DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: ÖNCÜ DEĞİŞKENLER YOLUYLA TÜRKİYE EKONOMİSİNDE 2000 VE 2001 KRİZLERİ
1. Finansal Baskı Endeksi
Finansal serbestleşme politikalarının finansal piyasalar üzerinde yarattığı kırılganlık etkisini görmeyi amaçlayan bu çalışmada, döviz kuru, İnterbank faiz oranları ve Merkez Bankası döviz rezervlerinden oluşan değişkenler kullanılarak, Kasım ve Şubat krizlerinden önce finansal piyasaların kriz duyarlılığı görülmeye çalışılmıştır. Faiz oranı, döviz kuru ve Merkez Bankası rezerv stokundaki kriz öncesi değişmeler, yaklaşan finansal kriz için sinyal niteliği taşımıştır.
Sabit kur politikaları nedeniyle kurda uzun bir süre değişmenin olmaması İnterbank faiz oranları ve döviz rezervlerindeki değişmeleri ön plana çıkarmaktadır.
İnterbank faiz oranlarındaki oynaklık, piyasanın likidite ihtiyacı ve kamunun borçlanma gereksinimi ile finansal baskının arttığını göstermektedir. Merkez Bankası döviz rezervlerindeki değişme, finansal serbestleşme politikalarından ve Türkiye’nin yapısal sorunlarından kaynaklanan reel ve finansal temel dengesizliklere karşı, mevcut politikalarının uygulanabilir olup olmadığını göstermesi açısından oldukça önemlidir. Buna göre, faiz oranlarının hızla yükselmesine karşılık, kısa vadeli sermaye akımlarının tersine dönmesi, cari açığı sürdürülemez düzeye getirmiştir.
Cari açığın, döviz rezervlerinin ve yüksek faiz oranlarının finansal piyasalar üzerinde yaptığı baskılar yoluyla, devalüasyon bekleyişlerinin şiddetlenmesi sonucunda, kur dalgalanmaya bırakılmıştır.
Finansal baskı endeksinde iktisadi değişkenlerdeki dalgalanmalar arasında bulunan yakınlık, önden gelen (öncü) dalgalanmalar biçiminde incelenerek, değişkenlerin zaman aralığı içinde değişimleri bulunmuş ve geleceğe ilişkin tahminler yapılmıştır.
Bu çalışmada değişkenlerin zaman içindeki değişmeleri öncü göstergeler yardımıyla bulunmuştur. Bir değişkenin öncü gösterge adayları için,
1. Önderliğin uzun olması
2. Önderliğin düzenli olması, bir anlamda, önden gelen değişkenlerin, sürekli olarak referans serisinden ya da serilerinden önce gelmesi,
3. Serinin çok fazla düzeltmeye gereksinimi olmaması
4. Ekonomi teorisi açısından anlamlı olması ve serinin geniş kapsamlı olması gibi kriterlere dikkat edilerek, seçilmektedir (Özatay, 1986: 58).
Öncü göstergelere ulaşabilmek için öncelikle, söz konusu ekonomik durumu temsilen, devrelere paralel ve çakışık dizinin seçilmesi gerekmektedir. Bu çakışık diziye “referans serisi” denmektedir. Aynı zamanda önde gelen göstergeler, referans göstergeleri olarak da kabul edilmektedir. Referans olarak tek değişken seçilebileceği gibi çok değişkeni temsil eden bir endeks de oluşturulabilmektedir.
Bu çalışmada öncü değişkeleri, döviz kuru, Merkez bankası rezervleri ve İnterbank faiz oranlarından oluşmaktadır. Finansal baskı endeksi öncü değişkenler yoluyla kriz tahminini vermektedir.
Finansal piyasalardaki baskının derecesini ölçmek amacıyla Uygur (2001), faiz oranı, döviz kuru ve resmi döviz rezervlerinin yüzde değişmelerinin ortalamasından bir “finansal baskı endeksi” oluşturarak, bu endeksteki yükselişin belli eşikleri aşıp aşmadığını görmeye çalışmıştır. Bu endekste Merkez Bankası döviz rezervlerinde değişmeler baskı endeksine eksi işareti ile girmektedir.
FBE = Faiz Oranında % Değişme + Döviz Kurunda % Değişme* – Döviz Rezervinde % Değişme
* Türkiye ekonomisinde 21 Şubat 2001 tarihine kadar süregelen sabit kur uygulaması nedeniyle, finansal baskı endeksinde İnterbank faiz oranları, döviz rezervlerindeki yüzde değişmeler öne çıkmıştır.
Endeksin oluşturulması için İnterbank faizi, döviz kuru ve döviz rezervi değişkenlerine farklı ağırlıklar verilebileceği gibi standartlaştırma yönteminin kullanılması olasıdır (Uygur, 2001). Bu çalışmada, standartlaştırılma yöntemi uygulanmıştır.
Genel kabul gören görüş doğrultusunda endeks FBE içinde yer alan her bir değişken standartlaştırıldıktan sonra, ağırlıksız olarak hesaplanmıştır. FBE’nin belli bir eşik değeri aşması, kriz olasılığını arttırmaktadır. Eşik değerin hesaplanmasında, FBE’nin standart sapması kullanılmıştır.
Analize konu olan zaman aralığında;
FBE’nin ortalaması µ,
FBE’nin standart sapması σ ise,
FBEt µ + 1.5**σ
gerçekleştiği durumlarda finansal kriz görülmektedir.
2. Ekonometrik Yöntem
2.1. Finansal Baskı Endeksinde Kullanılan Değişkenler
Finansal baskı endeksini oluşturmak için döviz kuru; İnterbank faiz oranı ve Merkez Bankası rezervlerinden oluşan üç öncü değişken kullanılmıştır.
** FBEt µ eşitliğinde, FB endeksinin standart sapması, Türkiye’de eşik değerinin anlamlı çıkması için 1.5 katsayısı ile çarpılmıştır. Katsayının 1’e yakın bir değer alması durumunda FB endeksinin standart sapmasında anlamlı bir değişme gerçekleşmemiştir. Katsayının 2’ye yaklaşması durumunda ise, eşik değerini aşan ve kriz sinyali veren değerleri görmek mümkün olmaktadır.
6.12.1999 ve 5.10.2001 döneminde öncü değişkenlerin değişimini bulmak için T.C. Merkez Bankasının rezervler, döviz kuru ve İnterbank faiz oranlarına ilişkin günlük verileri kullanılmıştır. Bu üç değişken, standartlaştırılma işleminden geçerek, FBE’ye girmiştir (Ek 3).
2.2. Finansal Baskı Endeksinin Standartlaştırılması
Reel döviz kuru, İnterbank faiz oranı ve Merkez bankası rezervlerinin günlük değerlerinden standartlaştırılmış değerlerine ulaşmak amacıyla, öncelikle haftalık büyüme oranlarının ardından, aylık ortalamalara ulaşılmıştır. Değişkenlerin standart sapmaları bulunarak haftalık büyüme oranlarına ulaşılabilmek için aşağıda 1, 2 ve 3 nolu eşitlikler kullanılmıştır. Buna göre,
Reel Döviz Kuru;
İnterbank Faizi;
Merkez Bankası Döviz Rezervleri;
Bu eşitliklerden elde edilen sonuçlar, Çizelge 76’da gösterilmiştir.
Hafta Sonu Değeri – Hafta Başı Değeri Hafta Başı Değeri
Reel Döviz Kuru Haftalık : Büyüme Oranı
(1)
Hafta Sonu Değeri – Hafta Başı Değeri Hafta Başı Değeri
İnterbank Faizi Haftalık : Büyüme Oranı
(2)
Hafta Sonu Değeri – Hafta Başı Değeri Hafta Başı Değeri
Merkez Bankası Rezervi:
Haftalık Büyüme Oranı ( 3 )
Çizelge 76: Döviz Kuru, İnterbank Faizi ve Merkez Bankası Rezervleri Değişkenlerinin Haftalık Değişim Oranları
Hafta Döviz Kuru Haftalık Büyüme
Oranı
Merkez Bankası Rezervi Haftalık Büyüme
Oranı
İnterbank Faizi Haftalık Büyüme Oranı
1 0.0083 0.0400 0.0018
2 0.0091 -0.0258 0.0000
3 0.0047 -0.0084 0.1180
4 0.0013 0.0353 -0.4043
5 0.0000 -0.0018 -0.1327
6 0.0109 -0.0023 -0.4045
7 0.0063 -0.0301 0.0273
8 0.0083 0.0154 0.3737
9 0.0024 0.0069 0.0479
10 0.0033 0.0091 0.6356
11 0.0051 -0.0125 1.0556
12 0.0142 -0.0160 0.1651
13 0.0078 0.0023 0.6295
14 -0.0013 0.0234 0.3167
15 0.0008 -0.0249 -0.0632
16 0.0003 -0.0136 0.0386
17 0.0005 0.0067 -0.5113
18 0.0024 0.0033 -0.2647
19 0.0010 -0.0088 -0.1722
20 -0.0009 -0.0268 -0.1612
21 0.0081 0.0067 0.0625
22 0.0020 0.0352 -0.0932
23 -0.0007 -0.0141 -0.1020
24 0.0000 -0.0144 -0.2363
25 -0.0080 0.0435 0.5517
26 -0.0022 0.0101 -0.3077
27 0.0080 0.0251 0.4167
28 -0.0028 -0.0351 0.1754
29 0.0056 0.0408 0.3333
30 0.0033 -0.0086 -0.7086
31 0.0027 0.0151 -0.0339
32 0.0020 -0.0238 -0.3929
33 -0.0025 0.0233 -0.0116
34 0.0080 -0.0120 -0.0049
35 -0.0008 0.0064 0.1566
36 0.0023 0.0085 -0.0443
37 0.0074 -0.0135 -0.2898
38 0.0027 0.0074 0.4811
Hafta Döviz Kuru Haftalık Büyüme
Oranı
Merkez Bankası Rezervi Haftalık Büyüme
Oranı
İnterbank Faizi Haftalık Büyüme Oranı
39 -0.0022 -0.0249 -0.1735
40 0.0068 0.0239 0.3182
41 0.0074 -0.0105 -0.0306
42 -0.0085 -0.0030 0.0000
43 0.0034 0.0127 -0.5716
44 0.0040 0.0126 0.7632
45 0.0077 -0.0242 0.0156
46 0.0029 -0.0408 0.1858
47 -0.0086 0.0433 0.6714
48 -0.0009 -0.0277 -0.2268
49 -0.0019 0.0360 1.1091
50 0.0052 -0.1166 1.2667
51 0.0005 -0.1224 0.2907
52 -0.0086 0.0360 -0.3412
53 0.0085 0.0101 0.1436
54 -0.0043 0.0056 0.0296
55 -0.0007 -0.0150 0.2308
56 0.0000 0.2782 -0.3542
57 -0.0010 0.0596 -0.2500
58 0.0055 -0.0169 -0.0633
59 0.0071 -0.0173 -0.0286
60 -0.0006 0.0092 0.2344
61 0.0005 0.0246 0.0178
62 -0.0024 0.0519 -0.0725
63 -0.0043 -0.1919 33.9398
64 -0.0121 -0.0469 -0.8292
65 -0.0131 0.0004 0.0000
66 0.0217 -0.0682 0.0000
67 -0.0200 -0.0444 -0.2000
68 -0.0026 -0.0378 0.0188
69 0.0551 0.0190 0.0015
70 0.0317 -0.0069 -0.4699
71 -0.0696 -0.0410 -0.0482
72 0.0033 0.0173 0.0000
73 -0.0711 -0.0026 0.0000
74 -0.0233 -0.0194 -0.0253
75 0.0093 0.1792 -0.0260
76 0.0021 -0.0226 0.0000
77 0.0044 -0.0349 -0.0308
78 -0.0526 -0.0083 0.0000
Hafta Döviz Kuru Haftalık Büyüme
Oranı
Merkez Bankası Rezervi Haftalık Büyüme
Oranı
İnterbank Faizi Haftalık Büyüme Oranı
79 0.0248 -0.0088 0.0000
80 0.0236 -0.1239 0.0000
81 0.0155 -0.0339 0.0000
82 -0.0125 -0.0062 0.0000
83 0.0212 -0.0285 0.0000
84 0.0294 0.1166 0.0635
85 -0.0101 -0.0326 0.0000
86 0.0059 0.0236 0.0000
87 0.0088 0.0779 -0.0746
88 0.0127 -0.0028 0.0000
89 -0.0244 -0.0003 0.0000
90 -0.0323 -0.0101 -0.0323
91 0.0068 -0.0479 -0.0167
92 0.0229 0.0070 0.0000
93 0.0478 -0.0010 -0.0248
94 0.0236 0.0558 0.0000
95 0.0064 -0.0092 -0.0248
96 0.0170 -0.0150 -0.0248
*= Yüzde
Çizelge 76’da elde edilen veriler ışığında, her üç değişkenin aylık değişim ortalamaları, içinde bulunulan ayın haftalık değişim oranlarının aritmetik ortalamaları alınarak hesaplanmıştır. Bununla birlikte, her üç değişken için aylık standart sapmalar (s) hesaplanmıştır (Eşitlik 4).
Bu eşitlik yoluyla, Döviz Kuru, İnterbank faizi ve Merkez Bankası rezervlerinin standart sapmaları bulunmuştur (Çizelge 77).
( 4 )
N
1 i
2 i
i x
1 x N S 1
Çizelge 77: Döviz Kuru, İnterbank Faizi, Merkez Bankası Rezervleri Değişkenlerinin Aylık Ortalama ve Standart Sapmaları
Aylık Büyüme Oranı Ortalamaları Aylık Standart Sapma Ay Döviz
Kuru
MB Rezervi İnterbank Faizi
Döviz Kuru
MB Rezervi
İnterbank Faizi 12 0.0058 0.0103 -0.0711 0.003607 0.032447 0.22887 1 0.0064 -0.0047 -0.0340 0.004658 0.018825 0.325061 2 0.0063 -0.0031 0.4761 0.005411 0.01296 0.462325 3 0.0019 -0.0032 0.2304 0.004046 0.020961 0.310749 4 0.0008 -0.0064 -0.2773 0.001363 0.015141 0.162723 5 0.0024 0.0034 -0.0923 0.003981 0.02342 0.122181 6 -0.0012 0.0109 0.2090 0.006675 0.033569 0.378013 7 0.0034 0.0059 -0.2005 0.001534 0.028281 0.450152 8 0.0018 0.0065 0.0239 0.004612 0.014442 0.090113 9 0.0037 -0.0018 0.0840 0.00444 0.021694 0.373502 10 0.0016 0.0030 0.0402 0.006965 0.011612 0.548833 11 0.0003 -0.0124 0.1615 0.006869 0.037801 0.379778 12 -0.0012 -0.0417 0.5813 0.005731 0.089825 0.749165 1 0.0009 0.0697 0.0125 0.005415 0.139395 0.257917 2 0.0027 0.0087 -0.0269 0.004151 0.036166 0.19947 3 -0.0046 -0.0406 8.2640 0.005369 0.109129 17.12141 4 -0.0035 -0.0375 -0.0453 0.018259 0.028438 0.103503 5 0.0051 -0.0029 -0.1291 0.054132 0.028049 0.228328 6 -0.0207 0.0336 -0.0128 0.03638 0.097421 0.014809 7 0.0001 -0.0440 -0.0077 0.036323 0.054699 0.015385 8 0.0134 0.0120 0.0159 0.018193 0.070733 0.031746 9 0.0043 0.0165 -0.0187 0.010031 0.046942 0.037313 10 -0.0067 -0.0128 -0.0122 0.025973 0.024401 0.015491 11 0.0237 0.0076 -0.0186 0.017596 0.032612 0.012397
Değişkenlerin standartlaştırılması aşamasında Eşitlik 5 kullanılmıştır:
Bu eşitliklerden elde edilen sonuçlar, Çizelge 78’de verilmiştir.
Çizelge 78: Standartlaştırılmış Döviz kuru, İnterbank Faizi Merkez Bankası Rezervleri
Değişkenlerin Haftalık Büyüme Oranı – Değişkenlerin Aylık Ortalama Değeri Değişkenlerin Aylık Standart Sapması
Değişkenlerin = Standartlaştırılması
( 5 )
Standartlaştırmalar
Ay Döviz
Kuru MB Rezervi İnterbank Faizi 12 -1.26308 0.77094 -1.45571 1 0.41439 1.06632 1.25447 2 1.46731 -0.99533 -0.67253 3 -0.39793 -0.49658 -0.61716 4 -1.19485 -1.34707 0.71382 5 -0.58776 -0.75770 -1.17864 6 -0.22799 -1.37041 -0.08887 7 -0.89856 -1.05061 -0.42730 8 0.11571 0.13655 -0.75733 9 0.71123 1.18108 0.62698 10 0.34647 0.82988 1.31722 11 -0.17130 -0.40708 -1.02248 12 -1.28883 0.86552 -1.23142 1 -0.16262 1.49537 -1.42147 2 -0.81427 0.01574 1.30970 3 -1.39735 -0.05813 -0.53110 4 0.04662 -0.01081 0.61894 5 -0.03356 0.72087 0.56560 6 0.62739 -0.57741 0.86588 7 0.64932 -1.46068 0.50000 8 0.87838 1.47843 1.50000 9 0.83706 -0.41132 0.50000 10 1.14046 0.81292 0.78955 11 -0.38237 -0.69535 -0.50000
2.3. Finansal Baskı Endeksinin Elde Edilmesi
Kullanılan tüm değerler elde edildikten sonra, FB Endeksi eşitliği tüm haftalar için uygulanmış, her haftanın FBE değeri elde edilerek, tüm FBE rakamlarının standart sapmaları hesaplanmıştır (Çizelge 79).
Çizelge 79: FB Endeks Değerleri
Hafta Sayısı
Ay FBE
Değeri
Standart Sapma
Eşik Değer
Kriz Sinyali 1
12
0.0770481 1.555698 2.33 Yok
2 2.3386139 Var
3 1.0740601 Yok
4 -3.4897221 Yok
5
1
-1.8296387 Yok
6 -0.2939886 Yok
7 1.5210795 Yok
8 0.6025479 Yok
9
2
-2.4096108 Yok
10 -1.144781 Yok
11 1.7642839 Yok
12 1.7901079 Yok
13
3
2.486587 Var
14 -1.7836814 Yok
15 -0.1843954 Yok
16 -0.5185102 Yok
17
4
-2.4937888 Yok
18 0.6672867 Yok
19 0.9604743 Yok
20 0.8660278 Yok
21
5
2.559689 Var
22 -1.4511671 Yok
23 -0.09981 Yok
24 -1.0087119 Yok
25
6
-1.0718661 Yok
26 -1.4911675 Yok
27 1.5094938 Yok
28 1.0535398 Yok
29
7
1.3624193 Yok
30 -0.6952132 Yok
31 -0.3919553 Yok
32 -0.2752508 Yok
33
8
-2.4700571 Yok
34 2.3163987 Yok
35 0.9318394 Yok
36 -0.7781811 Yok
37 0.3681054 Yok
38 0.4247748 Yok
Hafta Sayısı
Ay FBE
Değeri
Standart Sapma
Eşik Değer
Kriz Sinyali 9
39 -0.9500032 Yok
40 0.157123 Yok
41
10
1.8710521 Yok
42 -1.0137662 Yok
43 -1.6910935 Yok
44 0.8338076 Yok
45
11
1.0094015 Yok
46 1.195156 Yok
47 -1.4178553 Yok
48 -0.7867022 Yok
49
12
-0.285326 Yok
50 2.8586177 Var
51 0.8124809 Yok
52 -3.3857726 Yok
53
1
2.3430137 Var
54 -0.4267055 Yok
55 1.1631576 Yok
56 -3.0794659 Yok
57
2
-3.4220559 Yok
58 1.183359 Yok
59 1.759011 Yok
60 0.4796859 Yok
61
3
-0.1372352 Yok
62 -0.9375011 Yok
63 2.9450497 Var
64 -1.8703134 Yok
65
4
-1.4196418 Yok
66 2.8992178 Var
67 -2.155947 Yok
68 0.676371 Yok
69
5
0.7134039 Yok
70 -0.8582134 Yok
71 0.3336482 Yok
72 -0.1888387 Yok
73
6
-0.1473142 Yok
74 -0.3681762 Yok
75 -1.5551935 Yok
76 2.0706838 Yok
Hafta Sayısı
Ay FBE
Değeri
Standart Sapma
Eşik Değer
Kriz Sinyali 77
7
-1.5449768 Yok
78 -1.6021699 Yok
79 0.5371447 Yok
80 2.610002 Var
81
8
0.2639707 Yok
82 -1.6666354 Yok
83 0.5027091 Yok
84 0.8999556 Yok
85
9
0.106671 Yok
86 0.5062578 Yok
87 -2.361312 Yok
88 1.7483833 Yok
89
10
-0.403263 Yok
90 -2.3860471 Yok
91 1.6722292 Yok
92 1.1170808 Yok
93
11
1.1378789 Yok
94 0.0173153 Yok
95 -0.9681777 Yok
96 -0.1870165 Yok
2.4. Eşik Değerinin Bulunması
Elde edilen FBE’nin standart sapmasından yararlanarak, verilerin değerlendirilmesinde kullanmak üzere FBE’nin eşik değeri bulunmuştur (Eşitlik 6).
Eşik Değer= Standart SapmaFBE X 1,5 ( 6 )
Bu eşitliklerde standart sapma yerine konulduğunda;
Eşik Değer = 1.43 x 1.5 = 2.14
sonucu elde edilmektedir.
3. FBE ve Eşik Değerin Karşılaştırılması
Değişkenlerin haftalık FBE değeri, eşik değerle karşılaştırılarak, eşik değeri aşan haftalar tespit edilmiştir. Bu haftalarda eşik değerin aşılması (FBE Haftalık > Eşik Değer) kriz sinyali anlamına gelmektedir. Bu durumda olan haftaların kriz sinyali verdiği kabul edilmiştir. Çizelge 79’da eşik değerini aşan haftaların karşısına kriz sinyali sütununda “var” ifadesi, kriz sinyali alınmayan haftalar için “yok” ifadesi konulmuştur.
Kriz sinyali alınan haftalara ait standartlaştırılmış döviz kuru, standartlaştırılmış merkez bankası rezervleri ve standartlaştırılmış İnterbank faizleri ile FBE oranlarındaki değişmeyi görmek amacıyla bir çizelge hazırlanarak, eşik değeri de eklenmiştir (Çizelge 80).
Kriz sinyali veren haftalarda standart sapmalar, standartlaştırılmış döviz kuru (DK), İnterbank faizi (IBF) ve Merkez Bankası döviz rezervlerinde (MBR) hareketlilik görülmüştür.
Çizelge 80: Kriz Sinyali Alınan Haftalara İlişkin Veriler
Haftanın Standart sapma STANDARTLASTIRMA
İlk İş günü Sıra DK MBR IBF DK MBR IBF FBE
13-17.12.1999 2 0.003607 0.032447 0.228870 0.91717 -1.1107 0.31077 2.33861 28.02/ 03.03.2000 13 0.004046 0.020961 0.310749 1.46320 0.26089 1.28428 2.48659 24-28.04.2000 21 0.003981 0.023420 0.122181 1.43605 0.14298 1.26662 2.55969 13-17.11.2000 50 0.005731 0.089825 0.749165 1.10991 -0.8339 0.91481 2.85862 04-08.12.2000 53 0.005415 0.139395 0.257917 1.40710 -0.4275 0.50844 2.34301 12-16.02.2001 63 0.005369 0.109129 17.121411 0.05905 -1.3864 1.49963 2.94505 05-09.03.2001 66 0.018259 0.028438 0.103503 1.38111 -1.0803 0.43779 2.89922 11-15.06.2001 80 0.036323 0.054699 0.015385 0.64932 -1.4607 0.50000 2.61000
Çizelge 80’e göre, kriz sinyali veren haftalar 2, 13, 21, 50, 53, 63, 66 ve 80.ninci haftalardan oluşmaktadır. Şekil 18’te standartlaştırılmış değerlerle Merkez Bankası döviz rezervi, döviz kuru, İnterbank faizi değerleri yer almaktadır.
Şekil 18: Standartlaştırılmış Döviz Kuru (DK), İnterbank Faizi (IBF) ve Merkez Bankası Rezervleri (MBR) Değerleri ve FBE değeri.
-4 -3 -2 -1 0 1 2 3
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 55 57 59 61 63 65 67 69 71 73 75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95
DK MBR IBF FBE
2,33 FBE Eşik Değeri
Şekil 18’de eşik değeri, kesik çizgilerle gösterilmiştir. Bu çizginin aşıldığı haftalar, kriz sinyalinin verildiği haftalardır.
4. Kriz Sinyallerinin Yorumu
Verilerin yorumlanmasını ve izlenmesini kolaylaştırmak amacıyla sonuçlar şekillere dönüştürülmüştür (Şekil 19- 24).
Şekil 19: TCMB Rezervlerinin Haftalık Değişim Oranları
Şekil 19’a göre, Merkez Bankası döviz rezerv oranlarında 50. hafta 17.11.2000 ile 80.hafta 15.6.2001 arasında oynaklık çok yüksektir. Özellikle, 49 hafta süresince devam eden seyrin, 50. haftadan sonra dengelerin bozulmasıyla aşırı oynaklık kazanması ve kriz sinyallerinin sıklaştığı görülmektedir.
-0,20 -0,15 -0,10 -0,05 0,00 0,05 0,10 0,15 0,20 0,25 0,30
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 55 57 59 61 63 65 67 69 71 73 75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95
50. ve 80. hafta arasında, en düşük rezerv büyüme oranında en az değişim; 63.
haftada yaşanmıştır. 62. haftada, Merkez Bankası rezervinin haftalık değişimi 0,0519 oranında gerçekleşmesine karşılık, 12.2.2001-16.2.2001 günleri arasında Merkez bankası rezervleri en büyük kaybı yaşayarak, – 0, 1919 düzeyinde gerçekleşmiştir.
Buna göre, Merkez Bankası döviz rezervlerinin haftalık büyüme oranları 50, 51 ve 80. haftalarda büyük değişmeler yaşanmıştır. Sırasıyla bu haftalarda rezervler, - 0.1166, - 0.1233 ve –0.1239 düzeyinde gerçekleşmiştir.
Şekil 20’de döviz kurunda haftalık büyüme oranlarının değişmeleri yer almaktadır. Buna göre, 63. haftaya kadar tutarlı bir seyir izleyen kurun, 64.-96.
haftalar arasında oynaklığı artmıştır.
Şekil 20: Döviz Kurunun Haftalık Büyüme Oranlarındaki Değişim
2001 Şubat krizinin patlak vermesiyle sabit kur politikaları yerine, dalgalı kura geçilmiş ve 30 gün içinde kur % 125 artmıştır. Buna göre, 68. haftada 984.275 TL olan 1 ABD Doları, 69.haftada 1.061.640 TL’ye; 70 haftada 1.204.111 TL’ye; 71.
haftada ise 1.261.905 TL’ye yükselmiştir.
-0,08 -0,06 -0,04 -0,02 0,00 0,02 0,04 0,06
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 55 57 59 61 63 65 67 69 71 73 75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95
Kurdaki değişmelere bağlı olarak, döviz kurunun haftalık büyüme oranı, 65, 66, 67, 68 ve 69. haftalarda sürekli yükselmiştir. Buna göre, sırasıyla döviz kurunun haftalık büyüme oranı, - 0.0131, 0.0217, -0.0020, 0.0026 ve 0.0551 değerlerine ulaşmıştır. Ardından, kurun haftalık büyüme oranı 70, 71 ve 72. haftalarda sırasıyla 0.3172, -0.0696 ve 72. haftada ise, en düşük seviye olan –0.0711 düzeyine düşmüştür. Buna ek olarak, kurun haftalık büyüme oranı 79, 84 ve 94 haftalarda sırasıyla, 0.0248, 0.0294 ve 0.0478 düzeyine düşmüştür.
Şekil 21’de İnterbank faiz oranının haftalık büyüme oranları görülmektedir.
Buna göre, İnterbank faizinin haftalık büyüme oranı 63.haftada normal seyrinin dışına çıkarak, 33.9398 değerine ulaşmıştır. 63.haftanın ilk günü, İnterbank faiz oranlarının ortalaması, 51’den haftanın son günü ortalama, 41.5 düzeyine düşmüştür.
64.haftada ise, faiz oranı günlük ortalama 4350 değerine ulaşmıştır. (en düşük 2500, en yüksek 6200). 64. haftalık büyüme oranı ise, -0.0469 düzeyinde gerçekleşmiştir.
Şekil 21: İnterbank Faiz Oranlarındaki Haftalık Büyüme Değişimi
Öte yandan, krizden önceki (13 ve 50) döneme denk gelen 9-12 ve 47-50.
haftalarda İnterbank faiz oranlarının haftalık büyüme oranı, kriz sinyali vermiştir.
-5,00 0,00 5,00 10,00 15,00 20,00 25,00 30,00 35,00
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 55 57 59 61 63 65 67 69 71 73 75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95
Ayrıca bu iki döneminde kriz sinyali öncesindeki (13. ve 50. haftalardaki) döneme denk gelmesi kayda değer bulunmuştur.
Merkez bankası döviz rezervlerinin standartlaştırılmış değerlerinin ve standart sapmasının Şekilleri Şekil 22 ve 23‘te verilmiştir.
Şekil 22. Merkez Bankasının Rezervinin Haftalık Ortalamasının Standart Sapması
Şekil 22 ve 23’teki grafiklere göre, Merkez bankası rezervindeki oynaklık özellikle kriz görüldüğü haftalarda artmıştır.
Şekil 22, Merkez Bankası verilerinin standart sapma değerlerini göstermektedir.
Buna göre, 44. haftadan sonra standart sapmalarda değişim başlamıştır. 44. haftaya kadar 0.011 - 0.033 aralığında seyreden standart sapma değeri, 54 haftada 0.139 düzeyine ulaşmış, 78.haftadan sonra bu aralık daralmaya başlamıştır.
Şekil 23’te Merkez Bankası rezervlerinin değerleri gösterilmektedir. Görüldüğü gibi, 62. haftaya kadar tutarlı bir seyir izleyen rezervde en keskin düşme 63. haftadan sonra yaşanmaktadır. Bu haftada rezervler 27. 943 milyon dolar ile serinin maksimum değerine ulaşırken, 64. haftada 22.581 milyon dolara yükselmiştir,
0 0,02 0,04 0,06 0,08 0,1 0,12 0,14 0,16
1 4 7 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 40 43 46 49 52 55 58 61 64 67 70 73 76 79 82 85 88 91 94
Hafta
standart sapma
83.haftada ise rezervler 15.913 milyon dolar düzeyine düşerek, serinin en düşük değerine ulaşmıştır.
Şekil 23: Merkez Bankası Rezervlerinin Haftalık Ortalaması
Standart sapma ve rezerv değerlerinde değişmelere göre, Merkez Bankası rezervlerinde dalgalanmanın 44. haftada (6.10.2000) başladığı, 75.hafta yavaşladığı ve 80. haftadan sonra durduğu görülmektedir (Şekil. 24-25).
Şekil 24’te döviz kurunun haftalık ortalama değerini bulmak amacıyla hesaplanan standart sapma değeri yer almıştır. 64.haftaya kadar standart sapma değeri, çok küçük oranlarda değişmiştir. İlk hafta (10.12.1999) 0.003’den, 64.hafta 0.005 düzeyine yükselmiş, 69 haftada ise, 0.054 düzeyinde gerçekleşmiştir. 72 haftaya kadar yatay seyir izleyen değer, 72. haftadan sonra aşamalı seyirde düşmüştür.
0 5000 10000 15000 20000 25000 30000
Hafta 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30 33 36 39 42 45 48 51 54 57 60 63 66 69 72 75 78 81 84 87 90 93 96
Şekil 24: Döviz Kurunun Haftalık Ortalamasının Standart Sapması
Şekil 25’e göre, haftalık döviz kuru ortalama değeri, 63. haftaya kadar dar bir aralıkta seyretmektedir. Serinin ilk haftasında 522 160 TL olan kur, 63 . haftada (16.02.2001) 689 306 TL ‘ye ulaşarak on dört ayda % 32 oranında artmıştır.
Şekil 25: Döviz Kurunun Haftalık Ortalaması % 0
0,01 0,02 0,03 0,04 0,05 0,06
1 7 13 19 25 31 37 43 49 55 61 67 73 79 85 91
Hafta
standart sapma
0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 1400000 1600000 1800000
Hafta 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 68 72 76 80 84 88 92 96
64. haftanın Perşembe (22.02.2001) günü, 688.696 TL olan döviz kuru, Cuma (23.02.2001) günü 962.499 TL’ye, izleyen haftanın ilk gününde ise, (26.02.2001) 1.078.163 TL’ye ulaşmıştır.
Şekil 26: İnterbank Faizlerinin Haftalık Ortalamasının Standart Sapması
Şekil 26 İnterbank faizlerinin standart sapmasını grafik olarak ifade etmektedir.
Buna göre, sakin bir seyir izleyen İnterbank faiz oranlarının standart sapma değeri, 60-65 haftalar arasında yükselmiş, 62, 63, 64. haftalarda zirve yapmıştır (17.12).
Şekil 27: İnterbank Faizlerinin Haftalık Ortalaması
0 100 200 300 400 500 600 700
Hafta 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30 33 36 39 42 45 48 51 54 57 60 63 66 69 72 75 78 81 84 87 90 93 96
0 2 4 6 8 1 0
1 2
1 4
1 6
1 8
1 4 7 1
0
1 3
1 6
1 9
2 2
2 5
2 8
3 1
3 4
3 7
4 0
4 3
4 6
4 9
5 2
5 5
5 8
6 1
6 4
6 7
7 0
7 3
7 6
7 9
8 2
8
5 8 1 4
H s
tan dar t sap ma
Şekil 27’de ise, İnterbank faizlerinin haftalık ortalama ve standart sapma değerlerinin grafikleri verilmiştir. Buna göre, 50 – 58. haftalar ve 63 - 68. haftalar arasında, İnterbank faiz ortalamalarının değeri en yüksek değere ulaşmıştır.
Özellikle, 52. haftada 592 ve 64. haftada 600 puan değerlerine ulaşarak, kriz açısından bir dönüm noktası olmuştur.
5. Sonuç
Şekil 28’de haftalık FB endeksi değerleri ve bu endeksin eşik değer olan 2.33 çizgisini aştığı haftalar görülmektedir. Yapılan analiz ve yorumlar, konu hakkındaki kuram ve yaklaşımları doğrulamıştır.
Şekil 28: FB Endeksi ve Eşik Değer
Şekil 28’e göre, 2, 13, 21, 50, 53, 63, 66 ve 80.ninci haftalarda eşik değeri aşılmıştır. Eşik değerin aşıldığı tarihleri ve o tarihlere ait veriler, Çizelge 81’de verilmiştir. Buna göre, bazı tarihlerdeki oynaklık, önemli siyasi-ekonomik gelişmelere eşlik etmiştir. Örneğin, Mart ayında hükümette yaşanan gerilim ve bunun sonrasında piyasalarda meydana gelen sarsıntıya denk gelen tarihlerde, güçlü kriz sinyalleri alınmıştır. FBE en yüksek değeri, kamu oyunda Şubat ve Kasım krizleri
-4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4
1 4 7 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 40 43 46 49 52 55 58 61 64 67 70 73 76 79 82 85 88 91 94
2,33 FBE EŞİK DEĞERİ
olarak bilinen tarihleri göstermektedir. Ancak, kriz sinyali alınan tarihlerin bir kısmında kriz yaşanmıştır. Eşik değerin aşıldığı haftalarda kriz sinyalleri alınmasına karşılık, kriz yaşanmamasının nedenleri incelenmiştir.
Çizelge 81: Eşik Değerin Aşıldığı Tarihler
Haftanın Haftalık Ortalamalar
İlk İş günü Hafta DK MBR IBF FBE
13-17.12.1999 2 528.334 23.992 69.875 2.33861
28.02/ 03.03.2000 13 575.055 23.236 28 2.48659
24-28.04.2000 21 609.226 22.337 40 2.55969
13-17.11.2000 50 686.235 24.433 30 2.85862
04-08.12.2000 53 678.636 19.624 97.5 2.34301
12-16.02.2001 63 689.306 27.943 41.5 2.94505
05-09.03.2001 66 908.080 21.529 80.5 2.89922
11-15.06.2001 80 1.196.190 19.472 63 2.61000
Buna göre, 50. haftada (13-17.11.2000), FBE 2.85862 ile eşik değerini dikkate değer bir oranda aşarak, kriz sinyali vermiştir. Döviz kurlarında haftalık standart sapma değeri, 64. haftaya kadar sabit kur politikaları nedeniyle değişmemiş ancak, döviz kuru 64-96. haftalar arasında artmıştır.
FBE’nin eşik değeri aştığı (2.33) haftaları gösteren Çizelge 81’de, 50., 60. ve 66.
haftalarda gerçekleşen eşik değerleri ile her üç değişkenin standart sapmalarının haftalık ortalamaları karşılaştırılmıştır. Buna göre, 63. haftada (16.02.2001), FBE’nin 2.945 ile en yüksek değere ulaşarak, güçlü bir sinyal verdiği görülmektedir. İkinci büyük kriz sinyali, 66. haftada FBE’nin 2.899 değerini almasıyla verilmiştir. Üçüncü anlamlı sinyal ise 50. haftada (17.11.2000) verilmiştir.
Bu üç sinyalden 50. ve 63. haftada verilen kriz sinyalleri, Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizlerini göstermektedir. 66. haftada (15.06.2001), FBE değeri ikinci ve en yüksek değeri göstermesine karşılık, kriz yaşanmamıştır. Konunun daha anlaşılması amacıyla, her üç haftanın, döviz kuru, döviz rezervleri ve İnterbank faiz oranlarının ortalama standart sapmaları karşılaştırılmıştır.
Buna göre, 50. haftada sabit kur uygulamaları nedeniyle, kurda bir değişme olmamasına karşılık, İnterbank faiz oranlarının haftalık ortalama standart değeri yükselmiştir. Öte yandan, Merkez Bankası döviz rezervlerinin haftalık ortalama standart sapma değeri, 62. haftaya kadar tutarlı bir seyir izlerken, 63. haftada keskin bir düşme yaşamıştır.
50. haftada FBE’nin eşik değeri 2.858 değeri ile kriz sinyali vermesine karşılık, Merkez Bankası, İnterbank faiz oranlarının yükselmesi ve rezerv stokunun erimesini göze alarak, sabit kur uygulamasını sürdürmüştür. Merkez Bankasının, sabit kur politikalarının yarattığı devalüasyon baskısını hafifletmek amacıyla IMF’den 7.5 milyar Amerikan Doları tutarında aldığı ek kredi, Kasım krizinin hızını kesmiştir .
FBE, 2.945 değeriyle eşik değerini aşarak, 63. haftada (16.02.2001)en yüksek kriz sinyalini vermiştir. Söz konusu kriz sinyalinin ardından, Kasım 2001 krizi patlamıştır. 19.02.2001 tarihinde, Cumhurbaşkanı ve Başbakan olağan Milli Güvenlik Konseyi toplantısında yaşanan tartışmaların kamuoyuna yansıması sonucunda siyasi bunalım 21 Şubatta para piyasalarında İnterbank faiz oranlarını % 6200’e ortalama olarak, % 4018 düzeyine fırlatmıştır. 16 Şubatta, 27.94 milyar ABD Doları olan Merkez Bankası döviz rezervi, 23 Şubatta 22.58 milyar dolara düzeyine düşmüştür.
FBE, 66. haftada (05.09.2001) ikinci büyük değerle eşik değerini aşmıştır. Döviz kuru 66. haftada % 0.0217 artmış, İnterbank faiz oranlarının standart sapmaları, 63 ve 68. haftalar arasında yükselmiş ve döviz rezervlerinin oynaklığı devam etmiştir.
Ancak Merkez Bankası zamanında müdahale ederek, olası krizi önlemiştir.
