri de bu SEA raporunda ele alınmaktadır.

Tablo 2 - Seçilen AB Mevzuatı ve Sektörel Bağlam Mevzuat Sektör/Alan Azaltma Odak

Alanı

Birim Atık-İklim İlişkisi Sera Gazı Azaltma Hedefi

Baz Yıl Hedef Yıl AB Çaba

Paylaşımı Tüzüğü (2018/842/EU)

Atık / Atıksu Sera Gazı Emisyonları

CO₂e Atık Sektörünün Tamamı

%10 azaltım

%30 azatım

2005 2005

2020 2030 AB F-Gazları

Tüzüğü (517/2014)

Ürün Kullanımı

Sera Gazı Emisyonları (F-Gaz)

CO₂e Soğutma Ekipmanları (buzdolabı, klima vb.)

2/3 azaltım 2014 2030

AB Yakıt Kalitesi Direktifi (98/70/EC ve 2009/30/EC)

Enerji (Ulaşım)

Yaşam Döngüsü Sera Gazı

Emisyonları / Birim Enerji

CO2e/

MJ

Tarımsal Atık Bitkisel Atık Yağ

%6 (fosil yakıtlar için)

%50-60

(biyoyakıtlar için) 2010

2018

2020

- AB Yenilenebilir

Enerji Direktifi (2009/28/EC ve 2018/2001)

Enerji (Ulaşım)

Enerji Tüketimi

CO2e Biyogazdan Elektrik Atık Yakma Tarımsal Atıklar Bitkisel Atık Yağ

%20 (yenilenebilir enerji payı) %10 (yenilenebilir enerjinin ulaşımdaki payı)

%32 (yenilenebilir enerji payı) %14 (yenilenebilir enerjinin ulaşımdaki payı)

2020

2030

AB Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyalar (AEEE) Direktifi (2012/19/EU ve 2018/849)

Ürün Kullanımı

AEEE miktarı kg Soğutma Ekipmanları (buzdolabı, klima vb.)

65% (toplama)

85% (toplama)

2016 - 2019 2019<

(28)

Çaba Paylaşım Tüzüğü (2018/842/EU)

AB'nin iklim ve enerji politikaları, tüm Üye Devletler tarafından uygulanması gereken çeşitli politika ve programlara dayanmaktadır. Bu belgeler, 2020 İklim ve Enerji Programı, 2030 İklim ve Enerji Çerçevesi ve 2050 Karbon Nötr Avrupa Vizyonudur.

Bu programlar ayrıca Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) kapsamındaki AB taahhütleri (Kyoto Protokolü - KP ve Paris Anlaşması - PA) açısından bir yanıt niteliğindedir. Bu programlar kapsamında, AB düzeyindeki sera gazı emisyonu azaltma hedefleri, bu programlar çerçevesinde tanımlanmakta, izlenmekte ve raporlanmaktadır. Baz yıl olan 1990 yılındaki sera gazı emisyon oranlarıyla karşılaştırıldığında, AB iklim ve enerji politikalarıyla sera gazı emisyonlarının seviyesinin 2012, 2020, 2030 ve 2050 yıllarına kadar sırasıyla %8,

%20, %40 ve %80 azaltılması hedeflenmektedir.

2020 ve 2030 hedeflerine ulaşmak için AB, iklim değişikliği ile mücadele için AB Çaba Paylaşımı Kararı (ÇPK) ve AB Emisyon Ticareti Sistemi Direktifi (ETSD) olmak üzere iki önemli politika aracı geliştirmiştir. ETSD, 2016 yılında AB'deki toplam emisyonların %41'inden sorumlu olan havacılık, enerji ve endüstriyel süreçler gibi yüksek emisyonlu sektörleri kapsamaktadır.

ÇPK, 2016 yılında AB'deki emisyonların %58'inden sorumlu olan, atık, binalar, tarım ve ulaşım gibi ETS'ye dâhil olmayan, ETS olmayan sektörleri kapsamaktadır (bkz.

Şekil Error! Reference source not found.). ÇPK'nın yıllar içinde değiştirilmesiyle birlikte Çaba Paylaşımı Tüzüğü (ÇPT) 2018 yılında yürürlüğe girmiştir. ÇPT, BMİDÇS kapsamında Paris Anlaşması ile ilgili taahhütlere yanıt olarak tasarlanmış olup ETS dışı emisyon azaltma hedefi 2021-2030 için AB düzeyinde %20'den %30'a yükseltilmiştir. Bu bağlamda, ÇPK’nın aksine, Üye Devletlerin ÇPT emisyonlarını arttırmalarına izin verilmeyerek, ÇPT sektörleri için ulusal emisyon limitleri %40 ila

%0 arasında belirlenmiştir.

(29)

Şekil 4 - AB ETS ve AB ÇPK'nın Kapsadığı Sektörler

ÇPK ülkelerin ilgili sektörlerde çeşitli ulusal politikalar ve önlemler geliştirmelerini sağlar. 2015 yılında, AB ÇPK emisyonlarının toplamı 2,52 Gt CO2e idi ve bu rakam AB'nin toplam sera gazı emisyonlarının (4,5 Gt CO2e) %56'sını oluşturmaktaydı.

2005 yılı ile karşılaştırıldığında, sera gazı emisyonları %11,6 oranında azalmış ve 2020 hedefi aşılmıştır (LCDTR, 2019a).

AB28 için bağlayıcı olan ÇPK kapsamında yer alan sektörlerin faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazları, Karbon Dioksit (CO2), Metan (CH4), Nitröz Oksit (N2O), Hidrokloroflorokarbonlar (HFK'ler), Perflorokarbonlar (PFC'ler) ve Sülfür Heksaflorür (SF6)’dür. Bu sektörlerden kaynaklanan başlıca sera gazı kaynakları Tablo 3'te verilmiştir.

Tablo 3 - ÇPK İçindeki Sektörler ve Bu Sektörlerin Neden Olduğu Başlıca Sera Gazları Sektörler Ulaşım Binalar Tarım Atık Endüstriyel İşlemler Temel sera gazları CO2 CO2 CH4, N2O CH4, CO2 CO2, SF6, PFCs, HFCs

Florlu Gazlar Tüzüğü (517/2014)

F-Gaz Tüzüğünün amacı; atmosfere salınan emisyonları azaltarak ve önleyerek ve düşük Küresel Isınma Potansiyelli (GWP) F-gazların kullanımını teşvik ederek çevreyi korumak ve iklim değişikliği ile mücadele etmektir. Özellikle, Tüzük, bu gazların tutulmasını ve izlenmesini iyileştirmek ve pazarlanmalarını ve kullanımlarını kısıtlamak amacıyla, bazı florlu gazların (HFC'ler, PFC'ler ve sülfür heksaflorürler) emisyonlarını azaltmayı amaçlamaktadır.

(30)

HFC'ler, soğutucu akışkanlar, temizlik solventleri ve köpük şişirme ajanları olarak kullanılır. PFC'ler yarı iletken imalatında, temizlik solventleri ve köpük şişirme ajanları olarak kullanılır. Kükürt heksaflüorürler, yüksek gerilim şalter ve magnezyum üretiminde kullanılır. BMİDÇS kapsamında raporlanan F-gazları, 2017 yılında AB'de ton CO2e cinsinden ifade edilen toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık %3'ünü oluşturmaktadır. Bu gazlar atmosferde son derece kalıcıdır, bu da etkilerinin atmosfere salındıktan sonra uzun süre devam ettiği anlamına gelir (EEA, 2019a).

Revize edilmiş 'yeni', F-gaz Tüzüğü (517/2014 Sayılı (AB) Tüzüğü), yüksek GWP içerikli alternatiflerine göre düşük-GWP içerikli F-gazı alternatiflerini teşvik eden bir dizi önlem aracılığıyla, emisyon seviyelerinin 2030 yılına kadar 2014 yılı seviyesinin üçte ikisine düşürülmesini amaçlamaktadır.

Yakıt Kalitesi Direktifi (98/70/EC & 2009/30/EC)

Çevrenin ve insan sağlığının korunması açısından, AB Yakıt Kalitesi Direktifi'nin (YKD) temel amacı; özellikle karayolu taşımacılığında kullanılan yakıtlar için üst düzey önlemlerin⁷ alınmasını ve bu önlemlerin teknik olarak içten yanmalı motorlarla uyumlu olmasını sağlamaktır. 2009/30/EC sayılı Direktifin getirdiği iklim değişikliğiyle ilgili değişikliklerle birlikte YKD ile ayrıca, tedarikçiler tarafından piyasaya sağlanan yakıtlardan kaynaklı birim enerji başına yaşam döngüsü sera gazı (GHG) emisyonlarının azaltılması da hedeflenmektedir.

Direktifin yaşam döngüsü boyunca üretilen sera gazı emisyonları çerçevesindeki hedefleri Madde 7a ve 7b'de detaylı şekilde düzenlenmektedir. Madde 7a-1'e göre, Üye Devletler birim enerji başına yaşam döngüsü sera gazlarını⁸ izlemek ve raporlamaktan sorumlu yakıt tedarikçilerini belirler.

01.01.2011 tarihi itibariyle, belirlenen yakıt tedarikçileri, tedarik edilen yakıtın sera gazı yoğunluğunu aşağıdaki bilgiler eşliğinde yılda en az bir kez yetkili merciye bildireceklerdir:

a) Her bir yakıt türünün toplam hacmi, satın alındığı yer ve kaynağı b) Birim enerji başına yaşam döngüsü sera gazı emisyonu miktarı

Madde 7a-2'ye göre, Üye Devletler, yakıt tedarikçilerinin tedarik ettikleri yakıttan kaynaklı birim enerji başına yaşam döngüsü sera gazı emisyon miktarını 2010 yılını

7 Ör/ Motorin ve Benzin için Azami Kükürt İçeriği: 10,0 mg/kg; Benzin için Azami Kurşun İçeriği: 0,005 g/l

8 Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonları: Yakıta (herhangi bir harmanlanmış bileşen dahil) veya verilen enerjiye atfedilebilecek tüm net CO2, CH4 ve N2O emisyonlarıdır. Bu, söz konusu emisyonların nerede meydana geldiğine

bakılmaksızın, arazi kullanımındaki değişiklikler, ulaşım ve dağıtım, işleme ve yanma dahil olmak üzere, hammadde çıkarma veya üretim ile ilgili tüm aşamaları içerir

Enerji Birimi Başına Sera Gazı Emisyonları: Tedarik edilen yakıt veya enerjiyle ilişkili toplam CO2 eşdeğeri GHG emisyonu kütlesinin, tedarik edilen yakıt veya enerjinin toplam enerji içeriğine oranı (yakıt için, düşük ısıtma değeri olarak ifade edilir)

(31)

baz yıl olarak alarak 31.12.2020 tarihine kadar azami %10 oranında azaltmalarını talep edecektir (bkz. Tablo 4).

Tablo 4 - Fosil Yakıtlardan Kaynaklı Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonlarının Azaltılması Hedefleri

Bağlayıcı Hedef Opsiyonel Hedefler

31.12.2020 %6

31.12.2020 (elektrik, KYD, vb.

aracılığıyla)

%2

Opsiyonel Aşamalar 31.12.2020

(ETS aracılığıyla) %2

31.12.2017 %4

31.12.2014 %2

Madde 7b'ye göre, biyoyakıtlardan kaynaklanan sera gazı emisyonları, Tablo 5'te sunulan farklı koşullara göre fosil yakıttan kaynaklanan sera gazı emisyonlarından daha az olmalıdır.

Tablo 5 - Biyoyakıtlardan Kaynaklı Yaşam Döngüsü Sera Gazı Emisyonlarının Azaltılması Hedefleri

05.10.2015 tarihinden önce faaliyete geçmiş tesisler;

05.10.2015 tarihinden sonra faaliyete geçmiş tesisler;

%35 (2018 yılına kadar)

%50 (2018 yılından sonra)

%60

Yenilenebilir Enerji Direktifi (2009/28/EC & 2018/2001)

İlk Yenilenebilir Enerji Direktifi (2009/28/EC) ile AB'deki yenilenebilir kaynaklardan enerji üretimi ve bu üretimin teşvik edilmesi için genel bir politika belirlenmiştir. Bu Direktif, AB'nin 2020 yılına kadar toplam enerji ihtiyacının en az %20'sinin – münferit ülkesel hedeflere ulaşılması sağlanarak - yenilenebilir kaynaklarla sağlanması şartı getirmiştir. Tüm AB ülkeleri de 2020 yılına kadar ulaşımda kullanılan yakıtların en az

%10'unun yenilenebilir kaynaklardan elde edilmesini sağlamalıdır.

“Tüm Avrupalılar için Temiz Enerji” paketi kapsamında Aralık 2018'de revize edilen Yenilenebilir Enerji Direktifi 2018/2001 (YED II) ile AB'nin yenilenebilir kaynaklar alanındaki küresel liderliğinin korunması ve daha genelde de AB'nin Paris Anlaşması uyarınca emisyon azaltma taahhütlerini yerine getirmesine yardımcı olunması amaçlanmaktadır.

(32)

2030 yılına kadar olası bir yukarı yönlü revizyon hükmüyle, YED II 2030 yılına kadar AB için en az %32 oranında (ulaşımdaki yenilenebilir enerjilerin payı -% 14) yeni bir bağlayıcı yenilenebilir enerji hedefi getirmektedir.

Biyoyakıtlar ve biyolikitler, AB ülkelerinin ulaşım alanındaki %14 yenilenebilir enerji hedeflerine ulaşmalarında önemli birer yardımcıdır. Yenilenebilir Enerji Direktifi, sürdürülebilir ve çevre dostu bir şekilde üretilmelerini sağlamak için AB'de üretilen veya tüketilen tüm biyoyakıtlar için biyoyakıt sürdürülebilirlik kriterlerini belirlemektedir (EC, 2019a).

YED II, ulaşım sektöründe kullanılan biyolikitlerin toplam %14 hedefi içinde sayılabilmeleri ve kamu otoriteleri tarafından verilen mali desteklerden yararlanabilmeleri için yerine getirmeleri gereken bir dizi sürdürülebilirlik ve sera gazı emisyon kriterleri tanımlamaktadır. Bu kriterlerden bazıları ilk YED ile aynıdır, diğerleri ise yeni veya yeniden formüle edilmiş kriterlerdir. Özellikle, YED II, ormancılık hammaddeleri için sürdürülebilirlik şartının yanı sıra katı ve gaz biyokütle yakıtları için sera gazı kriterleri getirmektedir.

Varsayılan sera gazı emisyon değerleri ve hesaplama kuralları YED II Ek V’te (sıvı biyoyakıtlar) ve Ek VI'da (güç ve ısı üretimi için katı ve gaz biyokütle) verilmektedir.

Komisyon, teknolojik gelişmelerin gerektirmesi halinde sera gazı emisyonlarının varsayılan değerlerini gözden geçirebilir ve güncelleyebilir. İktisadi işletmeler, YED II'de sağlanan varsayılan sera gazı yoğunluk değerlerini kullanma ya da kendi faaliyetleri için gerçek değerleri hesaplama seçeneklerine sahiptirler (EC, 2019b).

Tablo 6 - YED II'de Öngörülen Sera Gazı Azaltım Eşikleri (EC, 2019b)

Tesis işletme başlangıç tarihi

Ulaşım sektöründe biyoyakıtların

kullanılması

Ulaşım sektöründe biyolojik kökenli

olmayan yenilenebilir

yakıtların kullanılması

Elektrik, ısıtma ve soğutma

alanları

Ekim 2015'ten önce %50 - -

Ekim 2015'ten sonra %60 - -

Ocak 2021'den sonra %65 %70 %70

Ocak 2026'dan sonra %65 %70 %80