YANGIN GÜ VENLI G I ELİ YANGIN SÖNDÜRME KURSU DERS NOTU V02

YANGIN

GÜ VENLI G I

ELİ YANGIN SÖNDÜRME KURSU DERS NOTU

2020

ÖNSÖZ

Gelişen teknoloji, aynı paralelde yaygınlaşan büyüklü küçüklü sanayileşme, hızla artan nüfus potansiyeli ve geniş coğrafyaya yayılan yerleşim alanları birçok sorunları da beraberinde

getirmektedir.Bu sorunların en önemlilerinden birisi de, toplum olarak yangın ve yangından korunma yolları konusunda yeterince bilgi sahibi olmayışımızdır.

Konunun doğrudan can ve mal güvenliğiyle alakalı oluşu sadece itfaiye çalışanlarını değil, yediden yetmişe herkesi ilgilendirmektedir.Halkımızın itfaiyecilik mesleğinin teknik ve detaylarını bilmeleri gerekmeyebilir. Fakat bu alanda hazırlanmış olan kitap ve yayınları okuyup gerekli tatbikatlar yaparak, bir yangında nasıl davranacaklarını bilmeleri kendilerinin can ve mal güvenlikleri açısından büyük önem taşımaktadır.

Diğer taraftan sadece itfaiyeciliği kendilerine meslek olarak seçmiş olanların değil, özel hayatta ve işyerlerinde çalışan herkesin yangın söndürme konusunda gerekli bilgi ve yeteneği kazanmaları ve

kendilerine öz güven duymaları da önemli bir noktadır.Bunu sağlayacak olan unsurların en başta geleni bu konuda teorik ve Pratik eğitim almış bilgili insan gücünün artmasıdır.

Şehirlerimizin ve işyerimizin sigortası durumunda olan itfaiye ve itfaiyecilik – İlkyardım – Arama Kurtarma ve tahliye alanına yapılan tüm yatırımlar; gerek araç ve ekipman, gerek personel ve gerekse personelin bilgi düzeylerinin yükselmesi açısından, can kaybını ve milli servetimizin yanarak yok olmasını en aza indireceğinden, ülkemizin kalkınmasına büyük ölçüde katkıda bulunacaktır.

Unutulmamalıdır ki “Yangını önlemek, bir veya birkaç kişinin görev ve sorumluluğu değil, tüm insanların görevidir. Yangını söndürmek ise bu konuda eğitilmiş insanların işidir”

YANGIN GÜVENLİĞİ

Yangın güvenliğinin en önemli basamağı yangın çıkmasına mani olmak için gerekli tedbirlerin alınmasıdır. Yangın tehlikesinin daha iyi anlaşılması ile tehlike algısı ve risk değerlendirme yetisinde gelişme sağlanarak korunma tedbirlerine verilen önem artırılmalıdır. Yangına sebebiyet verebilecek unsurların daha iyi anlaşılması ile bunların kontrolü cihetine gidilerek yangınların çıkması minimize edilebilir ama asla sıfırlanamaz.

Yangın çıktığında ise önemli olan onun gecikmeden fark edilmesidir. Sonra erken ve etkin müdahaleye hazır olunması gerekmektedir. Tüm önlem ve engellemelere rağmen yangın çıkıp ta

başlangıçta söndürülemediğinde ve tahliyeye karar verildiğinde önceden planlı ve organize bir tahliyenin kıymeti hiçbir şey ile ölçülemez. Binanın tahliye edilmesini gerektiren şartlar gecikmeden görülerek tahliyenin başlatılması gerekmektedir. Tahliye kararının gecikmesi telafisi imkansız kayıpları beraberinde getirebilir.

Yangını ilk gören çalışan veya vatandaş yangını uyarı butonları ve sair yollarla ihbar ve alarm vermesi gerekir. Sonra en yakın uygun söndürme cihazı ile söndürme çalışması yapması gerekir. Sıvı ve gaz yangınları hariç genelde yangının başlangıcındaki ilk bir dakikada sivil imkanlarla yangına müdahale edilebilmektedir. Buna göre tüm çalışanların ve vatandaşların söndürme cihazlarının kullanılmasını öğrenmesi gerekmektedir.

Yangının başlangıcındaki ilk bir dakikadan sonra itfaiyenin yetişeceği zamana kadar işyerinin söndürme ekibinin itfaiyeci kişisel koruyucu donanımlarını kuşanarak yangına müdahale çalışmalarını devam ettirmesi gerekir. Ayrıca yine itfaiye yetişene kadar mahsur kalan varsa kurtarma çalışmalarının yapılması, ilkyardım gerektiren acil durum oluşmuşsa ilkyardım yapılması, korunması gereken kurtarılmış eşyanın koruma altına alınması gerekecektir. Tüm bunlar işyerlerinde acil durum ekiplerinin kurulmasını ve eğitilmesini gerektirmektedir. Ayrıca kişisel koruyucu donanımların ve diğer teçhizatın bulundurulacağı yangın istasyonu odası oluşturulması gerekmektedir.

BÖLÜM 1:

YANGIN TERMİNOLOJİSİ

Acil Durum: Afet olarak değerlendirilen olaylar ve dikkatsizlik, tedbirsizlik, ihmal, kasıt ve çeşitli amaçlarla meydana getirilen olayların tümünün yol açtığı hallerdir.

Acil Durum Ekibi: Yangın, deprem ve benzeri afetlerde binada bulunanların tahliyesini sağlayan, olaya ilk müdahaleyi yapan, arama-kurtarma ve söndürme olaylarına katılan ekiptir.

Acil Durum Planları: Acil durum gerektiren olaylarda yapılacak, müdahale, koruma, arama-kurtarma ve ilkyardım konularının nasıl ve kimler tarafından yapılacağını gösteren ve acil durum öncesinde

hazırlanması gereken planlardır.

Açık Arazi İşletmesi: Doğa şartlarına açık olan ve otopark, tank sahaları, hurda sahaları, kimyasal madde, kereste deposu, piknik alanı, turistik tesis ve benzeri gibi çeşitli amaçlarla kullanılan muhtelif

büyüklükteki arazi işletmesidir.

Alevlenme Noktası: Isınan maddeden çıkan gazların bir alevin geçici olarak yaklaştırılıp uzaklaştırılması sonucunda yanmayı sürdürdüğü en düşük sıcaklıktır.

Alev Yönlendirme Bacası: Bir yangında alevlerin istenilen yöne çekilerek yangının genişlemesini önlemeye yönelik bacalardır.

Apartman Binası: Bağımsız mutfak ve banyoları bulunan, üç veya daha fazla mesken birimi içeren binadır.

Atriumlu Yapı: İki ya da daha çok sayıda katın içine açıldığı, tepesi kapalı geniş ve yüksek yapıdır.

Merdiven yuvası, asansör kuyusu, yürüyen merdiven boşluğu, ya da su, elektrik, havalandırma, iklimlendirme, haberleşme gibi tesisatın içinde yer aldığı tesisat bacaları ve şaftlar atrium sayılmaz.

Basınçlandırma: Kaçış yollarındaki iç hava basıncını yapının diğer mekanlarındaki basınca göre daha yüksek tutarak duman sızıntısını önleme yöntemidir. BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) 2009 – Madde 89

*Bodrum kat sayısı 4’den fazla olan binalarda bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenleri,

*51,50 m yi geçen konutlarda kaçış merdivenleri binalarında,

*Bodrum kat sayısı 4 den fazla olan binalarda, kapalı merdivenler basınçlandırılmalıdır.

*Acil durum asansör kuyuları da basınçlandırılmalıdır

Bodrum Katı: Döşemesinin üst kotu, yapı dış duvarına bitişik zeminin en üst kotuna göre 1.2 m' den daha aşağıda olan kattır.

Bina Yüksekliği: Binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar olan mesafe veya imar planı ve bu Yönetmelikte öngörülen yüksekliktir.

Dedektör Tesisatı: Aşağıda belirtilen bina ve yapıların tüm kaçış yollarında ve duman dedektörlerinin yanlış uyarılara neden olmadan kullanımına elverişli tüm yerleşime açık alanlarında, ortak alanlarında ve çalışma alanlarında otomatik duman algılama cihazları (dedektörler) tesis edilecektir. BYKHY 2009- Madde 75

*Konutlar hariç kat alanı 400 m2’yi geçen 2-4 kat arası yapılarda

*Konutlar hariç kat yüksekliği 4 kattan yüksek tüm yapılarda

*Konutlar dahil tüm yüksek binalarda,

*yüksek tehlikeli 1000 m2’nin üzerindeki tüm yapılarda

*Oteller, moteller, yatakhaneler, misafirhaneler, hastaneler, huzur evleri, pansiyonlar ve benzeri bütün yatılan yerlerde.

Duman Haznesi: İçinde duman toplanması amacıyla tavanda tasarlanan hacimdir.

Duman Kontrolü: Yangın durumunda duman ve sıcak gazların yapı içindeki hareketini ya da yayılımını denetlemek için alınan önlemlerdir.

Duman Perdesi: Yükselen dumanın yanal yayılımını sınırlamak amacıyla tavanda sabit konumda, uzaktan kapatılabilen ya da bir dedektör uyarısıyla kapanan yangına karşı dayanıklı bölücü perdedir.

Duman Tahliyesi: Dumanın yapının dışına kendiliğinden çıkması ya da mekanik yolla zorlamalı olarak atılmasıdır.

Güvenlik Bölgesi: Binadan tahliye edilen şahısların güvenle bekleyecekleri bölgedir.

Hidrant Sistemi: Yapıların yangından korunmasında ilk müdahalede söndürülemeyen yangınlara dışardan müdahale edebilmek için mümkün olduğunca yapının veya binanın tüm çevresini kapsayacak şekilde tesis edilecektir. Hidrantlar itfaiye ve araçlarının kolay yanaşabileceği ve bağlantı yapabileceği şekilde

düzenlenmelidir. BYKHY 2009 – Madde 95

Acil durum Asansörü: Kullanımı doğrudan bina söndürme ve kurtarma ekiplerinin veya itfaiyenin denetimi altında olan ve ek korunum uygulanmış özel asansördür. BYKHY 2009 – Madde 63

İtfaiye Bağlantı Ağzı: Sabit boru tesisatı üzerinde itfaiyenin kullandığı normlara uygun olarak yapılan bağlantı noktalarıdır. Bağlantı ağızları yapının sprinkler ve yangın dolapları sistemine de suyu sağlayan sabit boru tesisatında bulunması durumunda, bu bağlantılar ana kolonlar üzerinden doğrudan yapılacaktır.

Yüksek binalar, alışveriş merkezleri, otoparklar ve benzeri yerlerde; itfaiye ve eğitilmiş personelin kullanımına imkan sağlayan bağlantı ağızları bırakılmalı ve bu bağlantı ağızları yangın merdiveni veya yangın güvenlik hacmi gibi korunmuş mekanlarda olmalıdır. BYKHY 2009 – Madde 97

Islak Sprinkler Sistemi: Boruları sürekli olarak su ile dolu durumda tutulan sprinkler sistemidir.

Kademeli Yatay Tahliye: Kullanıcıların bir yangından uzaklaşarak aynı kat düzeyinde yer alan bir yangın geçirimsiz kompartımana ya da alt kompartımana sığınmasıdır.

Kaçış Aydınlatması: Normal aydınlatma devrelerinin kesintiye uğraması durumunda armatürün kendi gücüyle sağlanan aydınlatmadır. BYKHY 2009 – Madde 71,72

Kaçış Uzaklığı: BYKHY 2009 - Madde 32 ve ek-5/B Kat içinde herhangi bir noktada bulunan bir kullanıcının kendisine en yakın bir kat çıkışına kadar almak zorunda olduğu yolun gerçek uzunluğudur.

Kaçış Yolu: Binanın herhangi bir noktasından yer seviyesindeki cadde veya sokağa kadar olan ve hiçbir şekilde engellenmemiş bulunan yolun tamamıdır. Oda ve diğer müstakil hacimlerden çıkışlar, katlardaki koridor ve benzeri geçişler, kat çıkışları, zemin kata ulaşan merdivenler ve bina çıkışına giden yollar bu kapsamdadır.

Kamuya Açık Kullanım: Binanın, önceden kimliği bilinen kişilerin yanı sıra işi olan herkesin giriş- çıkışına açık olarak kullanılmasıdır. Otel, sinema, tiyatro, hastane, lokanta, okul, yurt, lokal, işyeri, açık ve kapalı spor tesisleri, eğitim ve dinlenme tesisi ve benzeri binalar, kamuya açık bina olarak değerlendirilir.

Konut: Ticari amaç gözetmeksizin bir ya da birçok insanın iş zamanı dışında barınma, dinlenme, uyuma amacı ile ikamet ettiği, imar planında bu amaca ayrılmış olan ev, meskendir.

Kullanıcı Yük Katsayısı: Belirli tip yapılarda 1 m² yüzey için olası kullanıcı sayısıdır.

Kullanıcı Yükü: Herhangi bir anda, bir binada veya binanın esas alınan belli bir bölümünde bulunma olasılığı olan toplam insan sayısıdır.

Kuru Boru Sistemi: Normalde içinde su bulunmayan ancak yangın durumunda itfaiyenin zemin düzeyinden su basabileceği düşey borudur.

Kuru Sprinkler Sistem: Çalışma öncesi borularının çoğunluğu hava ile dolu durumda tutulan sprinkler

sistemdir.

Korunumlu Koridor/Hol: Bitişik olduğu mekanlardan yangına karşı dayanıklı yapı elemanlarıyla ayrılarak yangın etkilerinden korunmuş hol ya da koridordur.

Korunumlu Merdiven: Yangına karşı dayanıklı bir malzemeyle çevrili ve zemin düzeyinde bir son çıkışla güvenlikli bir alana açılan yangın merdivenidir.

Mevcut Yapı: Bu Yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden önce yapımı tamamlanmış yada yapı ruhsatı verilmiş olan yapıdır.

Ortak Merdiven: Birden çok sayıda kullanım birimine hizmet veren kaçış merdivenidir.

Otomatik: İnsan müdahalesine ihtiyaç göstermeksizin bir fonksiyonu kendi kendine yerine getiren sistemdir.

Sertifikalı: TSE veya TSE tarafından kabul gören uluslararası bir onay kuruluşu tarafından test edilerek ilgili standartlara uygunluğu onaylanmış, ekipman, malzeme veya hizmetlerdir.

Sıvılaştırılmış Petrol Gazları (SPG veya LPG): Sıvılaştırılmış propan, propilen, normal-bütan, izobütan ve bütilen bileşiklerini veya bu bileşiklerin karışımlarını ifade eder.

Site: Herhangi bir şekilde çevresinden ayrılan ortak kullanım alanları, güvenlik teşkilatı ve sistemleri ve yönetim bütünlüğü olan konutlar veya işyerleri topluluğudur.

Son çıkış: Bir yapıdan kaçış sağlayan yolun yapı dışındaki güvenlikli bir alana (yol, cadde vb.) geçit veren bitiş noktasıdır.

Sprinkler: Yangınları söndürmek ve gelişen yangınları itfaiye gelinceye kadar sınırlamak amacıyla kurulan ve su püskürtmesi yapan otomatik sistemlerdir. BYKHY 2009 – Madde 96 ya göre aşağıda belirtilen yerlerde otomatik yağmurlama sistemi kurulması mecburidir.

- Yapı yüksekliği 30,50 m den fazla olan konut haricindeki bütün binalarda,

- Yapı yüksekliği 51,50 m den fazla olan konutlarda,

- Toplam alanı 1000 m2’den fazla olan, kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen veya bulundurulan yapılarda,

- Toplam alanı 600 m2’den büyük olan kapalı otoparklarda ve 10 dan fazla aracın asansörle alındığı kapalı otoparklarda,

- Birden fazla katlı bir bina içerisindeki yatılan oda sayısı 100’ü veya yatılan yatak sayısı 200’ ü geçen otel, pansiyon ve misafirhaneler de, ve yapı yüksekliği21,50 m’den fazla olan bütün

yataklı tesislerde,

- Toplam kullanım alanı 2000 m2’ nin üzerinde olan katlı mağazalar, alışveriş, ticaret, eğlence ve toplanma yerleri Otomatik sprinkler sistemiyle korunacaktır.

- BYKHY-Ek-4’e göre kompartıman alanları sınırlaması söz konusudur. Eğer kompartıman alanları sınırlaması aşılıyorsa otomatik algılama ve söndürme sistemlerinin yapılması gerekir.

Sulu Boru Sistemi: Normalde sürekli olarak su ile dolu durumda tutulan düşey borudur.

Yangın Bölmesi (Bariyeri): Bina içinde, yangının ve dumanın ilerlemesi ve yayılmasını tanımlanan süre için durduran, yatay veya düşey konumlu elemandır.

Yangın Bölgesi (Zonu): Yangın durumunda, uyarı ve söndürme önlemleri diğer bölümlerdeki sistemlerden ayrı olarak devreye giren bölümdür.

Yangın Dayanıklılık Sınıfı: Bir yapı malzemesi ve/veya elemanını uygun ısıtma ve basınç koşulları altında TS 1263, TS 4065 ile ilgili Avrupa Standartlarında belirlenen yanmaya dayanıklılık deneyleri sonucunda saptanan yangına dayanıklılık süresini belirler.

a) Yangına dayanıklılık süresi 30-59 dakika olan F30,

b) Yangına dayanıklılık süresi 60-89 dakika olan F60,

c) Yangına dayanıklılık süresi 90-119 dakika olan F90,

d) Yangına dayanıklılık süresi 120-179 dakika olan F120,

e) Yangına dayanıklılık süresi 180 dakika ve yukarısı olan F180, olarak gösterilir.

Yangına Karşı Dayanıklılık: Bir yapı bileşeni ya da elemanının yük taşıma, bütünlük ve yalıtkanlık özelliklerini belirlenen bir süre koruyarak yangına karşı dayanmasıdır.

Yangın Dolap Tesisatı: Sabit boru tesisatı ile yangın dolaplarından oluşur. BYKHY 2009 – Madde 94’e göre;

 Yüksek yapılar, ile toplam kapalı alanı 1000 m2’den büyük imalathane, atölye, depo,

konaklama, sağlık, toplanma amaçlı ve eğitim binalarında, alanları toplamı 600 m2’den büyük kapalı otoparklarda, ısıl kapasitesi 350 kW’ın üzerinde olan kazan dairelerinde yangın dolap tesisatı yapılması mecburidir.

 Sabit boru çapı 50 mm den az olmamak koşuluyla hidrolik hesapla belirlenecek. Tesisat yangına dayanıklı malzemeyle yapılacaktır.

 Yangın dolapları sprinkler olmayan her katta, aralarındaki uzaklık en fazla 30 m. sprinkler olan katlarda aralarındaki uzaklık en fazla 45 m. olacak şekilde koridor çıkışları, kaçış yolları üzerinde kolay kullanılabilecek ve görülebilecek şekilde yerleştirilecektir.

 Dolaplar içindeki hortum 30 m. den uzun olmayacak, 1” çapında ve kauçuk malzemeden yapılacaktır.

 Yetişmiş itfaiye personeli bulundurmak zorunda olan yapılarda TS 671-2’ye uygun olması ve 20 m uzunluğunda 50 mm çapında yangın hortumu ve lans en az sert su ve yağmurlama (püskürtme) su yapabilmesi gerekir. itfaiye personeli olmayan yapılarda yangın dolapları TS 671-1’e uygun olması şarttır.

Yangın Duvarı: İki bina arasında veya aynı bina içinde farklı yangın yüküne sahip hacimlerin birbirinden ayrılması gereken durumlarda, yangının ilerlemesini ve yayılmasını tanımlanan süre için durduran düşey elemandır.

Yangın Güvenlik Holü: BYKHY 2009 – Madde 34. Kaçış merdivenlerine yangının ve dumanın geçişini engellemek ve gerektiğinde söndürme kurtarma elemanlarınca kullanılması, gerektiğinde engelli ve yaralıların bekletilmesi için yapılan holleridir.

Yangın Merdiveni: BYKHY 2009 – Madde 38. Özellikler: Basamak yüksekliği en çok 175 mm, Basış genişliği en az 250 mm olmalıdır.

Yangın durumunda, binadaki insanların emniyetli olarak ve süratle tahliyesi için özel olarak yapılan yangından korunmuş kaçış merdivenidir. Kaçış yolları bütününün bir parçası olup diğer kaçış yolu bölümlerinden bağımsız olarak tasarlanamazlar.

Yangın Kapısı: Bir yapıda kullanıcılar, hava ya da nesneler için dolaşım olanağı sağlayan, kapalı tutulduğunda duman, ısı, alev geçişine belirli bir süre direnecek nitelikteki kapı, kapak ya da kepenktir.

Yangın Kompartımanı: Bir bina içerisinde, üstü ve altı da dahil olmak üzere her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanlarıyla duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış (hacim) bölümdür.

Yangın Mukavemet Süresi: Yanma hızı 0.8 mm/dakika kabul edilmek suretiyle, ahşap elemanın bu şekilde azalan kesitiyle ve güvenlik katsayısı 1.00'e eşit alınarak, üzerine gelen gerçek yükü taşıyabildiği süre olup; ahşap elemanların yangın mukavemet hesaplarında dikkate alınır.

Yangın Perdesi: Korunması gereken obje, ürün veya alt yapının yangına karşı korunması veya ısının yatay veya düşeyde yayılmasını önlemek maksadıyla kullanılan özel donanımlı bariyerlerdir.

Yangın Sınıfları:

TS EN 2 ve TS EN 2/A1’e göre YANGIN SINIFLARI

A SINIFI: Normal olarak kor şeklinde yanan genellikle organik yapıdaki katı madde yangınlarını kapsar B SINIFI: Sıvı veya sıvılaşabilen katı madde yangınlarını kapsar

C SINIFI: Gaz yangınlarını kapsar

D SINIFI: Metal yangınlarını kapsar E SINIFI: Elektrik yangınları

F SINIFI: Bitkisel, hayvansal ve bazı endüstriyel yağların yangınını kapsar

Yangın Yükü: Bir yapı bölümünün içinde bulunan yanıcı maddelerin kütleleri ile alt ısıl değerleri çarpımlarının toplamının plandaki toplam alana bölünmesi ile elde edilen büyüklüktür. (MJ/m²) Yapı Sahibi: Yapı üzerinde mülkiyet hakkına sahip olan gerçek ve tüzel kişilerdir.

Yapı Sorumluları: Yapı işlerinde görev alan yapım müteahhidi, proje müellifi, tasarımcı, şantiye şefi ve yapı denetim kuruluşudur.

Yapı Yüksekliği: Bodrum kat, asma katlar ve çatı arası piyesler dahil yapının inşa edilen tüm katlarının toplam yüksekliğidir.

Yırtılma Yüzeyi: Patlama riskine karşı, kapalı bölümün yan duvarında oluşturulan zayıf yüzeydir.

Yönlendirme levhaları: Birden fazla çıkışı olan bütün yapılarda, kullanıcıların çıkışlara kolaylıkla ulaşabilmesi için acil durum yönlendirmesi yapılacaktır. BYKHY 2009 – Madde 73

Yüksek Bina: Bina yüksekliği 21.50 m'den fazla veya yapı yüksekliği 30.50 m'den fazla olan binalar yüksek yapı olarak kabul edilir.

Yüksek Risk: Yüksek tehlike sınıfına giren maddelerin üretildiği, kullanıldığı, depolandığı yerlerdir.

BÖLÜM 2:

YANGIN GÜVENLİĞİ YANMA NEDİR?

Yanıcı maddenin oksijen ile ısı altında belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal bir reaksiyon olup, yüksek sıcaklık derecelerinde meydana gelir.

Yanma olayının gerçekleşebilmesi için üç unsurun belirli oranlarda bir araya gelmesi gerekir.

YANMA ÜRÜNLERİ

Yanma ürünleri; Koku, duman, ısı, ışık, ve zehirli gazlardır. Başlangıç safhasından sonra kişisel koruyucu donanım ve itfaiyeci solunum cihazı olmadan yangınla savaşmak imkansızdır.

Yangın ise kontrolümüz dışındaki yanma olayıdır. Yanmanın olabilmesi için gerekli olan bu üç şarta genel olarak "YANGIN ÜÇGENİ" adı verilir.

YANGIN ÜÇGENİ

Yangın Üçgeninde belirtilen ISI, OKSİJEN ve YANICI MADDE den herhangi birinin olmaması yanma olayının gerçekleşmemesi manasına gelmektedir.

YANMA OLAYININ GERÇEKLEŞMESİ İÇİN GEREKLİ OLAN YETERLİ OKSİJEN, ISI VE YANICI MADDELER

OKSİJEN ( O2 ) :

Temiz bir ortamdaki havada % 20,9 oranında oksijen (O2) vardır. Yanma olayının gerçekleşmesi için bu oranın %16'nın altına düşmemesi gerekir. Oksijen oranının %16'nın altına inmesiyle yanma reaksiyonu yavaş yavaş sönmeye yüz tutar. Oksijen oranının %14'ün altına düşmesi halinde yanma reaksiyonu olmaz. Bazı maddeler yanma için gerekli olan oksijeni bünyelerinde bulundururlar. Örneğin; potasyum, permanganat, parklorik asit, metil, etil, keton, peroksit vs.

Oksijen 51 bar basınç altında ve -119 °C'de sıvılaşır.

Havadaki mevcut gazlar;

% 78.1 Azot.

% 20.9 Oksijen.

% 0.93 Argon.

% 0.03 Karbondioksit ve diğer gazlar (Neon, Helyum, Kripton, Kresnon) ortamda bulunan havayı oluştururlar.

ISI:

Maddeleri oluşturan otom veya moleküllerin yüksek düzeydeki titreşimlerinden doğan bir enerji türü olup; aynı zamanda sıcaklığın bir fonksiyonudur. Bütün maddeler belirli bir ısıya sahiptirler, çünkü moleküller sürekli hareket etmektedirler. Bir madde ısıtıldığı zaman moleküllerin hızı artar ve dolayısıyla ısıda da artış olur. Bir maddenin moleküllerini hızlandıran herhangi bir şey o madde içerisinde ısı üretir.

Bu olay ise maddenin moleküllerinin oksijen ile birleşmesine izin verir. Bu olayın adı yanmadır. Isı;

mekaniksel, elektriksel ve kimyasal kaynaklardan elde edilir.

Yanmanın başlaması için gerekli olan şartlardan biri olan ısı birçok kaynaktan meydana gelir. Genel olarak bilinen ısı kaynakları aşağıda belirtilmiştir.

ISI KAYNAKLARI

Isı kaynakları iki kısımda incelenir.

 DOĞAL ISI KAYNAKLARI.

 SUNİ ISI KAYNAKLARI.

1- DOĞAL ISI KAYNAKLARI: Güneş ışığı, yıldırım, volkan patlaması gibi doğal nedenlerden oluşan ısı kaynaklarıdır.

a) Güneş Işığı: Güneşin elektromanyetik radyasyon şeklinde yaydığı enerjiye güneş ısısı enerjisi denir.

Güneş ısısı enerjisi tipik olarak oldukça düzenli bir şekilde yeryüzüne dağılır ve yeryüzüne ulaştığında ateş çıkana kadar bir enerjiye sahip değildir. Bununla birlikte güneş enerjisi, örneğin büyüteç ve mercek kullanılarak, özel bir noktada birleştirildiği zaman yanıcı maddeleri ateşleyebilir.

b) Yıldırım: Yıldırım; bulutların birbirlerine ve yeryüzüne ilettikleri elektrik akımının sonucunda yanmayı başlatması.

2- SUNİ ISI KAYNAKLARI: Isının, kimyasal, mekaniksel, elektriksel vs. kaynaklardan elde edilmesidir.

KİMYASAL ISI ENERJİSİ: Kimyasal ısı enerjisi bazı kimyasal reaksiyonların sonucunda meydana gelen bir enerji türüdür. Isı üretimi ile sonuçlanan 4 kimyasal reaksiyon türü şunlardır; yanma ısısı, kendiliğinden ısınma, bozulma ısısı ve çözülme ısısı.

* Yanma Isısı: Yanma ısısı, yanma (oksitlenme) reaksiyonunun ürettiği ısı miktarıdır. Maddeleri yakarak elde edilen ısı miktarı maddelere bağlı olarak değişir. Bu olgu, bazı maddelerin diğerlerine kıyasla "daha sıcak" yanmasını belirtir. Yanma ısısı yakıt ve diğer koşullara bağlı olarak değişir. Örneğin; bir mum alevi, bir kaynak alevi kadar "sıcak" yanmaz.

* Kendiliğinden Isınma: Kendiliğinden ısınma, Maddelerin kendi üzerlerinde depolanan ısı enerjisi dolayısıyla herhangi bir dış etki olmaksızın yanmaya başlamasıdır. Kendiliğinden ısınma en sık şekilde,

yeterli havanın olmadığı ve izolasyonun ısı - yani kaliteli kimyasal bozulma sürecinde oluşan ısı - kaybını önlediği ortamlarda meydana gelir. Örneğin; bir top haline getirilip bir köşeye atılan yağa bulanmış paçavralar buna örnek gösterilebilir. Eğer ısının dışarı çıkmasına olanak sağlayacak yeterli havalandırma yoksa ısı sonuçta paçavraların ateş almasını sağlayacak düzeye ulaşır. Yağa bulanmış paçavraların kendiliğinden ısınması, oksijenin sınırlı olduğu kaplarda muhafaza edildiği zaman önlenir. Bir ısınma reaksiyonunun hızı her 19°C ısı artışıyla iki katına çıkar.

* Bozulma Isısı: Bozulma ısısı, bileşiklerin genel olarak bakteri hareketleri nedeniyle bozulmaları sırasında serbest kalan ısıdır. Bazı durumda bu bileşikler kararsızdır ve ısılarını çok çabuk serbest bırakırlar, hatta infilak edebilirler. Başka durumlarda ise reaksiyon ve sonuçta ısının serbest bırakılması çok daha yavaştır. Örneğin; bir çöplüğe dikkatlice bakıldığında bu reaksiyon kolaylıkla görülebilir.

Organik maddelerin çürümesi, soğuk günlerde çöplüğün bazı yerlerinde eşeleme yapıldığı zaman görülebilecek ısı oluşturur. Isınan buharların yığındaki aralıklardan yükseldiği görülebilir. ( Bozulma (çürüme) ısısı, öbek halindeki organik maddelerde meydana gelir. )

* Çözülme Isısı: Çözülme ısısı, maddenin bir sıvı içerisinde çözülmesi ile serbest kalan ısıya denir. Bazı asitler suda çözüldükleri zaman sıcak su ve asidi patlayıcı bir güçte karıştırarak şiddetli reaksiyonlar gösterir.

ELEKTRİKSEL ISI ENERJİSİ: Elektriğin bir binaya veya otomobile hasar veren yangının meydana gelmesinin nedenlerinden biri olduğu bilinen bir gerçektir. Elektrik ısınmış alan yakınlarındaki her türlü yanıcı maddeyi yakabilecek derecede yüksek ısılar üretme kabiliyetine sahiptir. Elektrik tesisatları, jeneratörler, elektrikli ısıtıcılar ve elektrikli cihazlar yanmayı başlatmaya yeterli ısı açığa çıkarabilirler. ( Elektriğin neden olduğu yangınlarda enerji kesilmediği sürece kesinlikle su kullanılmamalıdır. Elektriğin neden olduğu yangınlarda su kullanılabilmeyi mümkün kılan belirli mesafede suyun sis ve kesintili püskürtülmesidir. ) Elektrikle ısıtma çeşitli şekillerde meydana gelir. Bunlar;

* Dirençli Isıtma: Dirençliısıtma, tel veya cihaz gibi bir iletkenden geçen elektrik akımının ürettiği ısıdır.

Eğer tel çapı, akım miktarı için yeterince büyük değilse, dirençli ısıtma artar. Basit bir uzatma kablosuna haddinden fazla cihaz bağlanarak aşırı derecede yüklenirse yangın çıkar. İletkenlerin sıkı bir şekilde sarılması da yine bir yangın nedenidir.

* Dielektrik Isınma: Dielektrikısınma ya doğrudan akımın ya da dalgalı akımın iletken olmayan bir malzeme üzerinde yüksek frekansla titreşme hareketinin bir sonucu olarak meydana gelir. İletken olmayan malzeme Dielektrik ısınmadan etkilenerek ısınmaz, ancak elektrikle sürekli temas halinde oldu için ısınır. Örneğin; elektrik kablosu bir nesnenin etrafına sıkıca sarıldığı zaman dirençli ısınma meydana gelir. ( Dielektrik ısınma mikrodalga fırınlarda uygulanır. )

* Kaçak Akım Isıtması: Birtel bütün akımı kapsayacak şekilde yeterince izole edilmediği zaman kaçak akım ısınması meydana gelir. Bir yapının çevreleme yerlerinde bazı akım kaçakları olursa bu akım ısınmaya ve dolayısıyla yangının çıkmasına neden olabilir.

*Arklaşmadan Kaynaklanan Isınma: Arklaşmadankaynaklanan ısınma, akım akışı kesildiği zaman meydana gelen bir elektrikle ısınma türüdür. Akımın kesilmesi, elektrik düğmesinin açık bırakılması veya gevşek bağlantı yapılmasından kaynaklanabilir. Ark ısıları aşırı derecede yüksek olup, iletkenin erimesine neden olabilir. Kaynak makinelerinde kullanılan ısı, arklaşmanın neden olduğu ısıdır. Burada metaller birbirine kaynaklanırken kaynak elektrodu (iletken) erir.

* Statik Elektrik : Maddenin yüzeyleri üzerinde sürtünme sonucu üretilen elektriksel yükten dolayı oluşur. Aşırı yüklenen maddelerin üzerindeki elektriksel yükün herhangi bir sebeple deşarjı esnasında oluşan kıvılcım yanmayı başlatabilir. Tutuşabilir sıvılar kaptan kaba aktarılırken meydana gelen yangının nedeni olarak genelde statik elektrik gösterilir. Bu nedenle tutuşabilir sıvı kapları, birbirleri arasında yakıt nakli yapılmadan önce birlikte topraklanmalıdır. Bir otomobilin yakıt deposu doldurulurken elektrik topraklanması zorunlu değildir, çünkü benzinin içerisinde topraklama görevi gören özel katkı maddeleri vardır ve metal ağız pompa ile temas halindedir.

MEKANİK ISI ENERJİSİ : Mekanik ısı, sürtünme ile ve sıkışma ile. Sürtünme ısısı iki yüzeyin birbirine değerek hareket etmesi ile meydana gelir. Bu hareketin sonucunda ısı ve kıvılcımlar oluşur.

Sıkışma ısısı ile bir gaz sıkıştırıldığı zaman meydana gelir. Bu prensipten yararlanılarak tasarlanan dizel motorlar buji olmadan yakıt buharını ateşler.

ISININ YAYILMASI

Yangın başladıktan sonra ısı dört şekilde büyüyebilmekte ve yayılabilmektedir.

Yangın Büyümesini Ve Yayılmasını Önlemek İçin, Isının (Direk- Kondüksüyon- Radyasyon – Konveksiyon ) Yoluyla Transfer Olabileceği, Yayınlanabileceği Yüzeyleri Ve Cisimleri Soğutmak Gerekir.

1-Direk Temas (Dokunma-Değme)

Alevlerin, doğrudan yanıcı diğer maddelere erişmesi yoluyla, yangın büyüyebilir ve yayılabilir.

2-Isı İletimi(Kondüksiyon)

Isının, bir yangından ya da ısı kaynağından uygun bir iletken yardımı ile başka bir yanacak maddeye iletilmesidir. Isı iletkenliği, her maddenin ve cismin yapısına bağlı olarak değişmektedir. Metaller, diğer maddelere kıyasla daha iletkendir.

3-Isı-Işın Yayılımı (Radyasyon)

Isının, ışınma yoluyla iletimidir. Işınmada, ısı bir kaynaktan, başka bir madde üzerine ısı ışınlarına dönüşmüş olarak, boşlukta hızla ilerler. Herhangi bir cisme çarpan ısı ışınları, çarpıkları cisim üzerinde tekrar ısıya dönüşerek cismi ısıtır. Isı arttıkça alevler görünür hale gelir.

4-Isının Hava Akımı İle İletimi (Konveksiyon)

Isı, hava ya da sıvı gibi taşıma ortamı içerisinde taşınabilir. Özellikle, aşağıdan yukarıya doğru, sıcak havanın yükselmesi ile ısı transferleri olur ki, bu durumda ciddi bir yangın yayılma nedenidir. Isının hava akımı ile iletimi engellemek için, alevin boyunu kısaltmak yani oksijeni azaltmak, yanıcı maddeyi kesmek, ısı transferlerini durdurmak, patlayabilecek nesneleri ortamdan uzaklaştırmak gerekir.

YANICI MADDE:

Isı karşısında, yanıcı buhar ya da gaz çıkarabilen, kolaylıkla korlaşabilen maddelere yanıcı madde denir.

Yanıcı maddeler ikiye ayrılır;

 TUTUŞMA ÖZELLİĞİNE GÖRE YANICI MADDELER.

 DOĞADAKİ ÖZELLİĞİNE GÖRE YANICI MADDELER.

TUTUŞABİLME ÖZELLİĞİNE GÖRE MADDELER:

 ZOR TUTUŞAN MADDELER.

 KOLAY TUTUŞAN MADDELER.

a) ZOR TUTUŞAN MADDELER : Kendi enerjisi yanmayı devam ettirmek için yetmediğinden verilen enerji kesildiğinde yanma reaksiyonunun sona erdiği maddelerdir. Kısacası enerji verildiği sürece yanma reaksiyonunu devam ettiren maddelerdir.

Örnek: Tüy, Saç, Yün vs.

b) KOLAY TUTUŞAN MADDELER : İlk enerjiyi aldıktan sonra kendi enerjileri ile yanma reaksiyonunu devam ettiren maddelerdir. Bu maddelere tutuşabilmeleri için gerekli olan ilk enerjinin verilmesi

yeterlidir, daha sonra kendi enerjileri yanma reaksiyonunu devam ettirir.

Örnek: Kâğıt, saman vs.

DOĞADAKİ ÖZELLİĞİNE GÖRE YANICI MADDELER:

Doğadaki özelliğine göre yancı maddeler katı, sıvı ve gaz olarak üçe ayrılır. Maddeler birbirinden farklı buharlaşma, gazlaşma, alevlenme, tutuşma ve yanma noktası sıcaklığına sahiptir. Yani, maddelerin tutuşma sıcaklıkları her maddeye göre farklı değer gösterir. Örneğin; Benzin, alkol, gaz yağı vs.nin farklı

şekilde tutuşması gibi maddeler katı veya sıvı halde yanmazlar, ısı karşısında gaz veya buhar fazına geçtikleri takdirde yanarlar. Maddelerin gaz veya buhar fazında hava ile yanabilir bir karışım yapmaları belli yüzdelerde mümkündür. Bütün yanıcı gaz ve buharların fakir yanabilirlik sınırlarına Alt Patlama Limiti - LEL - (Lower Explosive Limit), zengin patlayabilirlik sınırına ise Üst Patlama Limiti - UEL - (Upper Explosive Limit) denir. Fakir yanmalar alt sınırda, zengin yanmalar üst sınırda elde edilir. Bütün yanıcı maddelerde bu sınırlar farklıdır

YANMA KİMYASININ TEMEL KAVRAMLARI

1. YAVAŞ YANMA:

Demir (Fe) ve Bakır (Cu) gibi metallerin, zamanla havanın oksijeni ile birleşmesi sonucunda ( FeO ” Demiroksit ” ve CuO ” Bakıroksit ” oluşması) ortama ısı ve ışık açığa çıkarmadan, meydana gelen yanma olayına (Oksitlenme - Paslanma) YAVAŞ YANMA denir.

2. KENDİLİĞİNDEN YANMA:

Yavaş yanmanın, zamanla hızlı yanma haline dönüşmesidir. Özellikle yağ ve yağlı yüzeyler, normal hava sıcaklığında, oksijen ile birleşmek sureti ile kolayca oksitlenmeye başlar ve oksijen ile yağın birleşmesi sonucu ısı oluşur, bir süre sonra oluşan ısı, alevlenme derecesine ulaşır ve madde kendiliğinden alev alır.

Örnek: Bezir yağına bulaşmış bir benzinin, bir süre sonra kendi kendine alev alarak yanmaya başlaması gibi.

3. HIZLI YANMA:

Alev, Kuvvetli Isı, Işık, Korlaşma gibi dışarıdan görülen yanma şeklidir. Alevli yanma ve alevsiz yanma (Kor halinde yanma) gibi iki şekilde meydana gelir.

1-Alevli ve Alevsiz Yanmanın bir arada görüldüğü yakıtlar;

· Kömür içeren katı yakıtlar

· Karbonhidrat içeren katı yakıtlar (Nişasta, Şeker )

· Selüloz / lignin vb bitkisel esaslı maddeler (Tahta, Saman)

· Erimeyen, ısıya dayanıklı plastikler 2-Sadece Yüzey Yanmasının görüldüğü yanıcı maddeler;

· Saf Karbon, Kolay oksitlenen ametaller (Kükürt, Fosfor)

· Kolay oksitlenen metaller (Magnezyum, Alüminyum, Uranyum, Sodyum) 4. PATLAMA ve PARLAMA ŞEKLİNDE YANMA:

Patlama ve parlama şeklinde yanmanın, hızlı yanmadan farkı, enerji boşalma hızının çok yüksek olmasıdır.

Patlama ve parlama yangın nedeni değil bir sonuçtur.

Patlama ve parlama şeklinde yanma, genel olarak 4 grupta toplanmaktadır.

a) YANMA SONUCU OLUŞAN PATLAMALAR ( Çok hızlı oksitlenme) :

Parlayıcı, buhar, gaz ve tozun, sınırlı bir alanda çok hızlı oksitlenmesi neticesinde meydana gelen patlamalar ve parlamalardır.

Örnek : Benzin buharı, Metan gazı ve LPG gibi gazların hava ile karışımı, Nişasta, Un tozu ve diğer organik tozların hava ile belirli oranlardaki karışımları, Aseton buharı, Magnezyum tozları gibi.

b) BOZUNMA SONUCU OLUŞAN PATLAMALAR ( Çok hızlı ayrışma ) :

Kimyasal yapıları kararsız maddelerin, çok hızlı ayrışma sonucu oluşan patlamalardır. Bu tür patlamalar için, ortamda hava ya da oksijen bulunması gerekmez.

Örnek : TNT, Dinamit, Karabarut, Roket yakıtı gibi.

c) YÜKSEK BASINÇ SONUCU PATLAMALAR :

Basınçlı kapların veya kazanların içinde oluşan, yüksek basınç sebebi ile meydana gelen patlamalardır.

d) NÜKLEER PATLAMALAR:

Nükleer bozunma sonucu maddenin enerjiye dönüşmesi ile ortaya çıkan ani enerji boşalmalarıdır.

Örnek: Hidrojen ve Uranyum bombasının patlaması.

BÖLÜM 3:

YANGINLARIN SEBEPLERİ VE ETKENLERİ Yangınların Sebepleri:

1- Korunma önlemlerinin alınmaması,

2- Bilgisizlik,

3- İhmal ve dikkatsizlik,

4- Kazalar,

5- Akma/Sıçrama,

6- Sabotaj,

7- Tabiat olayları.

1-Korunma Önlemlerinin Alınmaması:

Yangına sebebiyet veren nedenlerin başında kullanılan madde ve malzemelerin özelliklerine göre yanmalarını önleyici tedbirlerin alınmaması gelmektedir (Elektrik kontağı, LPG tüpleri, ısıtma

sistemleri, patlayıcı-parlayıcı maddelerin yeterince korunmaya alınmamasından doğmaktadır.) Özellikle büyük yerleşim alanlarında konut ve işyerlerinde çıkan yangınların büyük bir kısmı elektriğin ve

LPG’nin yanlış kullanımından kaynaklanmaktadır.

Elektrik sistemi ile ilgili gerek tesisat gerekse sigorta sistemlerinin yeterli düzeyde yapılmaması,

binalarda çatı kirişler ile baca ilişkilerinin gereği gibi düzenlenmemesi, LPG kullanılırken tüp kullanımı ile ilgili gerekli önlemlerin alınmaması, kalorifer sistemlerinde gerekli tertibatın alınmayışı periyodik bakımlardaki aksaklıklar nedeni ile yangın çıkmaktadır.

2-Bilgisizlik:

Kullanılan madde ve malzemelerin yangına sebebiyet verebilecek özelliklerinin bilinmemesi ve yangın önlemlerinin ne şekilde alınacağına dair eğitim alınmaması da yangının en önemli nedenlerindendir

Elektrikli aletler kullanımını bilmemek, soba ve kalorifer sistemlerini yanlış yerleştirmek, tavan arası, bodrum ve çatıya kolay ve çabuk tutuşabilecek eşyalar koymak, yakıt depoları veya yakıtla çalışan yerlerde kıvılcım çıkartacak etkenlerin bilinmemesi vb. durumlar yangının çıkmasına neden olur 3-İhmal:

Bilgi sahibi olunduğu halde gerekli tedbirleri almamaktır. Söndürülmeden atılan kibrit, sigara izmarit gibi maddeler, Likit Petrol Gazı Tüplerinin kibritle kontrol edilmesi, prizde ütü ve ocak fişi unutulması, piknik tüpleri üzerine geniş tabanlı tencere, kazan konularak uzun süre ısıtılması, sigortaya gereğinde fazla tel sarılması vb. yapılmaması bilindiği halde ihmal edilerek yapılan işler yangına sebep olur.

4-Kazalar:

İstem dışı oluşan olaylardan bazıları da (Kalorifer kazanının patlaması, trafik kazaları v.b.) yangına neden olur.

5-Akma/ Sıçrama:

Direkt olarak yangın sebebi olmamakla birlikte yanıcı maddenin üzerine düştüğü zaman yangına sebebiyet veren yanan cisimlerden koparak etrafa sıçrayan parçacıklardan meydana gelen yangın etkenidir (Fabrika ve atölyelerde kaynak ve taşlama makinelerinden sıçrayan kıvılcımların etrafta bulunan benzin, mazot vb. maddeler üzerine düşmesi, sobadan sıçrayan yanan kömür parçalarının halı, kilim vs. maddeler üzerine düşmesi sonucu çıkan yangınlar.)

Kaynak ve kesim işlerinde gerekli önlemler:

Kaynak, kesme ve zımparalama işleri sırasında çevrede yanıcı ve parlayıcı madde bulundurmayınız, Gaz yakıtlı kaynak ve kesme yapılması halinde, kullanılan yanıcı gaz ve oksijen ayrı ayrı yerlerde havalandırılarak muhafaza ediniz,

Bu işlemler sırasında gerekli yangın söndürücüleri bulundurunuz,

Yanıcı, parlayıcı ve patlayıcı maddelerin bulunduğu yerlerde kaynak ve kesme işlemlerini yapmayınız,

Kaynak ve kesme işlemleri yapılırken eğitilmiş yangın gözetleyici bulundurunuz.

6-Sabotaj:

Yangına karşı gerekli önlemler alındığı halde çeşitli amaçlar için bilerek ve isteyerek yangın çıkartılmasıdır. (Tarla, ev yeri açmak amacıyla ormanların yakılması, bina, işyeri ve tesislerin kundaklanması.)

7-Tabiat Olayları:

Tabi olarak kendiliğinden ortayı çıkan yangınlardır. (Deprem, yıldırım düşmesi, güneş ışınlarından meydana gelen yangınlar.)

Yangınların Etkenleri : 1- Bacalar,

2- Sigara, kibrit, 3- Kıvılcım, 4- Elektrik,

5- Parlayıcı ve patlayıcı maddeler ( Benzin, Tiner, Solvent, vs.).

6- Gaz halindeki maddeler (Likit Petrol Gazı, Doğal Gaz, Hidrojen, Biyogaz ).

7- Hayvanlar, 8- Yıldırım, 9- Güneş Işığı, 1-Bacalar:

Bacaların uygun ebatta ve dış duvarlarının üzerinde yapılmaması, ocak bacalarının müşterek yapılması, bacanın fazla meyilli olması, bacada çatlak oluşması dahili gaz çıkışına sebep olacak sert köşelerin olması yangının etkenleridir. Kullanılan yakıtın cinsine göre; soba boruları 1-2 ayda bir

temizlenirken bunların bacaları yılda en az 2, kalorifer ve mutfak bacaları ise yılda 1 kez temizlenmelidir.

2-Sigara ve Kibrit:

Sigara ateşinin ortalama sıcaklık derecesi 800º C civarındadır. Söndürülmeden atılan sigara ve kibritin yanıcı, patlayıcı ve parlayıcı maddelere teması neticesinde yangın çıkabilir.

Yangınların %29’u sigaradan çıkmaktadır.

Gerekli önlemler:

Sigaranızı söndüğünden emin olmadıkça yere atmayınız, Yatakta sigara içmeyiniz,

Sigara ile yanıcı parlayıcı ve patlayıcı maddelere yaklaşmayınız, Yasaklanmış yerlerde sigara içmeyiniz, Cadde ve sokaklarda kaldırım üstlerinde bulunan binaların havalandırma boşluklarına sigaranızı

atmayınız.

3-Kıvılcım:

Yanan bir kütleden koparak etrafa sıçrayan küçük parçacıklardır. Bu parçacıkların yanar veya kor halde bulunması düştüğü yerdeki maddenin cinsine göre yanma olayının meydana gelmesine sebebiyet verir. Rüzgar kıvılcımın etrafa yayılmasında büyük etken olduğu kadar kül halinde ve kor halinde bulunan parçacıkların ateş (alevli) haline dönüşmesinde de büyük etkendir. Çok süratli rüzgarlarla sağa sola sürüklenen kıvılcımı yok etmek için öncelikle çıkış noktasını bularak buradaki yanma olayını yok etmek gerekmektedir.

Kıvılcımların kaynağı;

a) Mangallarda yanan ateşler, b) Sobalarda yanan ateşler, c) Bacalar,

d) Tren Bacaları, e) Motorların egzozları, f) Sönmemiş sigaralar.

g) Havai Fişekler.

4-Elektrik:

Elektrikten çıkan yangınların nedenlerini genel olarak iki ana gurupta toplayarak izah edebiliriz.

a)Kullanıcıdan kaynaklananlar:

Elektrik enerjisinden ısı kaynağı olarak yararlanmak amacı ile yapılan cihazların kullanılmaları esnasında kullanma talimatlarına uygun kullanılmaması, İhmal ve tedbirsizlik sebebiyle kullanımlarının bitiminden sonra fişlerinin çekilmemesi sebebiyle yangınların çıkmasına neden olurlar.

b)Tesisattan kaynaklananlar:

Elektrik tesisatları talimatlara uygun şekilde yapılmaması, ısı nedeniyle elektrik kablolarında erimeler meydana gelmesi neticesinde tellerin birbirine teması (kısa devre) ile ortaya çıkan şiddetli akımın kolay yanabilen maddeleri tutuşturması yangının çıkma sebebidir. Kısa devreler elektrik nakil hatlarının kemirici hayvanlar tarafından tahribi neticesinde de oluşabilirler. Elektrik sigortalarının atması halinde yenisi ile değiştirilmeyip tel sarılarak kullanılması, sarılan bu telin kalın olmasının yangınlara sebebiyet verdiği de bilinen bir gerçektir.

5-Parlayıcı ve patlayıcı maddeler ( Benzin, Tiner, Solvent, vs.):

Bu tür maddeler petrolden elde edilen kolaylıkla yanabilen sıvı maddelerdir. Sıvı maddeler olarak

bilinen (Benzin, mazot, tiner, alkol, solvent, gazyağı vb.) kolaylıkla buhar haline geldiklerinden hava ile karışarak kolaylıkla yanıcı hale gelirler. Bu maddelerin buharları bulunan veya bulunabilecek yerlerde alev ve kıvılcım çıkartan alet, malzeme kullanılmamalıdır. Örneğin; Benzin ısı 40-41 santigrat derece olduğundan tamamen buharlaşır ve buharı kapalı yerlerde patlama açık yerlerde parlama şeklinde yanma meydana getirir.

6-Gaz halindeki maddeler (Likit Petrol Gazı, Doğal Gaz, Hidrojen, Biyogaz ):

LPG Ham petrolün damıtılması sırasında elde edilen ürünlerin yanı sıra hidrokarbon sınıfı (etan, metan, propan, bütan, etilen metilen vb. gazlar) gaz maddelerde ortaya çıkmaktadır. Doğal gaz yeraltında organik maddelerin çürümesi sonucu oluşmaktadır. Bu gazlar kullanılması sırasında gerek kullanan gerekse imalat hataları nedeniyle yangınlara sebebiyet vermektedirler. Hidrojen ve biyogaz da tesislerde üretilerek kullanıma sunulan gazlardandır.

7-Hayvanların Sebep Olduğu Yangınlar:

Açık ateş kullanılan yerlerde başıboş bırakılan hayvanlar yangın çıkarabilirler. Kedi ve köpek gibi evlerde bulundurulan hayvanların soba, mangal vs. gibi malzemeleri devirmeleri neticesinde yangına sebebiyet vermeleri mümkündür. Depolarda, ambarlarda ve büyük mağazalarda bulundurulan kedi ve köpeklerin yangın esnasında tutuşarak dışarıya kaçamadıklarından saklandıkları diğer kat ve odalarda ikinci bir yangın çıkmasına ve ateşin genişlemesine sebep olmaktadırlar.

Evlerimizde yuvalanan fareler çamaşır makinesi, buzdolabı vs. gibi hassas cihazların içlerine girerek bunların elektrik aksamlarını kemirmeleri sonucu yangınlara sebep olmaktadırlar.

Evlerimizde, yukarıda saydığımız cihazlarının içlerine hamam böceklerinin yuvalanması sonucu çalışır durumdaki cihazlarda bulunan elektronik devrelerin üzerinden geçerek kısa devre yapmaları neticesinde yangınlara sebebiyet verirler.

8-Yıldırımların Sebep Olduğu Yangınlar:

Yıldırım parlayıcı ve patlayıcı bir maddeye rastlayacak olursa yangın çıkartabilir. Ayrıca yıldırımlar orman yangınlarına ve kısmen de olsa işyeri ve bina yangınlarına sebep olabilir.

9-Güneş Isısının Sebep Olduğu Yangınlar:

Güneş ışığı doğrudan yangın çıkaran bir unsur olabileceği gibi yangının oluşumuna doğrudan bir etkende olabilir. Güneş ışığı özellikle metal ve yansıtıcı olmayan yüzeyler üzerinde sıcaklık artışına neden olduğundan bu tip yüzeylerin altında bulunan kolay yanıcı maddelerin tutuşmasına ve buhar çıkarmasına neden olabilir.

İçinde hava kabarcığı bulunan camlar, gözlük camları, dolu veya boş cam şişeleri güneş ısısını bir noktaya toplayarak ısıyı artırırlar. Yanabilen cisimler üzerinde ise yangın çıkabilir. Bulundukları kapları patlatan cisimleri ise güneş ısıları altında buhar veya gaz haline geçerler ve patlamalar sebep olurlar (benzin, eter, aseton, ham petrol) Güneş ısısı kurumuş saman ot keten yün pamuk gibi cisimlerin yeterince ısı almaları neticesinde yangın çıkabilir. Rüzgâr yakıcı ve yanıcı madde üzerinde soğutucu etkisi olduğundan, yanmanın olabilmesi için rüzgârın şiddetinin yanıcı ve yakıcı madde üzerinde soğutucu etkisinin olmaması gerekiyor.

BÖLÜM 4:

YANGIN TÜRLERİ

A SINIFI: Normal olarak kor şeklinde yanan genellikle organik yapıdaki katı madde yangınlarını kapsar B SINIFI: Sıvı veya sıvılaşabilen katı madde yangınlarını kapsar

C SINIFI: Gaz yangınlarını kapsar D SINIFI: Metal yangınlarını kapsar

E SINIFI : Elektrikten meydana gelen yangınlardır. (TSE standartlarında yoktur.)

F SINIFI: Pişirme aletleri içindeki bitkisel ve hayvansal pişirme yağlarının yangınlarını kapsar.

A Türü -Sınıfı Yangınlar = Katı Madde Yangınları

Yanıcı basit katı maddeler yangınıdır. (Mesela; odun, kömür, kağıt, ot, kumaş vb.) temel özellikleri kor oluşturmalarıdır. Bu tür yangınların temel söndürme prensibi soğutma, temel söndürme maddesi sudur.

A sınıfı katı maddelerin yanabilmesi için tutuşma sıcaklığına ısındıklarında piroliz ( Maddenin ısı etkisiyle kimyasal olarak ayrışması veya Bir maddenin termokimyasal olarak oksijensiz ortamda sıvı, katı ve gaz ürünlerine dönüştürülmesi prosesi) olup yanıcı gazlarını çıkarmakta ve bu gaz yanmaktadır. Bu nedenle katı maddelerin ısı ile muhatap

olabilecekleri ve yanıcı gazlarını çıkarabilecekleri yüzey alanları ne kadar fazla olursa o kadar kolay yanacaklardır. Bir odun kütüğüne göre ince tahta parçaları daha kolay yanacak, rendeden cips şeklinde çıkmış talaşlar parlama özelliği gösterecek, toz halindeki talaşlar ise havada uçuşur vaziyette

bulunduklarında toz patlaması meydana getirebileceklerdir. Katı maddelerin yanma davranışında ısı ile muhatap olup yanıcı gazını çıkarabilecekleri ve bunu havanın oksijeni ile buluşturabilecekleri yüzey alanları en önemli etkendir.

Kor bütün A sınıfı yangınlarda ısı vericidir. Bu yangınlara müdahale daha kolaydır. Yanan yüzeyin söndürücü madde ile kaplanması ve oksijenle ilişkisinin kesilmesi yeterli olabilir. Yangınların bazılarında kalan atık pamuk ve kömürde olduğu gibi içten yanmada olabilir. Bu tür yangınların söndürülmesinde en etkili ve en çok kullanılan söndürücü sudur. Bununla birlikte yangının özelliğine göre soğutma etkisi yanında yüzeyi saracak oksitleyici ortamla ilişkiyi kesmek oksijen konsantrasyonunu düşürmek ve zincir reaksiyonlarını kırmak şeklinde etki eden söndürücüler kullanılmaktadır.

B Türü -Sınıfı Yangınlar = Sıvı Madde Yangınları

Yanıcı sıvı maddeler yangınıdır. (mesela; benzin, benzol, makine yağları, laklar, yağlı boyalar, solvent, katran vb.). temel özellikleri korsuz, alevli yanmalarıdır.

B sınıfı sıvı maddelerin yanabilmesi için tutuşma sıcaklığına ısındıklarında yeterli yanıcı gaz üretebilmeleri gerekmektedir. Sıvının da kendisi yanmamakta sıvıdan buharlaşan gaz yanmaktadır. Bu nedenle yanıcı sıvıların yanma davranışında yüzey alanından daha çok uçuculukları etken olmaktadır. Bir yanıcı sıvı ne kadar uçucu ise o kadar parlama davranışı göstermektedir. Örnek olarak benzin ve tineri verebiliriz. Bütün yanıcı sıvıların buharları yanıcı gaz olduklarından yeterli miktarda biriktiklerinde yanma davranışı tamamen gazların yanma davranışı olarak patlama şeklinde olmaktadır.

Yanıcı sıvıların ayrıca bir parlama noktası “flash point” vardır ki bu yukarda anlatılan parlama ile aynı şey değildir. Flash point bir yanıcı sıvının alev alabilecek şekilde yanıcı buhar üretebileceği en düşük sıcaklık değeridir. Ancak bu durumda ısı kaynağı çekildiğinde alev söner. Alevin sönmeden devam edebilmesi ancak tutuşma sıcaklığı ve üzerindeki sıcaklıklarda olur. Örneğin etil alkolün parlama noktası:12,7oC, tutuşma sıcaklığı ise:362,7oC’tır.

Bu tür yangınların temel söndürme prensibi boğma, temel söndürme maddesi köpük ve BC tipi Kuru Kimyevi Tozdur. Fakat başlangıç ve küçük çaplı yangınlarda CO 2 ve KKT kullanılabilir

Sıvı yanıcı maddeleri üç sınıfa ayırmak mümkündür. Su ile karışmayan sıvı yakıtlar petrol, benzin, yağlar, boyalar vb. Bunların özgül kütleleri sudan hafif olduğu için devamlı suyun üstüne çıkarlar ve yanmaları suyun üzerindedir. Bu tür yangınlarda zincirleme reaksiyonların kırılması ve yüzeyin oksitleyici ortamla ilişkinin kesilmesi ya da seyreltme önemlidir.

İkinci sınıf ise katran, asfalt, gres gibi ağır yağların sebep olduğu yangınları içerir. Bunlarda da soğutma, boğma ve zincir reaksiyonlarının kırılması yönünde etkili söndürücüler kullanılır.

Üçüncü sınıf ise su ile karışabilen sıvı yakıtlardır, alkoller gibi. Bunların sebep olduğu yangınları içerir.

Bunlarda da soğutma, boğma, konsantrasyonlarını düşürme, zincir reaksiyonları kırmak için etkili söndürücüler kullanılır.

C Türü -Sınıfı Yangınlar = Gaz Yangınları

Yanıcı gaz maddeler yangınıdır. (Mesela; metan, propan, bütan, LPG, asetilen, havagazı, doğalgaz ve hidrojen vb.) Temel özellikleri patlamadır. Temel söndürme prensibi boğma, temel söndürme maddesi BC tipi Kuru Kimyevi tozdur.

C sınıfı gaz maddeler yanmaya hazır olup en az tutuşma sıcaklığı ile muhatap olduklarında derhal (1 mikro saniyede) yanarlar. Katı ve sıvılardaki gibi bir gazlaşma sürecine ihtiyaçları yoktur. Bu ani yanma

olayı ani hacim genleşmesine yani patlamaya sebebiyet verir. Bu sebeple yaklaşık 10 barlık bir basınç oluşur.

Gazların yanabilmesi yani patlayabilmesi için hava ile karakteristik bir karışım oranında bulunmaları gerekir buna alt ve üst patlama limitleri denir. Bazı kaynaklarda aynı değerler alt ve üst tutuşma limitleri olarak geçer. Bu oran patlayıcı atmosfer olarak veya patlayıcı ortam olarak tanımlanır.

Gazların yanma davranışı ocaklara kontrollü olarak verilerek sağlanmakta, çok az birikme sonucu parlama davranışı göstermekte, alt ve üst patlama limitleri arasındaki bir birikme ise UVCE patlamasına yani patlayıcı ortam patlamasına sebebiyet vermektedir.

D Türü -Sınıfı Yangınlar = Hafif Metal Yangınları

Yanabilen hafif metaller yangınıdır. (Mesela; alüminyum, magnezyum, titanyum, zirkonyum, lityum, çinko, sodyum, potasyum ve kalsiyum vb.) Temel özellikleri korlu, alevsiz ve yüksek sıcaklıkta yanmalarıdır. Temel söndürme prensibi boğmadır. A,B,C türü söndürücüler faydasızdır. Su kesinlikle kullanılmamalıdır. Özel D tipi söndürme tozları kullanılır. D tozu bulunamadığında kuru kum ile örtülerek söndürülür.

D türü yanıcı maddelerin toz hali daha tehlikelidir. Yanıcı metal tozlarının hava ile uygun karışımları tutuşma sıcaklığını yakaladığında güçlü patlamalara yol açabilir. Bazı yanıcı metallerin aşırı yüksek

sıcaklık oluşturmaları suyun ve diğer yaygın söndürücülerin etkisini yok eder. Bazı yanıcı metaller su ile reaksiyona girerek Hidrojen ve Asetilen gazları üretirler. Bu ise yangının daha da artmasına ve

patlamalara yol açar. D sınıfı yangınlar için genel bir söndürme maddesi yoktur. Yanıcı metallerin her biri ile ilgili yangını kontrol edebilecek özel söndürücüler vardır ve bunların işaretini taşır. Bu söndürücü maddeler yanan metali örtmeye ve yangını boğmaya yarar.

E Türü -Sınıfı Yangınlar = Elektrik Yangınlarıdır

Enerji kaynağına bağlı durumdaki elektrik tesisatının ve elektrikli cihazların yangınlarıdır.

TSE’ de yer almaz. NFPA’ da C sınıfı olarak görülür.

F Türü -Sınıfı Yangınlar = Mutfak yangınları vs.

Yağ yangınları özellikle mutfaklarda yemek pişirme ve kızartma amacı ile ısıtılan yağların çeşitli sebeplerle gereğinden fazla ısınarak tutuşma sıcaklığına ulaşması sonucu meydana gelmektedir. Ayrıca davlumbazlarda da yağ buharları yoğuşarak zamanla birikmekte ve tutuşma sıcaklığına ulaştığında yağ yangınını oluşturmaktadır. Asla su ile söndürmeyiniz.

Aksi halde parlama ve patlama olur. Çünkü ;

Bir birim su :

100 ºC de 1700 kat genleşir.

126 ºC de 1827 kat genleşir.

226 ºC de 2298 kat genleşir.

326 ºC de 2760 kat genleşir.

426 ºC de 3230 kat genleşir.

526 ºC de 3690 kat genleşir. Buda yangının müthiş şekilde parlamasına ve patlamasına neden olur.

BÖLÜM 5:

SÖNDÜRME MADDELERİ VE KULLANIM ÖZELLİKLERİ

Söndürme maddelerinin kullanılması, yanıcı maddenin türüne göre değişkenlik arz etmektedir.

Yangınlarda başarılı olmanın en temel şartı uygun söndürme maddesi seçimine bağlıdır. Profesyonel şehir İtfaiyeleri, iş yerinin özel güvenlik veya itfai hizmetlerini sunan görevlilerine göre söndürme maddesi seçiminde daha fazla zorlanmaktadır. Müdahale edilen her yangın gerek yanıcı madde farklılıkları gerekse müdahale tekniği açısından bir diğeriyle farklı olmakta ve bu farklılıklarda kısa sürede olsa müdahaleden önce bir araştırma yapma ihtiyacı göstermektedir. (Yangın yükü, yanıcı madde cinsi, müdahale yöntemleri v.b )

Yangınlarda iyi araştırma yapılmadan seçilen söndürme maddesi bazen gereksiz zaman kayıplarına ve doğal olarak ta yangının yayılmasına sebep olmakta, bazen de söndürme maddesinin israfına ve maddi açıdan kurumun zararına yol açmaktadır. (Örnek: Köpükle müdahale edip, daha sonra aynı bölgeye su kullanılması )

SÖNDÜRME MADDELERİNİN YANGIN TÜRLERİNE GÖRE KULLANIM ŞEMASI

SÖNDÜRME MADDESİ A B C D 1000 V' a kadar Elektrik

Su X

Köpük X X

ABC Tozu X X X

BC Tozu X X X

CO 2 X X X

Halon ve Alternatifleri X X X

D Tozu X

Su (H 2 O) ;

Su , günümüzde en çok kullanılan söndürme maddesi olarak görülmektedir. Özel söndürme maddelerinin çok çeşitli olmasına rağmen su her zaman ana söndürme maddesi olarak kalacaktır. Çünkü oluşan

yangınların % 90 ı A türü (Katı) yangınlardır. Yangınla mücadelenin en önemli elemanlarından biri olan suyun, söndürme özellikleri, avantajları, dezavantajları, konuyla ilgilenenler için önemlidir. Suyun söndürme etkisi yangının merkezindeki ısıyı ortadan kaldırarak yani soğutarak gerçekleşir.

SUYUN BUHARLAŞMA ISISI (ENTALPİ)

Bir kg suyu 1 oC ısıtabilmek için 419 Kj enerji gerekmektedir. 100 oC’ da bir kg suyun, buharlaşabilmesi için 2257 Kj ısı alması gerekir.

Suyun Avantajları ;

1– Su, yangın söndürme maddelerinin en ucuz olanıdır.

2 – Su, zehirleyici olmayan, kimyasal olarak nötr bir maddedir.

3 – Su, ahşap, tekstil, kağıt vs. yangınlarında etkili bir söndürme maddesidir.

4 – Su, vizkozitesi düşük olduğundan çok akıcıdır. Bu özelliği dolayısıyla büyük uzaklıklara kolaylıkla atılabilir.

5 – Su, genelde kentlerde, sanayi bölgelerinde yeterli miktarlarda bulunur.

Suyun Dezavantajları ;

• Su , 0º C nin altında donma özelliğinden dolayı kış aylarında akarsulardan , göllerden temin edilmesi zorlaşır . • Buz haline dönüşen suyun hacmi % 10 oranında artış gösterdiğinden içinde bulunduğu malzemeleri (Boruları, Hortumları) patlatabilir.

• Yeterli miktarda nem ile temas halindeki hububat yeşermeye, şişmeye, başlar hububat silolarına giren su

, buzlanma durumundaki gibi hacmin artmasına siloların cidarlarının patlamasına neden olabilir.

• Selülöz , kağıt , tekstil ürünleri vs. çok miktarda su emebilir. Suyla söndürme sırasında artan ağırlıklar nedeniyle üzerinde bulundukları rafların, hatta döşemelerin çökmesine neden olabilir .

• Su nedeniyle birçok madde özelliğini kısmen veya tamamen kaybeder.

• Suyun kalsiyum karbür ile birleşmesi sonucu asetilen açığa çıkar.

• Potasyum, kalsiyum, magnezyum, sodyumla suyun temasındaki kimyasal tepkimeler, yüksek sıcaklıklarda, hidrojen oluşmasına, dolayısıyla patlamalara neden olur . 1500º C – 2000º C üzerindeki sıcaklıklarda su parçalanır ( Sıvı haldeki metallerle birleşince ) , hidrojen ile oksijen açığa çıkar. Bu da patlayıcı gazların oluşmasını kolaylaştırır.

• Kapalı ortamda karlaşmış karbonun sulanması, karbonmonoksit ile hidrojen gazları ortaya çıkacağından dolayı çok tehlikelidir.

• İnşaat sektöründe ayrıca gübre olarak kullanılan sönmemiş kireç yanmaz malzeme olmasına rağmen, suyla birleşmesinde yüksek miktarda ısı çıkartır, sıcak 400º C ye kadar yükselebilir, yakınında yer alabilen maddelerin alevlenmesine sebep olur.

• Su da erimeyen yanıcı sıvıların, örneğin yağların, solventlerin veya tuz banyolarının su ile söndürülmesi durumunda alevlenmiş, sıcaklığı yüksek değere ulaşmış sıvıların üzerine düşen su tanecikleri aniden buharlaşmakta hacimleri 2000 misli artmaktadır. Oluşan köpükler nedeni ile sıvının taşması, alevlenen yüzeyin artması, hatta alevli sıvıdan patlayan parçacıkların civara zarar vermesi olasıdır.

• Alevlenmiş gazların söndürülmesinde suyun faydası yoktur.

• İçinde mineraller bulunan içme suyu, azda olsa iletkendir. Dolayısı ile ,yüksek gerilim bulunan yerlerde , kısa mesafelerden , yoğun su ile müdahale edilmesi çok tehlikelidir.

• İçme suyu bazen içinde bulunabilecek fosfatlar veya asit karbonitten dolayı yeterince korunmamış boruların paslanmasına neden olabilir.

KÖPÜK ;

Köpük Basınçlı su + Deterjan + Hava karışımından mekanik olarak elde edilen , yağ veya sudan daha düşük yoğunlukta , düşey veya yatay yüzeylere yapışabilen , yanan sıvının üzerinde bir örtü meydana getirerek havanın içeri girmesini , patlayabilen gazların dışarı çıkmasını önleyen , bu özelliklerini uzun süre devam ettiren ,küçük kabarcıklardan meydana gelen kararlı bir kütledir.

Köpük; Sıvı madde yangınlarının en ideal söndürme maddesidir.

Suya katılması gereken köpük konsantresinin ( Deterjan ) % olarak oranına karışım oranı denir. Bu oran genellikle % 1 - % 6 arasında değişmektedir.

Köpük hacminin karışım miktarına, oranına Köpürme sayısı denir.

Yanan bir sıvıya köpük uygulandığında ; a- Köpük yanıcıyı kaplar ,

b- Köpük yanıcıyı bastırır, c- Köpük yanıcıyı ayırır, d- Köpük yanıcıyı soğutur,

• Köpük yanan maddeyi kapladığında hava ve ısı ile teması keser. Ortamda oksijen Olmadığından ısı yanan maddeye ulaşsa dahi yanma olmaz. Kaplama oksijeni saf dışı bırakır.

• Köpük yanan maddeyi bastırır. Yanıcı sıvılar oda sıcaklığında dahi buharlaşabilirler. Sıvının yüzeyinden yukarı doğru çıkan buhar ısı kaynağının yanan maddeye daha kolay ulaşmasını sağlar. Yanan sıvıya uygulanan köpük sıvının tüm yüzeyine dağılarak buharlaşmayı önler. Etrafa dağılan yanan sıvıya köpük püskürtülürse yanan maddeyi bastıran köpük tutuşmayı önler. Bastırma yanıcıyı saf dışı bırakır.

• Köpük yanıcıyı ateşten ayırır. Yanan sıvının üzerine uygulanan köpük yanan maddenin ısı kaynağı ile temasını keser. Ayırma yanıcıyı ve ısıyı saf dışı bırakır.

• Köpük yanan maddeyi soğutur. Köpük temel olarak sudan oluştuğu için ulaştığı her yanan maddenin en azından üst seviyelerinin sıcaklığının düşmesine neden olur. Yanan maddenin soğumasını sağlayan köpük yangının sönmesine neden olur. Soğutma ısıyı saf dışı bırakır.

Köpüklerin çoğu, yüzey gerilimleri oldukça düşük deterjanlardan üretilirler. Köpük Isı ve alevle

karşılaştığı zaman bozulabilir ve bileşimindeki su buharlaşır. Bu nedenle yanan yüzey üzerine kaybı telafi

edecek yeterli miktarda köpük uygulanmalı ve söndürülen sıvı üzerinde bir köpük tabakası sürekli oluşturulmalıdır. Köpük mekanik veya fiziksel zorlamalar sonucunda kolayca özelliğini yitirebilirler.

Bazı kimyasallar ve sıvılar köpüğü süratle bozarlar. Bu nedenle köpük yanan maddenin özelliklerine uygun olmalıdır.

KURU KİMYEVİ TOZLAR;

BC Tozları; Sodyum Bikarbonat, Potasyum Bikarbonat ve Potasyum Klorür tozlarıdır. Parlayıcı sıvılarda yapılan deneylerde yanan bölge için serbest kökler vardır. Yanmanın devam edebilmesi için bunların birbirleri ile reaksiyona girmeleri gerekmektedir. BC tozları yangın alanına verildiğinde bu reaktif maddelerin aralarına girerek yüzeysel bir şekilde etki yaparlar. Yani engelleme yolu ile söndürmeyi gerçekleştirirler. Bu söndürme maddesi sıvı ve gaz yangınlarında kullanılır .

Kuru kimyevi tozlar özellikle B ve C sınıfı yangınların söndürülmesinde kullanılır. Kuru Kimyevi tozun bileşimine göre A ve D sınıfı yangınlarında da kullanılabilir. Toz; azot, karbondioksit veya havanın yardımı ile hortum ve borular üzerinden prematik olarak dışarı itilebilmelidir. Tozlar zımpara ve pas etkisi özelliklerine sahip olmamalıdır. Kuru Toz, tozlara hassas sistemlerin yangınlarında önerilmesi uygun olmayabilir. Örneğin bilgisayar sistemleri v.b.

Kuru kimyevi tozun söndürme etkisinde sadece kimyasal bileşimi değil, yanıcı maddelerin cinsi de tozun söndürme etkisine tesir ettiği yapılan laboratuar denemelerinde ve yangınların söndürülmesinde

görülmüştür

ABC Tozu; ABC Tozları ile alevli yangınlar ve yüzeysel kor yangınları söndürülebilir. Daha derin olan korlu yangınlar yanmaya devam ederler ve yangının yeniden alevlenmesine neden olabilirler. Kor yangını tozu da denilen ABC tozları ile geri ateşlenme engellenir.

ABC Tozları; Mono amonyum fosfat (NH 4 H 2 PO 4 ), Üre-potasyum bikarbonat ve Amonyum sülfat (NH 4 SO 4 ) maddeleridir.

ABC Tozlarının korlu yangınları söndürmesinde de birkaç söndürme etkisi birden yangını durdurur.

• Ayırma ile boğma etkisi ,

• Isı alma ve set koyma etkisi ile soğutma ,

• Kimyasal reaksiyonları inhibizasyon (blokaj) etkisi ,

ABC tozu ayırma ve boğma etkisinde çok önemli rol oynar. Eriyen toz parçacıkları sayesinde katı yanıcı maddelerin hücreleri tıkanıyor, kapanıyor, gaz çıkışı ve oksijen girişi imkansız kılınıyor. Eriyen tozun ısı alması önemsiz bir rol oynuyor. Amonyum fosfatın kullanımında serbest kalan amonyum ayrıca alevlere inhibizasyon etkisi de yapar.

Amonyum fosfat ve amonyum sülfatın kömürleştirme etkisi mevcuttur. Yanma olayı, alevlenme ve ısı gerilediği için gecikiyor. İçin için yanan katı madde yangınlarının söndürülmesinde toz bulutundan çok toz tabakası önemlidir.

Sıvı yangınlarında alevler sönene kadar toz bulutunu ayakta tutmak gerektiği halde, kor yangınlarında toz verme işlemi zaman zaman durdurularak tozun anlamlı dağılımı kontrol edilmeli ve mümkün olduğu kadar az toz harcanması sağlanmalıdır.

ABC tozları sıcak bölgelerde tutulmamalıdır. ABC tozunun esasını oluşturan monoamonyum asidik olan bir maddenin alkolün bir kuru kimyasalla karışması ısınma ile birlikte karbondioksit bırakmaya başlar. Bu nedenle söndürme cihazlarının patladığı görülmüştür.

Kuru Kimyevi Tozların Söndürme Özellikleri ;

1- Kuru kimyevi tozların ateşi boğarak söndürme özelliği ,

Kuru kimyevi tozlar ateşe püskürtüldükleri zaman çıkardıkları karbondioksit gazları alevi kısmen boğar.

Ancak ateşin sönmesinde ana rolün karbondioksit olmadığı bilinmelidir. Çünkü söndürmede sadece çıkardıkları karbondioksit gazları rol oynasaydı ateşle birleşmelerinde karbondioksit ve su buharı çıkaran bazı tuz asıllı kimyevi bileşiklerinde ideal yangın söndürücüler olması gerekirdi. Fakat bu tür tozlar ateşi heterojen ( Ayrışma ) etkisi ile söndürmektedir.

2- Kuru kimyevi tozların soğutucu özelliği ,

Kuru kimyevi tozlar ateşe püskürtüldükleri zaman sıcaklığın bir kısmını emerler. Örneğin 18º C toz ateşe