Ahmet Hamdi Tanpınar’ın edebiyat üzerine makalelerinde kelime grupları ve söz varlığı

T.C.

SAKARYA ÜĐVERSĐTESĐ

SOSYAL BĐLĐMLER ESTĐTÜSÜ

AHMET HAMDĐ TAPIAR’I

“EDEBĐYAT ÜZERĐE MAKALELER”ĐDE

KELĐME GRUPLARI VE SÖZ VARLIĞI

YÜKSEK LĐSAS TEZĐ

Aylin UYSAL

Enstitü Anabilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı

Enstitü Bilim Dalı: Yeni Türk Dili

Tez Danışmanı: Doç. Dr. M. Mehdi ERGÜZEL

EKĐM-2007

T.C.

SAKARYA ÜĐVERSĐTESĐ

SOSYAL BĐLĐMLER ESTĐTÜSÜ

AHMET HAMDĐ TAPIAR’I

“EDEBĐYAT ÜZERĐE MAKALELER”ĐDE

KELĐME GRUPLARI VE SÖZ VARLIĞI

YÜKSEK LĐSAS TEZĐ

Aylin UYSAL

Enstitü Anabilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı

Enstitü Bilim Dalı: Yeni Türk Dili

Bu tez …/…/2007 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından Oybirliği ile kabul edilmiştir.

Jüri Başkanı Jüri Üyesi Jüri Üyesi

BEYA

Bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden

yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu,

kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu

üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması olarak sunulmadığını

beyan ederim.

Aylin UYSAL

15.10.2007

ÖSÖZ

Dil, insanların birbirleriyle duygu, düşünce ve isteklerini paylaşmak için kullandıkları

bir araçtır. Đnsanların ihtiyaçları doğrultusunda oluşturdukları ve nesilden nesile

aktarılan kelimeler ise dilin en önemli unsurlarıdır. Belli bir kavramı, durumu, olayı,

niteliği karşılayan bu kelimeleri zaman zaman çeşitli dil birlikleri halinde kullanmak

gerekir; çünkü tek başlarına kullanıldıklarında anlatılmak istenileni tam olarak

karşılayamazlar. Đşte bu yüzden kelimeler çeşitli gruplar halinde kullanılır. Böylece de

anlatılmak istenilenler tam ve eksiksiz olarak aktarılmış olabilir.

Kelime grupları, dilin gelişimi içinde kendilerini tamamlamış ve dil kendini yenilediği

sürece de tamamlamaya devam edecektir. Kullanılan kelimelerin çeşitleri, kullanılış

sıklıkları, ne şekilde ve hangi kelimelerle birlikte kullanıldıkları, kelimelere yüklenen

anlamlar bir manada kişinin üslubunun ve karakterinin göstergesidir. Bir yazarın, bir

şairin ya da bir düşünürün kullandığı kelimeleri inceleyerek onun sanatı ve dile

hâkimiyeti ile ilgili geniş bir bilgiye sahip olabiliriz.

Bu çalışmada giriş bölümünde önce kelime grupları ile ilgili çeşitli açıklamalara

değinilmiş, ardından eserini incelediğimiz büyük edebiyat adamı Ahmet Hamdi

TANPINAR’ın hayatı ve yapıtları hakkında bilgi verilmiş ve çalışmanın en önemli

aşaması olan “Edebiyat Üzerine Makaleler” adlı eserin kelime grupları bakımından

değerlendirilmesi verilmiştir. Bu değerlendirmeyi kelime tekrar sayıları takip eder. En

son kısımda “Edebiyat Üzerine Makaleler” kitabının dizini bulunmaktadır. Kelime

grupları yirmi başlık altında toplanmış ve bunlar incelemeyi kolaylaştırmak için kendi

içlerinde ayrıca tasnif edilmiştir.

Bu meşakkatli ve bir o kadar da zevkli çalışmayı bana tavsiye eden değerli danışman

hocam Prof. Dr. M. Mehdi ERGÜZEL’e çalışmam boyunca bana verdiği destekten

dolayı teşekkürü bir borç biliyorum. Ayrıca bütün hayatım boyunca bana destek olan

aileme, bilgilerini esirgemeyen hocalarıma, kardeşim Ayşen UYSAL’a, varlığı ve

yaptıklarıyla desteğini hiç eksiltmeyen sevgili eşim Murat UYSAL’a sonsuz

teşekkürlerimi sunuyorum.

Aylin UYSAL

10.10.2007

ĐÇĐDEKĐLER

ŞEKĐL LĐSTESĐ………...

ÖZET……….

SUMMARY………..

GĐRĐŞ………

BÖLÜM 1: KELĐME GRUPLARI………

1.1. Türkçe’de Kelimelerin Diziliş Sırası………..

1.2. Kelimelerin Dizilişindeki Zaman Sırası………..

1.3. Kelimelerde Eklerin Sıralanış Sistemi………

1.4. Kelime Grubunun Eki………...

1.5. Kelime Gruplarının Kullanılışı………...

1.6. Kelime Gruplarının Diğer Özellikleri………...

1.7. Kelime Grubu Çeşitleri………...

1.7.1. Đsim Tamlaması………...

1.7.2. Sıfat Tamlaması……….

1.7.3. Sıfat Fiil Grubu………...

1.7.4. Zarf Fiil Grubu………..

1.7.5. Đsim Fiil Grubu………..

1.7.6. Tekrar Grubu………...

1.7.7. Edat Grubu……….

1.7.8. Bağlama Grubu………...

1.7.9. Unvan Grubu……….

1.7.10. Birleşik Đsim………

1.7.11. Ünlem Grubu………...

1.7.12. Sayı Grubu………..

1.7.13. Birleşik Fiil………..

1.7.14. Kısaltma Grupları………

1.7.14.1. Đsnat Grubu………

1.7.14.2. Akkuzatif (Yükleme) Grubu……….

v

vi

vii

1

5

8

8

8

9

9

9

9

9

11

12

12

12

13

14

15

15

16

16

17

17

19

19

20

1.7.14.3. Datif (Yaklaşma Grubu……….

1.7.14.4. Lokatif (Bulunma) Grubu……….

1.7.14.5. Ablatif (Uzaklaşma Grubu………

1.7.14.6. Vasıta Grubu……….

1.7.15. Aitlik Grubu……….

BÖLÜM 2: AHMET HAMDĐ TAPIAR………..

2.1. Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri………..……….

2.2. Tanpınar’ın Üslubu ve Edebiyat Üzerine Makalelere Dair………….……...

BÖLÜM 3: AHMET HAMDĐ TAPIAR’I “EDEBĐYAT ÜZERĐE

MAKALELER”ĐDEKĐ KELĐME GRUPLARI………...…………..

3.1. Đsim Tamlamaları.………...

3.1.1. Belirsiz Đsim Tamlamaları……….

3.1.1.1. Đki Kelimeden Oluşan Belirsiz Đsim Tamlamaları…………...

3.1.1.2. Üç Kelimeden Oluşan Belirsiz Đsim Tamlamaları…………..

3.1.1.3. Dört Kelimeden Oluşan Belirsiz Đsim Tamlamaları…………

3.1.1.4. Beş ve Daha Fazla Kelimeden Oluşan Belirsiz Đsim

Tamlamaları...

3.1.2. Belirli Đsim Tamlamaları………...

3.1.2.1. Đki Kelimeden Oluşan Belirli Đsim Tamlamaları……….

3.1.2.2. Üç Kelimeden Oluşan Belirli Đsim Tamlamaları……….

3.1.2.3. Dört Kelimeden Oluşan Belirli Đsim Tamlamaları…………..

3.1.2.4. Beş ve Daha Fazla Kelimeden Oluşan Belirli Đsim

Tamlamaları……….

3.2. Sıfat Tamlamaları…….………..

3.2.1. Đki Kelimeden Oluşan Sıfat Tamlamaları………...

3.2.2. Üç Kelimeden Oluşan Sıfat Tamlamaları………...

3.2.3. Dört ve Daha Fazla Kelimeden Oluşan Sıfat Tamlamaları…………...

3.3. Sıfat Fiil Grupları………...

3.4. Zarf-Fiil Grupları………

3.5. Đsim Fiil Grupları………

20

21

21

22

22

23

23

32

34

34

34

34

49

53

56

57

57

71

89

103

176

176

219

253

461

605

625

3.6. Tekrar Grupları.………...

3.6.1. Aynı Kelimenin Tekrarıyla Oluşan Tekrar Grupları……….

3.6.2. Yakın Anlamlı Kelimelerin Tekrarıyla Oluşan Tekrar Grupları……...

3.6.3. Zıt Anlamlı Kelimelerin Tekrarıyla Oluşan Tekrar Grupları…………

3.7. Edat Grupları……….

3.7.1. “Đçin” Đle Oluşan Edat Grupları……….

3.7.2. “Gibi” Đle Oluşan Edat Grupları………

3.7.3. “Đle” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.4. “Kadar” Đle Oluşan Edat Grupları……….

3.7.5. “Diye” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.6. “Bile” Đle Oluşan Edat Grupları………

3.7.7. “Göre” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.8. “Evvel” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.9. “Karşı” Đle Oluşan Edat Grupları………...……...

3.7.10. “Sonra” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.11. “Beri” Đle Oluşan Edat Grupları………..

3.7.12. “Doğru” Đle Oluşan Edat Grupları………..

3.7.13. “Üzere” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.14. “Rağmen” Đle Oluşan Edat Grupları………...

3.7.15. “Dair” Đle Oluşan Edat Grupları………..

3.8. Bağlama Grupları………...

3.8.1. “Ve” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları……….

3.8.2. “Veya” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları……….

3.8.3. “Veyahut” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları………

3.8.4. “Đle” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları……….

3.8.5. “Hem…hem…” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları………...

3.8.6. “Đster…ister…” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları………...

3.8.7. “Gerek…gerek…” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları…………...

3.8.8. “Değil” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları………

3.8.9. “Ne…ne…” Bağlacı Đle Kurulan Bağlama Grupları……….

3.9. Unvan Grupları………...

3.10. Birleşik Đsimler……….

683

683

685

685

686

686

699

708

724

734

737

743

746

748

751

758

760

762

762

766

766

766

853

859

859

862

863

863

864

867

869

874

3.11. Ünlem Grupları………...

3.12. Sayı Grupları.………...

3.13. Birleşik Fiiller.………..………...

3.14. Kısaltma Grupları……….

3.14.1. Đsnat Grupları………...

3.14.2. Akkuzatif (Yükleme) Grupları……….

3.14.3. Datif (Yaklaşma) Grupları………...

3.14.4. Lokatif (Bulunma) Grupları………...

3.14.5. Ablatif (Uzaklaşma) Grupları………..

3.14.6. Vasıta Grupları………...

3.15. Aitlik Grupları………..

3.16. Arapça-Farsça Tamlamalar………...

3.17. Kelime Grupları Đle Đlgili Sayısal Veriler……….

BÖLÜM 4: EDEBĐYAT ÜZERĐE MAKALELER’E AĐT DĐZĐ….……..

SOUÇ……….……….

KAYAKÇA………

EKLER……….

ÖZGEÇMĐŞ………..

879

880

881

901

901

901

901

904

905

914

916

921

925

929

1269

1270

1273

1498

ŞEKĐL LĐSTESĐ

Şekil 1: Kelime Gruplarının Çeşitlerine Göre Dağılımı……… 925

Şekil 2: Đsim Tamlamalarının Dağılımı………. 925

Şekil 3: Bağlama Gruplarının Dağılımı………... 926

Şekil 4: Edat Gruplarının Dağılımı……… 926

Şekil 5: Kısaltma Gruplarının Dağılımı………... 927

Şekil 6: Sıfat Tamlamalarının Dağılımı………... 927

Şekil 7: Tekrar Gruplarının Dağılımı………... 928

SAÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tez Özeti

Tezin Başlığı: Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Edebiyat Üzerine Makalelerinde Kelime

Grupları ve Söz Varlığı

Tezin Yazarı: Aylin UYSAL Danışman: Doç. Dr. M. Mehdi ERGÜZEL

Kabul Tarihi: 16 Ekim 2007 Sayfa Sayısı: VII(önkısım)+1273(tez)+225(ekler) Anabilimdalı: Türk Dili ve Edebiyatı Bilimdalı: Yeni Türk Dili

Bir yazarın ya da şairin eserlerinde yer alan kelimeler bir bakıma müellifinin hayata bakış

tarzının ve üslubunun yansımasıdır. Daha önce Ahmet Hamdi Tanpınar’ın romanlarında

ve şiirlerinde kullandığı kelimeler incelenmiş ve çeşitli yerlerde yayımlanmıştı. Ancak bir

edebiyat adamı, bir tenkitçi ve araştırmacı olarak Tanpınar’ın bilimsel çalışmalarında

kullandığı dil üzerinde durulmamıştı.

“Tanpınar’ın edebi incelemelerinde tercih ettiği kelimeler ve kelime grupları nelerdi?

Bunları ne sıklıkla kullanıyordu?” sorularından hareketle ortaya çıkan bu çalışma,

Tanpınar’ın çeşitli dergi ve gazetelerde yayımlanan yazılarından oluşan Edebiyat Üzerine

Makaleler isimli kitabının kelime gruplarını ve kelimelerin kullanılış sıklıklarını tespit

etme amacını taşımaktadır.

Đncelememizde, edebiyat hayatımızda çok müstesna bir yere sahip olan Tanpınar’ın

makalelerinde kullandığı dili ortaya koymaya çalıştık. Đşe önce bu değerli edebiyat

adamının hayatı ve eserleri hakkında bilgi vermekle başladık. Dilimizdeki kelime grupları

hakkında ayrıntılı bir şekilde verilen açıklamaları takiben adı geçen kelime gruplarının

örneklerini, Edebiyat Üzerine Makaleler kitabında, bulup sistemli bir şekilde verdik.

Đkinci olarak da bir dizin oluşturduk. Bu dizinde bir kelimenin hangi sayfada ve kaç kez

tekrarlandığını verdik. Çalışmamızın sonunda da bir kelimenin kitabın hangi

bölümlerinde geçtiğinin bulunabilmesi amacıyla Edebiyat Üzerine Makaleler kitabının

satır numaralı bir kopyasını koyduk.

Son olarak kelime gruplarındaki kelime sayılarını istatistikî bir tablo ile vermeyi ve gözle

görülür bir sonuç çıkarmayı amaçladık.

Anahtar kelimeler: Kelime, Kelime Grupları, Dizin

Sakarya University Insitute of Social Sciences Abstract of Master’s Thes

Title of the Thesis: The Word Groups in Ahmet Hamdi Tanpınar’s Articles

About Literarure

Author: Aylin UYSAL Supervisor: Assoc. Prof. Dr. M. Mehdi ERGÜZEL

Date: 16 October 2007 u. of pages: VII (pre text)+1273 (main body)+

225(apnendices)

Department: Turkish Language and Litareture Subfield: New Turkish Language

The words which are used in the works of a poet or a writer shows us their owners’ style

of looking into the life and writing style..The words that are used in Ahmet Hamdi

Tanpınar ‘s novels and poems were analyzed and they were published in some

magazines. But there is no knowledge about the language he used in his scientific

works .

‘What were the words and word groups that Tanpınar used in his literary studies? How

often did he use them?’ These questions are the basic matters of this study. Also this

study has the goal of specifying the frequency of using words and word groups in his

work of ‘Articles about literarure’.

In our study, we tried to exhibit the language that Ahmet Hamdi Tanpınar used in his

articles. We started by giving information about the life and works of this important

literary man. We gave the examples of the word groups by searching the book of

‘Articles about Literature.’

Secondly we composed an index. In this index we gave which word is repeated in

which page and how many times. At the end of our study on the purpose of finding

easily in which parts of the book that a word is used we found a copy of ‘Articles about

Literature’.

Finally we aimed to give a statistic table of the numbers of the words used in the word

groups and reach a concrete result.

Keywords: Word, Word Groups, List

GĐRĐŞ

Diller; insanların değişik hallerini ve yaptıkları işleri, kendi kuralları içinde yahut başka

dillerden faydalanarak anlatma ve isimlendirme imkânına sahiptir. Yazarlar, şairler bir

dili en güzel kullanan kimselerdir. Onlar bu sanatı içinde yaşadıkları toplumdan öğrenir

ve geliştirirler. Zaman içinde o ölçüde ustalaşırlar ki onların yazdıklarını okuyanlar,

nasıl olup da böyle güzel ve şaşırtıcı ifadeler bulabildiklerine hayret ederler, o sözlerin

sahiplerine hayran olurlar (Ergüzel, 2007:182).

Dil bir ağ niteliğindedir ve bu ağın gözeneklerini ise kavramlar oluşturur. Dilin

nüanslama özelliği, ifade gücünü de beraberinde getirir. Kavramların nüanslandırılması

dilin zenginliğidir. Ayrıca bu kavramlar kullanıldığı sürece vardır ve genç neslin bu

kavramları öğrenmeye hakkı bulunmaktadır. Aynı durum yeni oluşan kavramlar için de

geçerlidir (Eruz, 2006:26).

Bir dilin zenginliği ve gücü, asırlar içinde geliştirip olgunlaştırdığı ifade tarzlarındandır.

Kelimeler yüzlerce yıl milletin ruhunda, beyninde, vicdanında yoğrula yoğrula bugüne

ulaşırlar. Biz onları cümlelerde, mısralarda, hikmet ve menkıbelerde okuya, dinleye,

düşüne milli dil zevkine ereriz (Ergüzel, 2007:29).

Dil millî varlığımızın ayrılmaz bir parçasıdır. Onu mukaddes bir emanet olarak kabul

etmek ve kendi yapısına uygun olarak kullanmak gerekir (Ercilasun, 1994:54). Milli

kültür ile dil arasındaki ayrılmaz yakınlık, Türkçemizin sürekli, şuurlu gayretlerle

işlenmesi sonucunda daha da artacaktır.

Asırlarca Türk’ün malı olmuş, Türk sesiyle ve Türk sanatıyla işlenmiş; ev, aile, köy

Türkçesine girmiş; Türk’ün heyecanıyla işlenip vicdanına yerleşmiş ve Türkleşmiş

kelimeler, bizim zafer ve şeref hatıralarımızdır (Banarlı, 1977:35).

Dil bilgisi çalışmalarının ses ve şekil incelemelerinin yanı sıra kelime serveti, cümle ve

ifade kalıpları yönünde gelişmesi beklenmektedir. Hem tarihî hem yakın dönem

eserlerinin bu bakımdan incelemeye ihtiyacı vardır. Bir taraftan her yüzyıla ait söz

varlığı ortaya konulurken, diğer taraftan şair ve yazarların özel sözlükleri ve üslup

özelliklerini yansıtıcı ifade kalıplarının değerlendirecek çalışmalar yapılması

düşünülmektedir (Ergüzel, 2007:18).

Çalışmanın Amacı

Bir yazarın eserlerinde sıklıkla kullandığı kelimelerin ve kelime gruplarının neler

olduğunu bilmek bize o yazarın üslûbu hakkında yorum yapabilme imkânı sağlar.

Ahmet Hamdi Tanpınar Cumhuriyet dönemi edebiyatımızın dikkate değer ediplerinden

biridir. Tanpınar’ın şiir ve romanlarında kullandığı dil, kelime ve kelime grupları daha

önce çeşitli araştırmalarda incelenmiştir. Ancak bir edebiyatçının sadece bir kitabında

kullandığı kelime ve kelime gruplarının onu tam olarak yansıtamayacağı gözle görülür

bir gerçektir.

Tanpınar’ın sadece bir romanına ya da birkaç şiirine bakarak onun genel üslûbu

hakkında yapılacak yorumun biraz eksik olacağını, araştırmaların çok yönlü olarak ele

alınması gerekliliğini fark ettik. Biz, bu araştırmamızda edebiyat tarihçisi ve tenkitçi

yönüyle Tanpınar’ın makalelerinde kullandığı kelime ve kelime gruplarını ortaya

çıkarıp bir de bilimsel yazılarındaki Tanpınar’ı görmek istedik. Tanpınar’ın ve

dolayısıyla onun içinde bulunduğu edebiyat ortamının söz varlığını göz önüne

çıkarmayı amaçladık. Bunun için Tanpınar’ın Edebiyat Üzerine Makaleler kitabını

incelemeye koyulduk.

Çalışmanın Önemi

Bir dilin söz varlığı denince yalnızca o dilin sözcüklerini değil, deyimlerin, kalıp

sözlerin, kalıplaşmış sözlerin, atasözlerinin, terimlerin ve çeşitli anlatım kalıplarının

oluşturduğu bütünü anlıyoruz (Aksan. 1996:7).

Türkçe cümle yapısında kelime gruplarının önemli bir yeri vardır. Hele isim ve sıfat

tamlamaları neredeyse cümlenin vazgeçilmez unsurları halindedir. Tek kelimeyle

anlatılamayan duygu ve düşünceler “kelimelerin izdivacı” denilen ustaca bir araya

gelişlerle ifade edilir (Ergüzel, 2007:118).

Söz varlığı bir dilin servetidir. Yüzyıllar içinde dilin kendini işleye işleye kazandığı bu

zenginlik çeşitli özellikteki sözlüklere ve örneklendirilmiş kaynaklara aktarılmadıkça,

yaşayan nesiller ve sonradan gelecekler dillerinin inceliklerini tanıyamazlar, sadece

kendi dönemlerinin sınırlı anlatım imkânlarıyla yetinmek zorunda kalırlar (Ergüzel,

2007: 118).

Dilimizin inceliklerinin, güzelliklerinin, varlığının çok önemli birer göstergeleri olan

kelimelerin ve kelime gruplarının üzerinde çalışmalar yapmak, onları kalıcı hale

getirmek için çok büyük önem taşımaktadır. Đncelememizde bu doğrultuda hareket

ederek, Tanpınar’ın bilimsel yazılarında kullandığı dili ve üslubu verdik, onun ve

dolayısıyla döneminin edebiyat âleminde kullanılan kelime ve kelime gruplarının bir

tasnifini ortaya koyduk.

Çalışmanın Metodu

Kelime grupları, oluşumları ve özellikleri hakkında birçok dilbilimcinin

araştırmalarından yararlandığımız bu çalışmamızda kelime gruplarının sıralanışı ve

sınıflandırılmasında Leyla Karahan’ın “Türkçe’de Söz Dizimi” adlı eseri esas

alınmıştır. Bu gruplar: “isim tamlaması, sıfat tamlaması, isim-fiil grubu, sıfat-fiil grubu,

zarf-fiil grubu, unvan grubu, birleşik isim grubu, ünlem grubu, sayı grubu, birleşik fiil

grubu, tekrar grubu, bağlama grubu, edat grubu ve kısaltma grupları – isnat grubu,

yükleme grubu, yaklaşma grubu, bulunma grubu, uzaklaşma grubu, vasıta grubu.”

(Karahan, 1999:13-44) ve ayrıca aitlik grubu, Arapça-Farsça tamlamalar başlıkları

altında verilmiştir.

Kelime gruplarının oluşum esaslarıyla ilgili bilgiler incelememizin başında verilmiş ve

bunun çalışmaları kolaylaştıracağı düşünülmüştür. Kelime grupları ile ilgili

açıklamaların bitiminde Tanpınar’ın Edebiyat Üzerine Makaleler kitabında tespit edilen

kelime grupları ile ilgili bütün örnekler kendi içerisinde gerekli görülen tasniflerle satır

numarası ile birlikte alfabetik olarak verilmiştir.

Edebiyat dünyamızın hiç şüphesiz en önemli isimlerinden olan Tanpınar’ın makaleleri

üzerinde bir çalışmaya başlamış olmak öğretici ve zevkli olduğu kadar meşakkatli ve

dikkat isteyen bir süreci de beraberinde getirdi. Tanpınar’ın bilgilendirici makalelerini

incelerken, onun uzun ve içerisinde birçok kelime grubunu birbiri içinde barındıran

cümlelerinin içinde kaybolmamak için bir hayli çaba sarf etmem gerekti.

Neredeyse bitmeyecekmiş hissini veren upuzun cümlelerin üstün bir dile hâkimiyet

gücü ile hiç hatasız sonlandırılması, Türkçenin ne kadar güzel bir dil olduğunun,

üstadının elinde (dilinde) olduğu zaman ne kadar güzel şekil aldığının en önemli

göstergesiydi.

Çalışmamızda nasıl bir yol izlediğimizi göstermesi bakımından, eserde bulunan birkaç

kelime grubu örnek olarak verilmiştir:

“şaire ve onun tercih ettiği temlere ait kuvvetli bir itibarîlik mevcut olduğu gibi/159”

(Edat Grubu)

“şaire ve onun tercih ettiği temlere/159” (Bağlama Grubu)

“şaire ve onun tercih ettiği temlere ait/159” (Datif Grubu)

“onun tercih ettiği/159” (Belirtileni kelime grubu olan isim tamlaması)

“tercih et-/159” (Bir Đsim ve Bir Yardımcı Fiiller Kurulan Birleşik Fiil Grubu)

“şaire ve onun tercih ettiği temlere ait kuvvetli bir itibarîlik/159” (Belirteni Kelime

Grubu Olan Sıfat Tamlaması)

“mevcut ol-/160” (Bir Đsim ve Bir Yardımcı Fiiller Kurulan Birleşik Fiil Grubu)

Kelime grupları ile ilgili inceleme kısmının devamında bu gruplar arasında karşılaştırma

yapma imkânını sağlamak amacıyla kelime gruplarının çeşitlerine ilişkin dağılımların

gösterildiği grafikler de düzenlenmiş ve istatistiksel bilgiler verilmiştir. Bu grafiklere

bakılarak kelime gruplarının yoğunlukları ile ilgili gözle görülür sonuçlara ulaşılabilir.

Đncelememiz kelime gruplarının dışında bir de kitabın kelime varlığını ortaya çıkaracak

olan söz dizinini kapsamaktadır. Dizin oluşturulurken kişi isimleri, unvanlar Arapça ve

Farsça tamlamalar Türkçe sözlükte madde başı olan tekrar grupları ve eser isimleri de

bölünmeden madde başı olarak verilmiştir. Dizin çalışmasında Cibakaya programından

faydalanılmıştır.

Dizinin bir kelimenin kaç kez ve kitabın hangi satırlarında geçtiğini bulma kolaylığı

sağlaması ve kelime dünyası hakkında bilgi vermesi açısından yararlı olacağı

kanaatindeyiz.

Dizindeki kelimelerin eserin hangi bölümlerinde geçtiğinin bulunması amacıyla

Edebiyat Üzerine Makaleler kitabının tamamı satır numaralı haliyle çalışmamıza ek

olarak konulmuştur.

BÖLÜM 1: KELĐME GRUPLARI

Yazarlar, eserlerinde hayatı ve insanları tanıtır ve yorumlarken, üsluplarını

oluştururken, sıradan bir kelime dizilişiyle yetinmezler. Üslubu meydana getiren, cümle

mimarisi dediğimiz tarz ile binayı oluşturan tek tek kelimelerden ziyade Nihat Sami

Banarlı’nın, “kelimelerin izdivacı” dediği bir diziliştir. Bu diziliş dil bilgisi kitaplarında

kelime grupları kavramıyla anlatılmaktadır (Ergüzel, 2005). Türkçe cümle yapısında

kelime gruplarının önemli bir yeri vardır. Hele isim ve sıfat tamlamaları neredeyse

cümlenin vazgeçilmez unsurları halindedir (Ergüzel, 2006).

“Kelime grubu, bir varlığı, bir kavramı, bir niteliği, bir durumu veya bir hareketi

karşılamak veya belirtmek, pekiştirmek ve nitelemek üzere, belirli kurallar içinde yan

yana gelen kelimelerden oluşan yargısız dil birimidir.” (Karahan, 2004:11).

Muharrem Ergin kelime grupları hakkında şu tanımı yapmıştır: “Kelime grubu birden

fazla kelimeyi içine alan, yapısından ve manasında bir bütünlük bulunan, dilde bir bütün

olarak muamele gören bir takım kaidelerle ve belirli bir düzen içinde yan yana gelen dil

birliğidir” (Ergin,1997:374).

Ayrıca Muharrem Ergin kelime gruplarının nesneleri ve hareketleri belirtmek için

kullanıldıklarından hareketle kelime gruplarına belirtme grupları adını da verir.

Tahsin Banguoğlu kelime öbekleri diye adlandırdığı kelime grupları ile ilgili tanımı

şöyledir:“Kelime grupları (Kelime öbekleri): sözü geliştirmek üzere kelimeler

öbeklenir, kavramlar arasında derece derece ilişkiler meydana getirirler. Böylece tek

kavramdan anlatmaya doğru giderler. Bunlara kelime öbekleri (groupe de mot)

diyoruz.” (Banguoğlu, 2004:496).

M. Kaya Bilgegil, kelime gruplarını “belirtme grupları” diye isimlendirerek bunları

“Birden ziyade kelimeden meydana geldiği halde, cümledeki görevi bakımından bir tek

kelimeden farksız olan, gerektiği takdirde yine bir kelime imiş gibi çekim eki alabilen

isim soyundan kelimelerin teşkil ettiği birleşik sözlere belirtme (tayin) grupları

diyoruz.” (Bilgegil, 1963:115) şeklinde tarif etmiştir.

Vecihe Hatipoğlu, “yargısız anlatımlar” adını verdiği kelime gruplarını “yargısız

anlatımlar en az iki sözcüğün türlü ilgi ve nedenlerle yan yana sıralanmasından doğan

birliklerdir. Yapı bildirmeyen bu birlikler, anlatımlar ya kalıplaşmamış sözcüklerden

kurulan her türlü tamlamalardır, ya da kalıplaşmış sözcüklerden kurulan birleşik

sözcükler, deyimler veya ikilemelerdir.” (Hatipoğlu, 1997:2) şeklinde tanımlamıştır.

Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, kelime grubu “Cümle içinde kavramlar arasında ilişki

kurmak üzere birden çok kelimenin belirli kurallar ile yan yana gelmesinden oluşan,

yapı ve anlamındaki bütünlük dolayısıyla cümle için tek bir nesne veya hareketli

karşılayan ve her hangi bir yargı bildirmeyen kelimeler topluluğu.” (Korkmaz, 1992:90)

diye tanımlamıştır.

Tüm bu tanımlar ışığında kelime gruplarının bir yargı bildirmediğini anlıyoruz. Birden

fazla kelimeden meydana gelen kelime grupları belli birtakım kurallar dâhilinde yan

yana getirilir.

Tek kelime ile karşılanabilen nesneleri ve hareketleri daha geniş olarak ifade etmek ya

da tek kelimenin karşıladığı nesnelerden ve hareketlerden daha geniş nesneleri ve

hareketleri karşılamak için kelime gruplarına ihtiyaç vardır. Bir belirtme, bir tamlama

esası üzerine kurulan kelime grupları bir ana unsur bir de yardımcı unsur ya da belirten

ve belirtilenden oluşur. Türkçe kelime dizimi kurallarına göre ana unsur umumiyetle

sonda, yardımcı unsur başta bulunur.

Belirli bir düzenle kurulduğu için kelime grubunun yapısında bir bütünlük bulunur.

Kelime grubundaki bütünlük bilhassa mana bakımından göze çarpar. Kelime grubu

kelimelerle ve diğer kelime gruplarıyla bir bütün halinde münasebete geçtiği gibi,

cümlelere de bir bütün halinde iştirak eder. Tek bir kelime gibi çekime tabi, sona gelen

işletme eki bütün grubu içine alır (Ergin, 1993:354).

Kelime gruplarının sayısı hususunda dilbilimcilerinin tasnifleri farklıdır. Bu farklı

tasnifleri şu şekilde sıralayabiliriz.

Leyla Karahan kelime gruplarını, “Đsim Tamlaması grubu, sıfat tamlaması grubu, sıfat –

fiil grubu, zarf fiil grubu, unvan grubu, birleşik isim grubu, ünlem grubu, sayı grubu,

birleşik fiil grubu ve kısaltma grupları – isnat grubu, yükleme grubu, yaklaşma grubu,

bulunma grubu, uzaklaşma grubu, vasıta grubu.” (Karahan, 1999:13-44) olmak üzere on

dört başlık altında ele almıştır.

Muharrem Ergin, “Tekrarlar (aynen tekrarlar, eş manalı tekrarlar, zıt manalı tekrarlar,

ilaveli tekrarlar), Bağlam grubu, sıfat tamlaması grubu, iyelik grubu ve isim tamlaması,

birleşik isim grubu, birleşik fiil grubu (isimle birleşik fiil yapan yardımcı fiiller, fiille

birleşik fiil yapan yardımcı fiiller), Unvan grubu, ünlem grubu, sayı grubu, edat grubu,

isnat grubu, genetif grubu, Datif Grubu, Lokatif Grubu, Ablatif Grubu, Fiil Grubu,

Partisip Grubu, Gerundium Grubu, Kısaltma Grupları ve Akkuzatif Grubu” (Ergin,

1998:377-397) başlıkları altında yirmi bir adet kelime grubu tespit etmiştir.

Zeynep Korkmaz; “Đsim Tamlamaları, (belirli, belirsiz ve zincirleme isim tamlaması),

Sıfat Tamlaması (Zincirleme Sıfat tamlaması), Sıfat – Fiil Grubu, ikileme Grubu, Edat

Grubu, Bağlaç Grubu, Unvan Grubu, Birleşik Fiil Grubu, Birleşik Đsim Grubu”

(Korkmaz,1992:100) başlıkları altında dokuz adet kelime gurubu tespit etmiştir.

M. Kaya Bilgegil tasnifinde kelime gruplarını; “Đsim Tamlaması, Sıfat Tamlaması,

Bağlaç Grupları, Zarf Grupları ve Ünlem Grupları” (Bilgegil, 1963:116-162) olmak

üzere sekiz başlığa ayırmıştır.

Prof. Dr. Alaeddin Mehmedoğlu kelime gruplarını kapsayan kelimelerin brbiriyle

alakası ve onların ifade ettiği anlam özelliklerine göre kelime gruplarını bağımsız

kelime grupları ve kalıplaşmış kelime grupları olmak üzere ikiye ayırır. Kelime

gruplarının temel ve bağımlı taraflardan oluştuğunu söyler ve bunları temel tarafın

kelime türleri ile ismi ve fiili birleşmeler olarak ikiye ayırır. Đsmi ve fiili birleşmeler de

kendi arasında üçe ayrılır.

Tahsin Banguoğlu kelime gruplarını, “Ad Takımları, Sıfat Takımları, Zarf Öbekleri,

takı öbekleri, çekim öbekleri (Đsim öbekleri, fiil öbekleri), bağlam öbekleri, Yanaşma

takımları (san öbekleri, Ayama ve soyadı öbekleri, künye ve mahlas öbekleri), katma

öbekler (ünlem öbekleri, saplama öbekleri)” (Banguoğlu, 2004:496-519) olmak üzere

sekiz başlık altında tasnif etmiştir.

Yukarıda dilbilimcilerin kelime grupları hakkında tasniflerini verdik. Bu tasniflerde

dilbilimcilerin temelde birleştikleri noktalar şunlardır:

a) Kelime grubu en az iki kelimeden oluşur,

b) Kelime grupları yapı, mana ve kullanılış bakımından bir bütün oluşturur,

c) Cümle içerisinde tek bir kelime gibi muamele görür,

d)Grubu meydana getiren kelimeler ekli veya eksiz bir araya gelip birbirlerinin

manalarını bütünleştirirler.

1.1. Türk Dili’nde Kelimelerin Diziliş Sırası

Kelimeler, cümlede belirli bir sıra dâhilinde yer alırlar kelime grupları içinde yan yana

gelen kelimelerin sırasını tayin eden temel kaide şudur: Türkçe’de yardımcı unsur ana

unsurdan önce gelir. Türk sentaksının bütün yapısı bu ana kanun üzerine kurulmuştur.

Bütün kelime grupları ve cümlede belirtilen, tamlanan, tabi olunan, asıl unsur sonda;

belirten, tamamlayan, tabi olan, yardımcı unsur başta bulunur (Ergin, 1993:354). Fiile

dayalı gruplarda bu düzen, aynı zamanda hareketin oluş sırasını gösterir (Karahan,

1995:12). Türkçe’nin bu kanuna dayanan kelime sırası, nazımda geçici olarak

değişebilir. Vezin, kafiye ve ahenk zaruretleriyle nazımda şekil bakımından geçici

olarak yerlerini değiştiren unsurlar kelime grupları ve cümlelerdeki asıl çekim

şekillerini ve asıl sıra içindeki mana ve fonksiyonlarını yine muhafaza ederler. Kelime

sırası her zaman asıl normal sırasıyla idrak edilir. Düşünce sırasıyla kelime sırası

birbirinden ayrılmaz (Ergin, 1993:354).

1.2. Kelime Dizişindeki Zaman Sırası

Türkçede kelime gruplarındaki sıra aynı zamanda bir zaman sırasıdır da. Türkçede

kelimelerin sırası onların karşıladıkları nesnelerin ve hareketlerin zaman içindeki var

oluş sıralarına uygundur. Türkçede önce yapılan hareket önce sonra yapılan hareket

sonra olmak üzere söylenir ve sıralanır. Kelime gruplarında kelime sırası zaman sırasına

dayanır (Karaörs, 1993:1).

1.3. Kelimelerde Eklerin Sıralanış Sistemi

Türkçenin ekler sistemi de tamamen kelime sırasına uygun, kelime sırasını destekler

niteliktedir (Ergin, 1993:355). Kelime köküyle ilgisi daha fazla olan, kelimeleri daha

önceki kelimelere bağlayan, yani yönleri geriye doğru olan, şümul dar olan ekler önce;

kelime köküyle fazla ilgisi olmayan, şümulleri geniş olan ekler sonra gelirler. Yapım

eklerinin şümulleri çekim eklerine göre daha dardır. Yapım ekleri köklerin hemen

ardından gelirler. Đyelik ekleri eklendikleri kelimeyi kendinden önceki kelimeye

bağlarlar. Hal ekleri ise bağlandıkları kelimeyi, kendilerinden sonraki kelimeye

bağlarlar. Bu sıralanış Türkçede eklerinde mantıklı bir biçimde kelime bünyesinde yer

aldığını, sıralandığını göstermektedir (Karaörs, 1993:2–3).

1.4. Kelime Grubunun Eki

Kelimeler bazen ekli, bazen eksiz birbirine bağlanmak suretiyle kelime gruplarını

oluştururlar. Kelime gruplarının dış münasebetleri için getirilecek ek ise grubun sonuna,

asıl unsurun sonuna eklenir. Eklenen ek bütün grubu şümulü içine alır (Ergin,

1993:355).

1.5. Kelime Gruplarının Kullanılışı

Kelime grupları, kelime grupları ve cümle içerisinde daima tekbir kelime gibi vazife

görür. Cümlenin çeşitli unsurları veya onların bir parçası olarak kullanılırlar (Ergin,

1993:355).

1.6. Kelime Gruplarının Diğer Özellikleri

Kelime grupları, cümle ve diğer kelime grupları içinde tek kelime gibi, isim, sıfat, zarf

ve fiil görevi yapar (Karahan, 1999: 11–12).

Kelime gruplarının vurgusu, grubun yapısına göre değişir. Vurgu, başta, sonda veya

sondan bir önceki kelime üzerinde olabilir. Bazı gruplarda, bütün unsurların vurgusu

aynıdır (Karahan, 1999:13).

Đkiden fazla kelimeli kelime gruplarında içi içe geçmiş, birbirini tamamlayan başka

kelime grupları bulunur (Karahan, 1999:13).

1.7. Kelime Grubu Çeşitleri

1.7.1. Đsim Tamlaması

Đki ya da daha çok isim unsurunun bir araya gelmesiyle oluşan tamlamaya isim

tamlaması denir. Bu tamlama, bir isim unsuru ile başka bir isim unsurunun iyelik

sistemi içerisinde kurulması şartına dayanır.

Đsim tamlamasında birinci unsur, ikinci unsura ilgi hali ile bağlanır. Bu hal, zamirlerde

ekli, isimlerde ekli ya da eksizdir. Tamlamanın ikinci unsuru daima iyelik ekini taşır.

Ana unsur, sonda bulunur. Birinci unsur tamlayan, ikinci unsur tamlanandır.

Birinci unsuru ilgi eki taşıyan isim tamlaması “belirli isim tamlaması”dır. Birinci

unsur “belirtme” görevi yapar. Belirli isim tamlamasında iki unsur arasında ekle

sağlanan geçici bir ilişki kurulmuştur. Belirli isim tamlamasının unsurları şiir dilinde

yer değiştirebilir. Unsurları arasına başka unsurlarda girebilir.

Birinci unsurunda ilgi eki bulunmayan isim tamlamasında “belirsiz isim

tamlaması”dır. Bu tamlama belirsiz, genel bir nesneyi karşılar. Đki unsur arasında daimi

bir ilişki mevcuttur. Bu sebeple belirsiz isim tamlaması unsurları arasına başka bir unsur

giremez. Şiir dilinde unsurları yer değiştiremez.

Birinci unsuru özel isim olan “Bursa Ulu Camii” , “Van gölü” gibi. Đsim tamlamaları

şekil bakımından “belirsiz isim tamlaması” niteliğinde olsalar da anlam bakımından

“belirli isim tamlaması” özelliği taşırlar. Birinci unsuru cümle olan “satılıktır ilanı”,

“gül güzeldir iddiası” gibi isim tamlamaları da anlam bakımından “belirli isim

tamlaması”dır. Ayrıca,”hanımeli, yüzbaşı, yayın evi” gibi bazı birleşik kelimeler

“belirsiz isim tamlaması” kuruluşundadır.

Belirli isim tamlaması, bir başka belirli isim tamlamasının kuruluşuna tamlayan unsur

olarak katılabilir. Böyle bir yapıda üç isim unsuru olduğu düşünülmemelidir.

Bir isim tamlaması, başka bir isim tamlamasında tamlanan unsur olarak görev

yaptığında, kendi iyelik ekini değil, ana tamlananın iyelik ekini taşır.

Tamlanan unsuru sıfat fiil veya sıfat fiil grubu olan bir isim tamlamasında, tamlayan

unsur daima ilgi eki taşır.

Đsim tamlamasının tamlayan ve tamlanan unsurları, kelime grubu olabilir. Bir isim

tamlamasında, birden fazla tamlanan ve tamlanan unsur bulunabilir. Đsim tamlaması,

cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf görevi yapar.

Belirli isim tamlamasında vurgu, her iki unsurda da aynı ölçüdedir. Belirsiz isim

tamlamasında ise vurgu birinci unsur üzerindedir.

1.7.2. Sıfat Tamlaması

Bir isimle bir sıfat unsurunun meydana getirdiği kelime grubuna “sıfat tamlaması”

(Ergin,1997:380) adı verilir.

sıfat unsuru + isim unsuru : sıfat tamlaması

Kırmızı + kalem : kırmızı kalem

Yalan + dünya : yalan dünya

a) Sıfat tamlamasında ana unsur isimdir. Sıfat ise yardımcı unsur durumunda

bulunmaktadır. Đsmin önünde bulunup ismin anlamını tamamlar (Karahan, 1999:19).

b) Bir sıfat tamlamasında tamlayan unsur, sıfat fiil veya sıfat fiil grubu görevinde

bulunabilir. Bu şekilde meydana getirilen sıfat tamlamasında nesne hareket niteliği ile

tamamlanır (Delice, 2003:29).

c) Sıfat tamlamasında gerek sıfat unsuru gerekse isim unsuru eksiz olarak birleşir

(Ergin,1997:380).

d) Sıfat tamlamasını meydana getiren unsurların biri veya hepsi birden sıfat tamlaması

olabilir (Bilgegil, 1984:116).

e) Bu tamlamada, bir sıfat tamlaması başka bir sıfat tamlamasının kuruluşuna sıfat veya

isim unsuru olarak katılabilir (Karahan, 1999:17).

f) Sıfat tamlamasında birden fazla sıfat unsuru bulunabilir (Delice, 2003:29).

g) Bir nesnenin neden yapıldığını belirten tamlamalar ( ağaç / kaşık, çelik / tencere,

ahşap / köşk, altın / yüzük...) isim tamlaması değil, sıfat tamlamasıdır. Bu örnekler

takısız isim tamlamasıyla karıştırılmamalıdır (Karahan, 1999:18).

h) Zarf ve sıfat unsurlarının anlamlarını, miktar ve derece bakımından tamamlayan

zarfların meydana getirdikleri kelime grupları da sıfat tamlaması görevindedir

(Gülensoy, 200:381).

En / güzel, çok / doğru, pek / gösterişli...

ı) “Akdeniz, başbakan, karaciğer...” gibi birleşik kelimeler, sıfat tamlaması

kuruluşundadır (Karahan, 1999:18).

i) Sıfat tamlaması, cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf görevi yapar.

Ayrıca grubun vurgusu birinci unsur üzerindedir (Güneş, 1997:347).

1.7.3. Sıfat Fiil Grubu

Sıfat fiil özelliği (Hacıeminoğlu, 1996:164) taşıyan bir kelime ile buna bağlı

unsurlardan meydana gelen kelime grubuna “sıfat fiil grubu” (Ergin,1997:396) adını

veriyoruz.

a) Bu grubun ana unsuru sıfat fiil olup kelimenin sonunda bulunur. Grup içerisinde

yüklem görevinde bulunan sıfat fiilin anlamı, bir veya birden fazla unsurla

tamamlanabilir (Banguoğlu, 1997). Söz konusu bu unsurlar cümle içerisinde özne,

nesne, zarf, ve yer tamlayıcısı görevinde de kullanılmaktadır.

b) Sıfat fiil grupları cümle ve kelime grupları içinde isim ve sıfat görevi yaparlar.

c) Kimi birleşik kelimeler sıfat fiil grubu kuruluşundadır. Çöpçatan, gökdelen,

Yerebatan Sarayı, gönülçelen, başkıran vs. (Karahan, 1999:21).

1.7.4. Zarf Fiil Grubu

Zarf fiil özelliği taşıyan bir kelime ile bu zarf fiile bağlı unsur veya unsurlardan

meydana gelen kelime grubuna “zarf fiil grubu” (Karahan, 1999:23) denir.

a) Zarf fiil, kelime grubunda genellikle sonda bulunarak yüklem görevi yapmaktadır.

Zarf fiilin anlamı, özne, nesne, zarf ve yer tamlayıcısı adı verilen unsurlar ile

tamamlanmaktadır.

b) Kimi sıfat fiiller hâl ekleriyle çekime girdiklerinde cümlede zarf görevini

almaktadırlar (Karahan, 1999:23).

c) Zarf fiil grubu cümlede zarf görevindedir.

1.7.5. Đsim Fiil Grubu

Hareket bildiren bir isim ve ona bağlanan unsur veya unsurların meydana getirdiği

kelime grubuna “isim fiil grubu” denir.

a) Hareket bildiren isim –mak / -mek eklerinin kullanımı ile meydana getirilir

(Hacıeminoğlu, 1996:13). Hareket ismi kelime grubunun sonunda bulunur ve ana unsur

görevindedir. Yüklem görevinde bulunan bu hareket isminin anlamı özne, nesne, zarf ve

yer tamlayıcısı ile tamamlanır (Karahan, 1999:24).

b) Hareket isimleri –ma / -me ve –ış / -iş eklerini kullanarak da isim fiil grubu

meydana getirebilirler. Bu şekilde meydana getirilen isim fiil grubu iş isimleri yaparlar

(Gülensoy, 2000:376).

c) Đsim fiil grubu, cümle ve kelime grupları içinde isim görevi yapar.

1.7.6. Tekrar Grubu

Herhangi bir nesneyi veya herhangi bir hareketi karşılamak üzere eş görevli iki

kelimenin meydana getirdikleri kelime grubuna “tekrar grubu” (Karahan, 1999:26) adı

verilir.

Eciş bücüş, şapur şupur, ona buna, şunu bunu, mırın kırın, ele güne senli benli, apar

topar, sırıl sıklam gibi

a) Tekrar grubunu meydana getiren kelimelerin arasında gerek anlamca gerekse şekilce

bir ilişki bulunur (Ergin, 2000: 656-657).

Unsurları Aynı Olan Tekrar Grubu : Şarıl şarıl, ılık ılık, mışıl mışıl, seve seve...

Unsurları Yakın Anlamlı Tekrar Grubu : Doğru dürüst, kılık kıyafet, eğri büğrü...

Unsurları Zıt Anlamlı Tekrar Grubu : Düşe kalka, irili ufaklı, iyi kötü, az çok...

b) “m” ünsüzünün kelime başına getirilmesiyle meydana getirilen tekrarlar da

bulunmaktadır. Örneğin; halı malı, okul mokul, sıra mıra, ders mers, aşk maşk...

(Delice, 2003:31).

c) Tekrar grubunu meydana getiren kelimeler arasında belirli bir düzen söz konusudur.

Bu nedenle tekrarları meydana getiren (aynı sözcüklerle yapılan tekrarlar hariç)

unsurların yerleri değiştirilemez. Yerlerinin değiştirilmesi anlamı tamamen bozar.

Örneğin eğri büğrü ifadesi büğrü eğri olarak kullanılamaz.

d) Tekrarlar anlamı kuvvetlendirmekle beraber nesne ve hareket çokluk, süreklilik ve

beraberlik anlamı da kazandırır (Karahan, 1999:27).

Bu yollar gide gide tükenir. (süreklilik/aşama)

Yolda onunla bununla yürümesine çok şaşırdım (birliktelik)

e) Tekrar grubunu meydana getiren unsurlar çekim eki taşıyabilirler. Örneğin; varını

yoğunu, pılını pırtını, malımı mülkümü, havadan sudan, şundan bundan...

f) Tekrar grupları kelime içinde isim, sıfat, zarf olarak kullanılmaktadır.

g) Tekrar grubunu meydana getiren unsurların arasına virgül konulmaz (Ergin,

200:659).

Yavaş yavaş aydınlanan

1.7.7. Edat Grubu

Edat grubu, bir isim unsurunun bir çekim edatıyla birlikte oluşturduğu gruba verilen

addır.

Đsim unsuru + çekim edatı : edat grubu

a) Edat grubunda isim unsuru başta, çekim edatı ( ile için, kadar, göre, karşın, rağmen,

gibi, dolayı...) sonda bulunur (Delice, 2003: 21).

b) Edat grubunda, unsurların birleşmesi ekli veya eksiz şekillerde görülebilir (Karahan,

1999: 29).

Sevmek gibi (eksiz)

Aşktan dolayı (-tan eki almış)

Bize göre (-E hal eki )

Senin için (-in eki )

c) Edat grubu meydana getirilirken birden fazla isim unsuru kullanılabilir (Delice,

2003:22). Açlığa, susuzluğa rağmen

i i e

d) Bu grupta isim unsuru cümle içerisinde kelime grubu olabilir.

Edat grubu, cümle ve kelime grupları içinde sıfat, zarf, isim görevi yaparlar. Edat grubu,

cümlenin kuruluşunda yüklem görevinde de kullanılabilir.

e) Edat grubunda vurgu isim unsuru üzerinde bulunmaktadır.

1.7.8. Bağlama Grubu

Đki veya daha fazla isim unsurunun bağlama edatlarıyla birbirine bağlanmasıyla

meydana gelen kelime grubuna “bağlama grubu” denir.

a) Bağlama edatı isim unsurlarının arasında bulunur.

Sarı ve kırmızı, Savaş ve barış, Rakip fakat dost değil

b) Bir isim unsurunda ikiden fazla isim unsuru bulunduğu zaman “ve” bağlama edatı

son iki isim unsurunun arasında yer alır (Karahan, 1999:30).

Sarı, kırmızı, mor ve yeşil çiçekler

c) Bağlama grubu, “ne...ne...”, “hem...hem...”, “ister...ister...”, “...da...da”gibi bağlama

edatlarıyla kurulduğu vakit, bağlama edatları isim unsurlarının başında veya sonunda

bulunur.

d) Bağlama grubunda, isim unsurları kelime grubu halinde bulunabilir.

e) Cümle ve kelime gruplarında bağlama grubu isim, sıfat, zarf görevi yapar.

f) Bağlama grubunun dikkat çeken bir özelliği de her unsurun kendi vurgusunu

taşımasıdır.

1.7.9. Unvan Grubu

Bir şahıs ismiyle bir ünvan veya akrabalık isminden kurulan kelime grubuna “ünvan

grubu” denir.

Şahıs ismi + ünvan veya akrabalık ismi : ünvan grubu

Cemal + Amca : Cemal Amca

M.Kemal + Paşa : M.Kemal Paşa

a) Ünvan grubunda şahıs ismi başta, ünvan ve akrabalık ismi ise sonda bulunur. Ayrıca

her iki unsur eksiz olarakda birleşirler (Hengirmen, 1998:120).

b) Bu grupta şahıs ismi birleşik isim olabilir (Karahan, 1999:31).

Mustafa Kemal Paşa, Mustafa Nihat Bey, Ahmet Midhat Efendi...

c) Ünvan grubu cümle içinde isim görevi yapar (Karahan, 1999:32).

d) Birinci unsuru ünvan veya akrabalık ismi olan “Sultan Murat, Doktor Kemal,

Yüzbaşı Kerem, Hoca Nasrettin, Dede Korkut” gibi kelime grupları ünvan değil,

birleşik isimdir. Ünvan gruplarının vurgusu başta bulunurken birleşik isimlerin vurgusu

sonda bulunur (Demircan, 1975:333).

1.7.10. Birleşik Đsim

Birleşik isim, bir nesnenin özel adı olmak üzere bir arya gelen kelimeler topluluğuna

denir (Ediskun, 1963: 226-244).

Necip Fazıl Kısakürek, Nihat Sami Banarlı, Ziya Osman Saba...

a) Đki veya daha fazla kelimenin meydana getirdiği bütün şahıs adları birleşik isim

özelliği Ayrıca tüm birleşik isimler aynı zamanda özel isimdir. Birleşik isimler eksiz

birleşmektedir (Karahan, 1999:32).

1.7.11. Ünlem Grubu

Ünlem grubu, bir ünlem edatı ile bir isim unsurunun meydana getirdiği kelime grubudur

(Bilgegil, 1984: 229).

ünlem edatı + isim unsuru : ünlem grubu

Ey + Türk istikbalinin evladı : Ey Türk istikbalinin evladı

a) Ünlem grubunda, ünlem edatı (ah, of, ey, ay, bre, hey, ya, be vb.) başta, isim unsuru

sonda bulunur. Ayrıca ünlem edatı ve isim unsuru eksiz birleşirler (Hatiboğlu, 1963).

b) Bu grupta isim unsuru kelime grubu halinde bulunabilir.

c) Ünlem grubu cümlenin kuruluşuna katılmazken hitaplarda kullanılır. Cümle dışı

unsur olarak cümlenin herhangi bir yerinde bulunabilir (Karahan, 1999:34).

d) Ünlem grubunda birden fazla isim unsuru bulunabilir. Ayrıca grubun vurgusu,

ünlem edatı üzerinde bulunmaktadır (Demircan, 1975:333).

1.7.12. Sayı Grubu

Sayı grubu, basamak sistemine göre sıralanmış sayı isimleri topluluğuna denir.

a) Sayı grubunu meydana getiren sayı isimlerinin dizilişleri basamak sistemine göre

yapılmaktadır. Sayılar sondan başa doğru büyürler. Küçük olan sayı sonda

bulunmaktadır. Ayrıca sayı isimleri eksiz birleşir.

Seksen bir, altmış dokuz, üç yüz on iki, dokuz yüz beş...

b) Sayı grubu genellikle ara sayılardır. Dilimizdeki sayıların, sayı grubu haricinde, tek

kelime veya sıfat tamlaması oldukları görülür (Karahan, 1999:36).

Dört, dokuz, on, doksan, yüz, bin... (kelime)

Yedi yüz, altı bin, seksen milyon... (sıfat tamlaması)

On bir, doksan beş, dokuz yüz beş ...(sayı grubu)

c) Sayı grubunda her unsur kendi içinde sayı grubu, sıfat tamlaması veya tek kelime

olabilir (Hatiboğlu, 1963).

otuz dört bin / yedi yüz seksen : sayı grubu ( otuz dört bin: sıfat tamlaması, otuz:

kelime)

d) Bu grup cümle içinde isim ve sıfat görevi yapar.

e) Sayı grubunu oluşturan sayıların her biri ayrı yazılır. Grubun vurgusu ise küçük

sayının üzerindedir (Demircan, 1975:333).

1.7.13. Birleşik Fiil

Birleşik fiil, bir hareketi karşılamak için bir arada bulunan kelime topluluğuna verilen

addır (Karahan, 1999: 36).

Türkçemizde üç çeşit birleşik fiil görülür (Hacıeminoğlu, 1996:176). Bunlar; Bir isim

unsuru ve bir yardımcı fiille kurulan birleşik fiil, Bir fiil unsuru ile bir yardımcı fiilden

kurulan birleşik fiil ve Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.

Bir Đsim Unsuru Đle Bir Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiil:

a) Bu tür meydana getirilen birleşik fiillerde isim unsuru başta bulunurken fiil unsuru

sonda bulunur.

Đsim unsıru + fiil unsuru : birleşik fiil

Aşık + olmak : Aşık olmak

Hasta + etmek : Hasta etmek

b) Bu tür birleşik fiillerin kuruluşunda “et-, ol-, kıl-, başla-“ fiilleri, yardımcı fiil olarak

katılır. “et-, eyle-, kıl-, yap-“ fiilleri, geçişli birleşik fiiller ; “ol-, bulun-“ fiilleri de

geçişsiz birleşik fiiller yapar (Karahan, 1999:37). “başla-“ fiili –mak / -mek’li hareket

isimleriyle birleşik fiiller kurar. Bu birleşik fiillerde hareket ismi, yaklaşma eki (-a / -e)

taşır.

c) Bazı isimler tek başlarına kullanılamadıkları gibi kullanıldığında da aslî şekillerini

kaybetmektedirler. Bu tür isimler yardımcı fiil ile bitişik yazılır (Delice, 2003: 24-27).

Öyle bir havada gel ki

d) Birleşik fiillerin isim unsuru, bir sıfat fiil olabilir. Sıfat fiil, “ol-“ ve “bulun-“

yardımcı fiilleriyle birleşir.

Ses gelmez oldu bahçelerden (S)

e) Birleşik fiillerde her iki unsur da kelime grubu olabilir. Vurgu isin unsurundadır

(Demircan, 1975:333).

Bir Fiil Unsuru Đle Bir Yardımcı Fiilden Kurulan Birleşik Fiiller

a) Bu tür birleşik fiillerde, ana fiil unsuru genellikle başta bulunur. Anlamı üzerinde

bulunduran bu unsur zarf fiil eklerinden (-a / -e, -ı / -i, -u / -ü, -ıp / -ip, -up / -üp) birini

taşır (Karahan, 1999:38).

Fiil + zarf fiil eki + yardımcı fiil : birleşik fiil

Yaz + ı + vermek : yazıvermek

b) “git-, yaz-, ver-, kal-, gel-, bil-“ yardımcı fiilleri asıl fiile devamlılık, tezlik,

yeterlilik, yaklaşma vb. anlamları kazandırır.

c) Kimi birleşik fiillerin birinci unsuru kip eki taşır. Bu ek, zarf fiil ekinin yerini tutar.

Grubun vurgusu birinci unsur üzerindedir.

Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

a) Bu birleşik fiil grubu, bir isim ve bir fiil grubundan meydana gelir. Đsim unsuru başta

fiil unsuru ise sonda bulunur. Bu unsurların biri ya da hepsinin temel anlamlarından

farklı olarak kullanıldıkları gibi deyimleştikleri de görülür (Karahan, 1999:38).

Gönül vermek, göz koymak, yol vermek, yatağa düşmek....

b) Bu grubu meydana getiren birleşik fiillerin isim unsuru, isim çekim eklerini alabilir.

Küplere binmek, göze çarpmak, yola düşmek vb.

c) Bu grubu meydana getiren unsurlar kelime grubu olabilir. Ayrıca grubun vurgusu

daima birinci unsur üzerindedir (Demircan, 1975:33).

Bitkin düşüvermişti (fiil unsuru: birleşik fiil)

Pılını pırtını topla git (isim unsuru : tekrar grubu)

1.7.14. Kısaltma Grupları

Kısaltma grupları, kelime grupları veya cümlelerden kalıplaşarak ya da değişikliğe

uğrayarak meydana gelen gruplardır.(Karahan, 1999:39) Kelime grupları çoğunlukla

isim fiil, sıfat fiil ya da zarf fiil gruplarından kısalarak meydana gelmiş ve bunların bir

kısmı da kalıplaşmıştır (Delice, 2003:40).

Bu grup; isnat, yükleme, yaklaşma, bulunma, uzaklaşma, vasıta grubu gibi ana

başlıklardan meydana gelir. Bu ana başlıkların ortak özelliği, iki isim unsuruyla

meydana gelmeleri ve grubun vurgusunun ikinci unsurun üzerinde bulunmasıdır.

1.7.14.1. Đsnat Grubu

Bu grup, isim unsurlarından birinin diğerine isnat edilmesiyle meydana gelir (Karahan,

1999:40).

isnat olunan isim + isnat edilen isim : isnat grubu

Bu grupta isnat olunan unsur başta, isnat edilen unsur ise sonda bulunur. Đsnat edilen

unsur bir vasıf ismidir (Karahan, 1999:40).

eli açık (adam), cebi dolu (insan), canı tez (kadın)

io ie io ie io ie

Đsnat grubunda, isnat olunan unsur, hal eki almaz. Ancak iyelik eki alabilir. Ayrıca

grubun her iki unsuru da kelime grubu olabilir.

Karnı tok, başı boş, gözü aç gibi .

-Bu grup, cümle içinde isim, sıfat ve zarf görevi yapabilir.

-Đsnat grubu ya sıfat fiil grubu ya da zarf fiil grubundan kısalmıştır.

Karnı tok (olan) : sıfat fiil grubu Gözü açık (olarak) : zarf fiil grubu

1.7.14.2. Akkuzatif (Yükleme) Grubu

Yükleme eki (-ı, -i, -u, -ü) taşıyan bir isim unsurunun bir diğer isim unsuru ile meydana

getirdiği kelime grubuna “yükleme grubu” denir.

Yükleme grubunun birinci unsuru, yükleme eki taşır. Ayrıca grubun unsurları kelime

grubu halinde bulunabilir.

Adamı takdir, okulu teftiş, düşmanı tahrik

Yolu hayli / uzun (sıfat tamlaması)

-Yükleme grubu cümle içinde isim ve sıfat görevi yapmaktadır.

-Bu grup, isim fiil veya sıfat fiil grubundan kısalarak meydana gelmiştir.

Đnsanı takdir (eden) : sıfat fiil grubu

Okulu teftiş ( etmek) : isim fiil grubu

1.7.14.3. Datif (Yaklaşma) Grubu

Yaklaşma eki (-a, -e) bulunduran bir isim unsurunun bir başka isim unsuru ile meydana

getirdiği kelime grubuna “yaklaşma grubu” (Karahan, 1999:41) denir.

Grubu meydana getiren unsurlardan birincisi yaklaşma eki taşır. Đkinci unsur ise

genellikle vasıf ismi görevindedir. Ayrıca bu grubu meydana getiren unsurlar kelime

grubu halinde de bulunabilirler.

Đçe kapanık (kız), futbola düşkün (gençler), cana yakın (insanlar), sözüne güvenilir

(arkadaş), dile kolay (olaylar)…

Halk oyunlarına ilgili (çocuk) (birinci unsur: sıfat tamlaması)

Düşüncelere çok saygılı(genç) (ikinci unsur : sıfat tamlaması)

Yaklaşma grubu, cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf görevi yapmaktadır.

Yaklaşma grubu, isim fiil, sıfat fiil, zarf fiil adını verdiğimiz gruplardan kısalarak

meydana gelmiştir.

Ailesine bağlı (olan) : sıfat fiil grubu

Emrine itaat (etmek) : isim fiil grubu

Aleme düşman olarak : zarf fiil grubu

1.7.14.4. Lokatif (Bulunma) Grubu

Bulunma eki (-de, -da, -te, -ta) taşıyan bir isim unsurunun bir diğer isim unsuru ile

birlikte meydana getirdiği kelime grubuna “bulunma grubu” (Karahan, 1999:42) denir.

Grubu meydana getiren unsurlardan birincisi bulunma eki taşır. Ayrıca grubu meydana

getiren unsurlar kelime grubu halinde de bulunabilirler.

Ayda bir, üçte iki, pahada ucuz, yükte hafif, kalitede öncü gibi.

Đki günde / bir bize gelir (birinci unsur : sıfat tamlaması)

-Bulunma grubu, cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf görevinde

kullanılabilir.

1.7.14.5. Ablatif (Uzaklaşma) Grubu

Uzaklaşma eki (-dan, -den, -tan, -ten) almış bir isim unsurunun bir diğer isim unsuru ile

kurduğu kelime grubuna “uzaklaşma grubu” (Gencan, 1979:106) denir.

Grubu meydana getiren unsurlardan birincisi uzaklaşma eki alırken ikincisi genellikle

vasıf ismi durumundadır.

Đçten / hesaplı (kadın), kendisinden / gizli (iş), benden / emin (dostlar), gönülden / ırak

(sevgili), candan / yakın (dost), yandan / çarklı (vapur)

Uzaklaşma grubunun unsurları kelime grubu halinde bulunabilir. Ayrıca bu grup, cümle

ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf görevi yaparlar.

1.7.14.6. Vasıta Grubu

Vasıta eki (-la, -le) bulunduran bir isim unsurunun bir başka isim unsuru ile kurduğu

kelime grubuna “vasıta grubu” (Karahan, 1999:43) adı verilir.

Grubu meydana getiren unsurlardan birincisi vasıta eki taşırken ikinci unsur ise vasıf

ismi görevinde bulunur. Bu grup da sıfat fiil ve zarf fiilden kısalmıştır.

Aşkla / arkadaş (gönül), gururla / yaşlı (gözler), dantelle / süslü (oyalar), heyecanla /

dolu (kalpler), benimle / dost (umutlar)

Savaşla alakalı (olanlar) {sıfat fiil}

Hırsla yüklü (olarak) {zarf fiil grubu}

Grubu meydana getiren unsurlar cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat ve zarf

görevinde bulunurlar.

Vasıta grubunda “-la, -le” vasıta eki yerine, “ile” edatı da kullanılabilmektedir.

1.7.15. Aitlik Grubu

Bu grup aitlik ekine dayanan bir kelime grubudur. –ki aitlik eki ile ondan önceki bir

kelime grubunun yalın hali, genitif veya lokatif hali ile kurulur: tarihten önceki, yaşlı

adamınki, Ankara ile Đstanbul arasında sefer yapan otobüslerdeki misallerinde olduğu

gibi son kelimesinin yalın, genitif veya lokatif hali –ki’yi kabul eden her kelime

grubundan aitlik grubu yapılabilir ve bu grup yapıldığı kelime grubuna göre her

genişlikte olabilir. Kelime grubu olarak tek başına zamir olan aitlik grubu diğer kelime

gruplarında veya cümlede zamir veya sıfat vazifesi görür (Ergin, 1997:384).

BÖLÜM 2: AHMET HAMDĐ TAPIAR

2.1. Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri

Ahmet Hamdi Tanpınar, 23 Haziran 1901 Đstanbul doğumlu Türk romancı ve şair, fikir

adamı.

1923 yılında Đstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ni bitirdi. Liselerde, yüksek

okullarda çeşitli dersler okuttu. 1939 yılında Đstanbul Üniversitesi’nde Yeni Türk

Edebiyatı profesörlüğüne atandı. 1942–1946 yılları arasında Maraş Milletvekili olarak

görev yaptı. Bir süre Milli Eğitim müfettişliği yaptıktan sonra 1949 yılında Edebiyat

Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’ndeki görevine döndü.

Đlk şiiri 1920’ de yayımlanmıştı. Altmış kadar şiirinden ancak otuz yedisi ile, tek şiir

kitabını ölümüne yakın çıkardı: Şiirler (1961; Bütün Şiirleri adıyla genişletilmiş olarak

1976). Şiirlerinde bir imaj ve müzik kaygısı taşıdığı, hikâye ve romanlarında da, başta

zaman tema’sı olmak üzere, psikolojik anları, bilinçaltını aradığı, yansıttığı görülür.

(Kaplan, 1964).

Ahmet Hamdi Tanpınar, önce Yahya Kemal, Mustafa Şekip (Tunç) gibi şair ve düşün

adamlarının çevresinde toplandığı felsefî düzeyde Bergsonluculuğu, yazınsal düzeyde

ise saf sanat anlayışını benimsemiş Dergâh dergisinde yayımladığı şiirleri ile

görünmüştür. Daha sonra Millî Mecmua, Hayat, Oluş, Görüş dergilerinde de yazan

Tanpınar, ilk şiirlerinde, dönemin genel havasına uymuş, Mehmet Kaplan'ın

"santimantalizm ve sembolizm devri" diye nitelediği o dönemin estetik anlayışına bağlı

kalmıştır ister istemez.

Ancak, daha o zamandan "kapalı âlemler olmasını" istediği olgunluk dönemi şiirlerinin

hemen tüm izleklerini de şiirlerde görmek olasıdır. Örneğin 1922 yılında Dergâh'ta

yayımlanan "Kalbim" adlı şiirinde, kalbini Kaplan'ın sözleriyle "inzivanın" 'korkudan

kısık bir nefes gibi' dalga dalga ürperip eridiği "bakımsız, eski bir saray'a

benzemektedir" ve "bu sarayın içi kadar dışı da harap ve melankolik bir hava

taşımaktadır: 'dallarda inlerken rüzgârın neyi / Mehtabda yükselen bir fıskiyeyi /

Beyhude düşünür viran bir bahçe".