Dr. Meral Çilem Ökcün-Akçamuş

2. Hedef Belirleme

Kazanması beklenen dört hedef:

a. Yakın çevresi ve diğer kişilerle etkileşim kurar.

b. İletişim kurmak için farklı yollar kullanır.

c. Farklı amaçlar için iletişim kurar.

d. Yetişkinin söylediği ile çevresinde olanlar arasındaki bağlantıyı anladığını yönergelere uyarak gösterir.

Bu hedeflere aynı anda çalışılamaz. Örneğin bir gün ya da bir etkinlik sırasında jestler yerine sözcüklerle iletişim kurması üzerinde çalışılıyorsa, diğer bir gün ya da etkinlikte isteme dışındaki amaçlar için de iletişim kurmasını sağlamak için çalışılabilir.

2. Hedef Belirleme

Bu hedeflere ulaşmak için takip edilecek stratejiler

— Çocuğun ilgilerini kullanma. Çocuğun ilgilerini bilirseniz çocuğun ilgilendiği şeyi istemek için hangi sözcüğü öğrenmesi gerektiğini de bilirsiniz.

— Çoğun öğrenme stilini kullanma. Örneğin mekanik öğrenme stiline sahip olan çocuklarda günlük rutinler planlanarak belli rutinlerde belli sözcüklerin öğretimi sağlanabilir.

— Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme:

a) Kendine yönelik olan aşama b) İsteme aşaması

c) Erken iletişim aşaması d) Sosyal aşama

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk kendine yönelik olan aşamada ise;

—

Fiziksel

oyunlar

oynanarak

etkileşim

kurulmaya

çalışılabilir. Bu aşamada en önemli hedef çocukla etkileşim

kurma olacaktır. Sizinle birlikte iken ne kadar keyif

alabileceğinin ve doğrudan iletişim kurduğunda sizin

davranışlarınızı

etkileyebileceğinin

farkına

varması

sağlanmaya çalışılır.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk kendine yönelik olan aşamada ise;

— En sevdiği fiziksel ve duyu motor oyunları sırasında vücut hareketlerini, göz kontağını, gülümsemeyi ve sesleri kullanarak sıra alabileceği öğretilmelidir. Sıra alması çocuğun etkileşime katıldığının göstergesidir. Örneğin çocuk tüm vücudunu kullandığı fiziksel oyun sırasında size bakıp gülümseyerek eğlendiğini ve devam etmek istediğini gösterebilir. Başlangıçta bu oyunlar kısa sürer. Örneğin birlikte zıplama oyununda ilk başta sıra alma gözlenmeyebilir. Daha sonra yetişkinin “dur” deyip durması çocuğa komik geldiği için gülüp tekrar zıplamaya başlamadan önce annesine bakabilir. Bu gülmeler ve göz kontağı kurma sıra alma davranışlarıdır.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk isteme aşamasında ise;

— Oynanan fiziksel oyuna devam etmek için çocuğun bir eylem ya da ses kullanmasına yardımcı olunmalıdır. Gıdıklama yuvarlama, hoplatma vb fiziksel oyunlar sıklıkla çocukların ilk başlarda kısa süre oynadıkları oyunlardır. Çocuklar bu oyunların oynanması için jest, ses ya da eylem kullanabilirler ancak bazen kullanmazlar. Bu oyunlarda sıra alma ve daha uzun süre oynama çocuğa öğretilmelidir. Daha önce de bahsedilen ve isteme aşamasında olan Ali banyo zamanında babasının elini karnına doğru çekerek gıdıklama oyunu oynamak istediğini belirtmektedir. Daha sonraki aşamada bu eyleme ses de eklenmesi çalışılabilir.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk isteme aşamasında ise;

— Çocuğun istediği nesne sayısı arttırılmalıdır. Çocuk sadece 1 ya da 2 nesne istiyorsa başka ne isteyebileceği konusunda planlama yapılmalıdır.

— Çeşitli tanıdık sözcükleri anlaması sağlanmalıdır. Çocuk bir şey yaparken ne yaptığının açıklanması çocuğun sözcükleri anlamasını sağlar.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk erken iletişim aşamasında ise;

— Fiziksel oyunlar sırasında sizinle ve diğer kişilerle sıra alması sağlanmalıdır. Daha önce değinilen örnekte Ahmet, annesi “bir iki..” dedikten sonra “başla!” diyerek oyunu devam ettirebileceğini bilmekteydi.

— Sizin başlatmanızı beklemek yerine bazı fiziksel oyunları çocuğun başlatması ve oyunu başkalarıyla da oynaması için destek olunmalıdır.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk erken iletişim aşamasında ise;

—

İletişim kurma biçimi değiştirilmelidir. Ekolali - spontan

konuşmaya,

Jestler-işaretler, konuşma ya da resimle iletişime,

Tek sözcüklü cümlecikler, cümlelere dönüştürülmelidir.

—

İletişim kurma amaçları çeşitlendirilmelidir (reddetme,

evet/hayır ya da bu ne? gibi soruları yanıtlama,

selamlaşma, ortak dikkat-yorumlama, dikkat çekme,

yorumlama)

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk sosyal aşamada ise;

— İletişim kurma biçimi değiştirilmelidir. Ekolali – kendi sözcükleriyle (sözcük dağarcığı arttıkça ekolali azalacaktır) yer değiştirmelidir.

Sohbet sırasında doğru sözcük ve de cümleler kullanması sağlanmalıdır.

Konuşmada başarısızsa resim ya da bilgisayarla iletişim gibi alternatif yollar kullanılmalıdır.

2. Hedef Belirleme

Bulunduğu iletişim aşamasına göre amaç belirleme

Eğer çocuk sosyal aşamada ise;

— Sohbete katılması desteklenmelidir. Sohbete nasıl başlayacağı, aynı konu üzerinde konuşma, diğerleri anlamadığında söylediğini değiştirme, kendisi anlamadığında açıklama için soru sorma gibi beceriler desteklenmelidir.

— Anlama desteklenmelidir. Soyut, göremediği şeyler hakkındaki konuşmaları anlaması desteklenmelidir. Örneğin, geçmiş ve gelecek zaman, duygular, davranışlar, diğerlerinin bakış açısı, tahmin etme ve mantık yürütmeye dayalı (neden? Nasıl? Gibi) sorular soyut konu başlıklarıdır.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— İstemesini sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Sevdiği bir şeyi (yiyecek, oyuncak) görünür ancak ulaşılmaz kılma:

Örneğin çocuğun görebileceği kitaplığın üst raflarından birine bir tabakta çikolata ya da oyuncak koyma

Açması zor olan cam bir kavanoz ya da kilitli saydam bir poşetin içine şeker, sevilen bir oyuncak ya da oyuncak araba koyma

İnsan oyuncaklar kullanma: Çalıştırması ya da oynanması zor olan oyuncaklardır. Örneğin müzik kutusu, kurmalı oyuncaklar, sıkmalı oyuncaklar (zıplayan kurbağa), çevirmeli oyuncaklar (topaçlar), balonlar, köpük oyuncağı, vb

Kendi insan oyuncaklarınızı yaratın!! Örneğin ilgisini çekecek bir şapkayla şapkayı başınızdan çekmesi ile oyun yaratın.

Suyla musluk başında oyun oynayın (musluğu kendi açamıyorsa). Musluğu açın. Suyla oynadıktan sonra kapatıp açmanız için istemesini bekleyin.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— İstemesini sağlamak için yapılacak düzenlemeler: İnsan oyuncaklar-devam:

Ayna karşısında daha farklı oyunlar geliştirebilirsiniz. “Ayşe’nin burnu nerede?” deyip burnuna dokunun sonra “Annenin burnu nerede?” deyip kendi burnunuza dokunun. Ayrıca ayna karşısında herhangi bir şarkı da söyleyebilirsiniz.

Az miktarda verin: Eğer çocuğa istediği her şeyi bir seferde verirseniz daha fazlası için istekte bulunmayacaktır. Ancak az miktarda verirseniz istemesi için fırsat yaratmış olacaksınız. Örneğin beslenme saatinde bardağına az miktarda içecek koyma tabağına bir parça kurabiye koymak gibi. Bazı çok parçalı oyuncaklar az miktarda verme için uygundur. Örneğin legolar, yap-bozlar, bloklar. Eğer çocuk elinizdeki diğer parçayı almak için elinize uzanıyorsa nesneyi göremeyeceği şekilde kolunuzun altına ya da cebinize saklayın.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Reddetmesini (Hayır, yeter, bitti, dur gibi) sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Az sevdiği bir şeyi teklif edin:

Sevmediği bir oyuncağı, yiyecek ya da içeceği teklif edin. Böylece reddetmede jest, ses ya da sözcük kullanma için fırsatı olacaktır.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

—

Selamlaşmasını sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Kuklalar ya da dolgu oyuncaklar kullanın:

Bu tür bir oyuncağı

masanın altına saklayarak oyuncağın ismini söyleyerek

çağırın. Sonra oyuncağı gösterin/getirin ve el sallayarak

“merhaba!” deyin. Bunu birçok kez yaptıktan sora

oyuncağı gördüğünde çocuğun da “merhaba” demesi için

bekleyin.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Etkileşim kurması ve yorumda bulunmasını sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Tahmin edebileceği rutinler oluşturarak sürprizler gerçekleştirin:

Çocuk bir şeyi hep aynı şekilde yapmaya alışırsa beklenmeyen bir durum oluşturmanız daha kolay olur. Bazı örnekler:

Beklemediği yerlere bazı nesneler saklayın- çekmecesine sevdiği bir oyuncağı

saklayın ve açtığında bu sürprizi keşfetmesi için bekleyin.Her zaman baktığı bir kitabının içerisine bir fotoğraf (kendisinin yeni bir fotoğrafı) yerleştirip onu keşfetmesini bekleyin.

Sessiz bekleyin –Birlikte kitaplara bakarak resimleri isimlendirin sonra bir denemenizde resmi işaret edin ancak hiçbir şey söylemeyin.

Camdan dışarı bakarak geçen araba ve kişileri coşkuyla işaret edip isimlendirin “Oo kamyona bak!” Daha sonraki denemede, ilginç bir şey gördüğünüzde, heyecanlanmış görünseniz de çocuğun işaret ederek yorumda bulunması için bekleyin.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Etkileşim kurması ve yorumda bulunmasını sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Tahmin edebileceği rutinler oluşturarak sürprizler gerçekleştirin:

Farklı bir şey teklif edin- Örneğin legolar, yapbozlar, iç içe geçmeli

kutular gibi çok parçalı oyuncaklarla oynarken her seferinde çocuğa tek bir parça verin. Ancak bir defasında tamamen farklı ya da uygun olmayan bir parça uzatarak çocuğun tepkisini

bekleyin.

Kokuyla sürpriz yapın- Sevdiği ancak göremediği bir şeyin kokusunu hissetmesini

sağlayın. Örneğin ocakta kek pişerken ve havayı koklayarak “Hıım kek nefis ” deyin. Bunu birkaç kez yaptıktan sonra havayı koklayın ve çocuğun da aynı şekilde tepki vermesi için bekleyin.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Etkileşim kurması ve yorumda bulunmasını sağlamak için yapılacak düzenlemeler:

Siz şaşırmış gibi davranın:

Yanlışlıkla hata yapın- Aptalca bir şey yapın. Örneğin çocuğu giydirirken bir parçayı unutun, ters giydirin ya da yanlış bir vücut bölümüne giydirin.

Bir şeylerin ters gittiği zamanları kullanın- örneğin yemek çok sıcaksa bu anı kullanarak çocuğun dikkatini çekmeye çalışın. “ Uuuf çok sıcak!” diyerek abartılı bir şekilde üfleyin ve yiyeceği soğutmaya çalışın. Bu anda çocuk da bunu eğlenceli bularak size katılabilir. Yorumda bulunabilir

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

—

Etkileşim kurması ve yorumda bulunmasını sağlamak

için yapılacak düzenlemeler:

Siz şaşırmış gibi davranın:

Bir şey bozulmuş gibi yapın – Örneğin anahtarı kilidin

dışında

tutup

kilide

bastırarak,

anahtar

kapıyı

açmıyormuş gibi yapın. “Aa anahtar bozulmuş” diyerek

çocuğun tepkisini bekleyin.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Seçim yapmasını sağlamanın yolları:

Çocuğa seçim yapması için fırsat sunulduğunda size mesaj göndermesi ve nasıl hissettiğini belirtmesi için de fırsat verilmiş olunmaktadır. Bu nedenle çocuğun sevdiği ya da sevmediği şeyler arasında seçim yapması desteklenmelidir.

Kolay seçimlerle başlanmalıdır – En kolay seçim, en çok sevdiği ve hiç sevmediği seçenekler arasında yapılır.

Başlangıçta daha çok sevdiği seçeneği sonda sunun- Çocuk seçim yapmaya yeni başladığında sunulan son nesneyi seçme eğiliminde olacaktır. Bu nedenle seçim yapma öğretiminin başlangıç aşamasında, daha çok tercih edilen nesne sonda sunulursa seçim yapmaya yardımcı olunur.

2. Hedef Belirleme

İletişim kurması için bir neden oluşturup bekleme

— Seçim yapmasını sağlamanın yolları:

Görsel ipuçları sunun– Çocuğun seçim yapması için gerçek

nesneler ya da resimler sunabilirsiniz. Bunun için öncelikle deneme yaparak çocuğun hangisini tercih ettiğini gözleyebilirsiniz.

Evet/Hayır seçimleri - Çocuğa evet hayır sözcüğünün alıştırmasını