1
Katılım Bankalarında Karlılığı Belirleyen Faktörlerin MARS Yöntemiyle İncelenmesi
Serhat YÜKSEL1
Özet
Bu çalışmada Türkiye’deki katılım bankalarının karlılığını etkileyen faktörler belirlenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda, Tükiye’de faaliyet gösteren 4 adet katılım bankasına (Türkiye Finans, Bank Asya, Kuveyt Türk ve Albaraka Türk) ait 2005-2015 dönem aralığındaki yıllık veriler kullanılmıştır. Öte yandan, belirtilen amaca ulaşabilmek için MARS yönteminden faydalanılmıştır. Elde edilen analiz sonuçlarına göre, banka büyüklüğü ile karlılık arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunmuştur. Bunun sonucunda, Türkiye’deki büyük olan katılım bankalarının ölçek ekonomisinden faydalandığı ve bu sayede maliyetlerini düşürerek karlılıklarını arttırabildikleri sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Bankacılık, Katılım Bankacılığı, Karlılık, MARS JEL Sınıflama Kodu: E44, G21, L25
Abstract
This study investigates the influencing factors of profitability in participation banks. Within this scope, annual data of 4 participation banks (Türkiye Finans, Bank Asya, Kuveyt Türk and Albaraka Türk) for the periods between 2005 and 2015 was used in this study. In addition to this aspect, MARS method was also used in order to achieve this objective. According to the results of the analysis, it was determined that there is a positive relationship between the size and profitability for Turkish participation banks. In conclusion, it was identified that participation banks, which have higher amount of total assets, can benefit from the economies of scale, so they can increase their profits by decreasing the costs.
Keywords: Banking, Participation Banking, Profitability, MARS JEL Classification Code: E44, G21, L25
1. Giriş
Bankalar fon fazlası olanlar ile fona ihtiyacı olanları bir araya getirdiklerinden dolayı ülke ekonomileri için kilit bir rol oynamaktadırlar. Dolayısıyla, bankacılık sektöründe yüksek performansın sağlanabilmesi oldukça gerekli olan bir husustur.
1 Yrd. Doç. Dr., Konya Gıda ve Tarım Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Uluslararası Ticaret ve İşletmecilik Bölümü, [email protected]
© IJISEF, 2016
2 Bunun arkasındaki en temel gerekçe ise bankacılık sektöründe meydana gelebilecek olası bir aksaklığın etkilerinin tüm ekonomiye yansıyacak olmasıdır. Bundan dolayı, ülkeler bankacılık sektörünün daha etkin çalışabilmesi için çok sayıda çalışmalar gerçekleştirmektedirler. Bu sebeple, bankaların karlılığını inceleyen akademik çalışmalar önem arz etmektedir.
Faiz yerine kar veya zarara katılım prensibi ile çalışan katılım bankacılığı da özellikle son yıllarda oldukça popüler bir hale gelmiştir.
Bahsedilen konuya paralel olarak, katılım bankacılığının Türkiye’deki hacminde de son 10 yılda önemli bir artış yaşanmıştır. Halihazırda, Türkiye’de 6 adet katılım bankası (Türkiye Finans, Bank Asya, Kuveyt Türk, Albaraka Türk, Ziraat Katılım ve Vakıf Katılım) faaliyet göstermektedir. Katılım bankacılığının ileriki dönemlerde önemini ve hacmini daha da arttıracağı düşünülmektedir.
Yukarıda belirtilen hususlar dikkate alındığında, bu çalışmada Türkiye’deki katılım bankalarının karlılığını etkileyen faktörler analiz edilmiştir. Belirtilen amaca ulaşabilmek için MARS yöntemi kullanılarak bir model oluşturulmuştur. Söz konusu model sayesinde katılım bankalarının karlılığını hangi faktörlerin etkilediğini belirlemek ve bahsedilen karlılığının arttırılabilmesi için bazı önerilerde bulunabilmek mümkün olacaktır. Ayrıca, adı geçen yöntem banka karlılığı konusunda ilk kez kullanılarak literatüre önemi bir katkı sağlanması hedeflenmektedir.
Çalışmamız 5 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümün ardından ikinci bölümde banka karlılığına yönelik literatürde yer alan bazı çalışmalar incelenecektir. Üçüncü bölümde katılım bankacılığının Türkiye’deki durumu hakkında bilgi verilecektir. Dördüncü bölümde ise oluşturulan modelin detayları analiz edilecektir. Bu bağlamda, ilk olarak çalışmamızda kullanacağımız MARS yönteminin detayları açıklanacaktır. Bunun akabinde, adı geçen modelin yardımıyla elde edilen analiz sonuçları paylaşılacaktır. Çalışmanın son bölümünde ise söz konusu sonuçlara yönelik öneriler ele alınacaktır.
2. Literatüre Taraması
Literatürde bankaların karlılıklarını belirleyen faktörleri inceleyen çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Söz konusu çalışmaların bazılarının detaylarına aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
3 Tablo 1: Bankaların Karlılığını Konu Alan Çalışmalar
Yazar Kapsam Yöntem Sonuç
Molyneux ve Thornton (1992)
18 AB
Ülkesi Regresyon
Sermaye ve faiz oranındaki artış bankaların karlılığını arttırmaktadır.
Akhavein vd.
(1997) Amerika Regresyon Banka büyüklüğü ile karlılık arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Demirgüç-Kunt ve Maksimovic (1999)
30 farklı
ülke Regresyon
Finansal faktörlerin bankaların karlılığını etkileme düzeyleri banka
büyüklüğü ile
bağlantılıdır.
Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999)
80 farklı
ülke Regresyon Enflasyon oranı ile karlılık arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Samad ve
Hassan (1999) Malezya Regresyon
Katılım bankalarının diğer bankalara kıyasla daha karlı oldukları görülmüştür.
Abreu ve
Mendes (2001) 4 AB Ülkesi Regresyon Sermaye oranının yüksek olması karlılığı arttırmaktadır.
Bashir (2001) 8 Orta Doğu Ülkesi
Panel Veri Analizi
Sermaye ve kredilerdeki artışın karlılığı arttırdığı sonucuna varılmıştır.
Bikker ve Hu
(2002) 26 gelişmiş
ülke Panel Veri Analizi
Banka büyüklüğü ile karlılık arasında pozitif yönlü bir ilişki tespit edilmiştir.
Jiang vd.
(2003) Hong Kong Regresyon Makro ekonomik
faktörler banka karlılığı üzerinde etkilidir.
Williams
(2003) Avustralya Regresyon Ekonomik büyüme banka karlılığı üzerinde etkilidir.
Goddard vd.
(2004) 6 AB Ülkesi GMM
Banka büyüklüğü ve sermayenin aktiflere oranı karlılığı arttırmaktadır.
Samad (2004) Bahreyn Oran Analizi
Katılım bankaları ile mevduat bankalarının performansları arasında önemli bir fark bulunmadığı
belirlenmiştir.
4 Havrylchyk ve
Jurzyk (2006) 265 Avrupa
bankası Logit Yabancı bankalar yerel bankalara kıyasla daha karlıdırlar.
Tunay ve Silpar
(2006) Türkiye Regresyon
Banka büyüklüğü, enflasyon ve milli gelirdeki değişiklikler bankaların karlılığını etkilemektedir.
Pratomo ve
Ismail (2006) Malezya Haussman Testi
Sermaye miktarı ile karlılık arasında ters orantı buluduğu belirlenmiştir.
Pasiouras ve Kosmidou (2007)
15 AB
Ülkesi Regresyon
Bankaların sermaye rakamı ile karlılık arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Kosmidou ve Zopounidis
(2008) Yunanistan Promethee
Ticari bankaların diğerlerine göre daha karlı oldukları tespit edilmiştir.
Bergendahl ve Lindblom
(2008) İsveç Veri Zarflama
Analizi
Ticari bankalar mevduat bankalarına kıyasla daha karlıdır.
Berger vd.
(2010) Çin Regresyon Yabancı bankaların daha
karlı olduğu
belirlenmiştir.
Alp vd. (2010) Türkiye Regresyon
Bankanın sermaye yeterliliğinin ve büyüklüğünün artması karlılığı olumlu yönde etkilemektedir.
Al Tamimi (2010)
Birleşik Arap
Emirlikleri Regresyon Likit aktifleri yüksek olan bankaların daha karlı olduğu tespit edilmiştir.
Çetin ve Bıtırak
(2010) Türkiye Analitik
Hiyerarşi Süreci
Ticari bankalar içerisinde Akbank, katılım bankaları içerisinde Bank Asya’nın performansının en
yüksek olduğu
belirlenmiştir.
Gülhan ve
Uzunlar (2011) Türkiye Panel Veri Analizi
Sermaye ve takipteki krediler rakamının karlılığı etkilediği belirlenmiştir.
Alam vd. (2011) Pakistan Oran Analizi
Devlet bankalarının özel bankalara kıyasla daha
karlı olduğu
belirlenmiştir.
5 Jha ve Hui
(2012) Nepal Regresyon Sermaye yeterlilik
oranının karlılığı etkilediği görülmüştür.
Ecer (2013) Türkiye Gri İlişkisel Analiz
Aktif kalitesi banka karlılığının en önemli kalemidir.
Doğan (2013) Türkiye Oran Analizi
Katılım bankaları ve mevduat bankalarının karlılıkları arasında bir fark tespit edilmemiştir.
Samırkaş vd.
(2014) Türkiye Regresyon
Faiz dışı gelirler ve sermayenin banka karlılığını olmlu yönde etkilediği görülmüştür.
Toraman vd.
(2015) Türkiye GMM
Mevduat bankalarının katılım bankalarına kıyasla daha karlı olduğu belirlenmiştir.
Gyamerah ve
Amoah (2015) Gana Regresyon
Takipteki krediler ile karlılık arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır.
Sönmez vd.
(2015) Türkiye Yapay Sinir
Ağları
Banka karlılığını başarılı bir şekilde tahmin edebilen bir model geliştirilmiştir.
Uluyol ve Ekim
(2015) Türkiye Johansen
Eşbütünleşme Analizi
Mevduat faiz oranları ve banka karlılığı arasında uzun dönemli ilişki bulunduğu belirlenmiştir.
Tuzcu (2015) Türkiye Panel Veri Analizi
Sermaye oranı ile karlılık arasında doğru orantı bulunmuştur.
Güneysu vd.
(2015) Türkiye Analitik
Hiyerarşi Süreci
Sermaye yeterlilik
oranının banka
karlılığının önemli bir belirleyicisi olduğu görülmüştür.
Chowdhury (2015)
Birleşik Arap
Emirlikleri GMM Sermaye ve karlılık arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Kahveci vd.
(2016) Türkiye Panel Veri
Analizi
Özkaynaklar/toplam aktifler oranının banka karlılığının önemli belirleyicisi olduğu görülmüştür.
6 Telli (2016) Türkiye Logit Faiz dışı gelirlerin banka karlılığı üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir.
Zarrouk vd.
(2016) 51 Katılım
Bankası GMM Ekonomik büyüme ile
karlılık arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Saldanlı ve
Aydın (2016) Türkiye Panel Veri Analizi
Faiz dışı gelirler / Toplam aktif oranının bankaların aktif karlılığı üzerinde
etkili olduğu
belirlenmiştir.
Latif vd. (2016) Pakistan Oran Analizi
Katılım bankalarının performansının diğer bankalara kıyasla daha
yüksek olduğu
belirlenmiştir.
Yukarıdaki tablodan da görülebileceği gibi çalışmaların bazıları bir ülkedeki bankacılık sektörünün karlılığına etki eden faktörleri incelerken, bazı çalışmalar ise bu incelemeyi çok sayıda ülke için yapmışlardır. Örnek olarak, Samad ve Hassan (1999), Jiang ve diğerleri (2003), Williams (2003), Samad (2004), Pratomo ve Ismail (2006) ve Kosmidou ve Zopounidis (2008) çalışmalarında bir ülkedeki bankacılık sektörünü analiz etmişlerdir. Öte yandan, Molyneux ve Thornton (1992), Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Abreu ve Mendes (2001), Bashir (2001), Goddard vd. (2004), Havrylchyk ve Jurzyk (2006) ve Pasiouras ve Kosmidou (2007) tarafından yapılan incelemeler ise çok sayıda ülkedeki bankacılık sistemini konu alan çalışmalara örnektir.
Bunların yanı sıra, katılım bankalarındaki karlılığı konu alan da çok sayıda çalışma mevcuttur. Samad ve Hassan (1999) Malezya’da katılım bankalarının diğer bankalara kıyasla daha karlı olduklarını belirlerken, Samad (2004) Bahreyn’deki katılım bankaları ile mevduat bankalarının performansları arasında önemli bir fark tespit etmemiştir. Pratomo ve Ismail (2006) çalışmalarında sermaye miktarının Malezya’daki katılım bankalarının karlılığının en önemli göstergesi olduğu sonucuna varmışlardır. Zarrouk vd. (2016) ise 51 farklı katılım bankası üzerinde yaptıkları çalışmada ekonomik büyüme ile karlılık arasında doğru orantı bulunduğunu belirlemişlerdir.
Ayrıca, literatürde Türk bankacılık sektörünü konu alan bazı çalışmalar da bulunmaktadır. Gülhan ve Uzunlar (2011) ve Ecer (2013) çalışmalarında Türkiye’deki mevduat bankalarının karlılık analizini yapmışlardır. Belirtilen konunun yanı sıra, bazı çalışmalarda da Türkiye’deki mevduat ve katılım bankalarının karlılıkları
7 karşılaştırılmıştır. Doğan (2013) çalışmasında Türkiye’deki katılım bankaları ve mevduat bankalarının karlılıkları arasında bir fark tespit etmemiştir. Buna karşın, Toraman vd. (2015) mevduat bankalarının katılım bankalarına kıyasla daha karlı olduğu sonucuna ulaşmıştır.
3. Türkiye’de Katılım Bankacılığı
Literatürde “İslami Bankacılık” veya “Faizsiz Bankacılık” olarak da yer alan katılım bankacılığı, müşterilerin özel cari hesaplar veya kar/zarar ortaklığı şeklinde bankanın sermayesine katılma hakkını elde ettiği bankacılık türüdür (Karhan, 2015, 41). Toplanan bu fonlar katılım bankaları tarafından İslami usüllere uygun bir şekilde faaliyet gösteren firmalara kaynak olarak kullandırılmaktadır. Tanımdan da anlaşılabileceği üzere, katılım bankacılığının mevduat bankacılığından en önemli farkı müşteriler tarafından bankaya yatırılan paradan kar elde edilebileceği gibi zarar edilebilme riskinin de bulunmasıdır. Diğer bir ifadeyle, mevduat bankacılığında sabit bir getiri söz konusu iken katılım bankacılığı sisteminde tasarruf sahiplerinin kar etme ihtimalleri ile birlikte zarar etme ihtimalleri de bulunmaktadır (Özulucan ve Özdemir, 2010, 5).
Katılım bankaları Türkiye’de ilk defa 1985 yılında “Özel Finans Kurumu” adıyla faaliyet göstermiştir. 19 Ekim 2005 tarihinde kabul edilen 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile birlikte Özel Finans Kurumları “Katılım Bankaları” adını almıştır. Günümüz itibarıyla Türkiye’de faaliyet gösteren katılım bankalarının detaylarına aşağıda yer verilmiştir.
Türkiye Finans Katılım Bankası A.Ş.
Asya Katılım Bankası A.Ş.
Kuveyt Türk Katılım Bankası A.Ş.
Albaraka Türk Katılım Bankası A.Ş.
Ziraat Katılım Bankası A.Ş.
Vakıf Katılım Bankası A.Ş.
Ülkemizdeki katılım bankacılığının bankacılık sektöründeki yerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
8 Tablo 2: Katılım Bankalarının Bankacılık Sektöründeki Payları (Aralık 2015)
Finansal Başlıklar
Katılım Bankaları (milyon TL)
Bankacılık Sektörü (milyon TL)
Katılım Bankalarının
Payı (%)
Toplanan Fonlar 74.362 1.250.016 5.95
Kullandırılan
Fonlar 79.191 1.513.969 5.23
Tasfiye Olunacak
Alacaklar (Net) 1.775 12.082 14.69
Toplam Aktif 120.252 2.357.522 5.10
Özkaynak 10.642 262.271 4.06
Net Kar 405 26.062 1.55
Personel Sayısı 16.554 217.504 7.61
Şube Sayısı 1.080 12.269 8.80
Kaynak: Türkiye Katılım Bankaları Birliği
Yukarıdaki tablodan da anlaşılabileceği gibi katılım bankaları Türk bankacılık sektörü içerisinde küçük bir yüzdeye sahiptir. Söz konusu bankaların toplam aktifleri bankacılık sektörünün %5.10’unu oluşturmaktadır. Öte yandan, toplanan fonlar bazında ise bu oran
%5.95’dir. Bunlara ek olarak, katılım bankalarının karı tüm bankacılık sektöründeki karın %1.55’lik kısmına denk gelmektedir. Aşağıdaki grafikte ise katılım bankalarına ait bazı önemli rakamların yıllar içerisindeki gelişimi gösterilmektedir.
Grafik 1: Katılım Bankalarına İlişkin Önemli Rakamlar (bin TL)
Kaynak: Türkiye Katılım Bankaları Birliği
Grafik 1’den de görülebileceği gibi son 10 yıl içerisinde katılım bankalarının rakamlarında önemli artış olmaktadır. Diğer bir
0,00 20.000.000,00 40.000.000,00 60.000.000,00 80.000.000,00 100.000.000,00 120.000.000,00 140.000.000,00
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Toplam Aktif Toplam Kredi Mevduat
9 ifadeyle, katılım bankalarının sektör için önemi gittikçe artmaktadır.
Örnek olarak, katılım bankalarına ilişkin toplam aktif rakamının son 10 yıl içerisinde 11 kattan daha fazla artış gösterdiği görülmektedir.
Aşağıdaki grafikte katılım bankalarının karlılıklarının banka bazında dağılımı yer almaktadır.
Grafik 2: Katılım Bankalarının Karlarındaki Gelişmeler (bin TL)
Kaynak: Türkiye Katılım Bankaları Birliği
Yukarıdaki tabloda katılım bankalarının banka bazlı karlarının son 10 yıldaki değişimi yer almaktadır. Asya Katılım Bankası hariç diğer tüm bankaların karlarını yıllar itibarıyla arttırdıkları görülmektedir.
Netice itibarıyla, katılım bankalarının günümüzde toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı çok düşük olmasına karşın öneminin giderek arttığı anlaşılmaktadır.
4. Türk Katılım Bankaları Üzerine Bir Uygulama 4.1. MARS Yöntemi
Çalışmamızda katılım bankalarının karlılığına etki eden faktörlerin belirlenebilmesi sürecinde MARS (Multivariate Adaptive Regression Splines) modelinden faydalanılacaktır. Adı geçen yöntem bağımsız değişkenler ve bağımlı değişken arasındaki ilişkinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. MARS modeli aşağıdaki şekilde ifade edilmektedir.
Y = B0+ Kn=1 anBn Xt + ε (1)
İlgili eşitlikte, “Y” bağımlı değişkeni, “X” ise bağımsız değişkeni göstermektedir. Öte yandan, “B0” sabit terimi, “an” ise n. temel fonksiyonun katsayı değerini ifade etmektedir. Belirtilen hususlara ek
-1.000.000,00 -800.000,00 -600.000,00 -400.000,00 -200.000,00 0,00 200.000,00 400.000,00 600.000,00
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Albaraka Bank Asya Kuveyt Türk Türkiye Finans
10 olarak, “ε” hata terimini, “Bn(Xt)” ise t. bağımsız değişken için n.
temel fonksiyonu göstermektedir. Ayrıca, modelde K adet temel fonksiyon bulunmaktadır (Friedman, 1991, s.12).
MARS yönteminde modelin oluşturulması iki aşamada gerçekleşmektedir. İlk olarak, analizde yer alan bağımsız değişkenler kullanılarak olası tüm anlamlı fonksiyonlar üretilmektedir. Söz konusu fonksiyonlar “temel fonksiyon” adını almaktadır. Temel fonksiyonlar modele girilen kriterler dahilinde maksimum sayıya ulaşılıncaya kadar sistem tarafından üretilmeye devam edilmektedir.
İlgili sürecin ikinci aşamasında ise anlamsız olduğu düşünülen bazı modeller sistem tarafından elenmekte ve bu şekilde en ideal modele ulaşılmaktadır. Diğer bir ifadeyle, en ideal model tahmin hatası (generalized cross validation-GCV) en düşük ve R2 değeri en yüksek olan modeldir (Friedman, 1991, s.10).
Oldukça yeni bir uygulama olan MARS yönteminin diğer yöntemlere kıyasla birçok avantajından söz etmek mümkündür. Adı geçen yöntemde düz bir regresyon doğrusu yerine düzleştirme uzanımları (smoothing splines) kullanılmaktadır. Böylece, bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkinin daha doğru tespit edilebilmesi mümkün olabilmektedir. Öte yandan, bağımsız değişkenlerin birbirleri ile olan etkileşimlerinin belirli bir eşik değerin üstünde olması durumunu ifade ene çoklu doğrusal bağlantı (multicollinearity) problemi MARS yönteminde bulunmamaktadır (Friedman, 1991, s.7).
Ekonomi ve finans alanında MARS yöntemi kullanılarak yapılan çalışmaların sayıları oldukça azdır. Sephton (2001), Tunay (2010), Tunay, (2011) ve Oktar and Yüksel (2015) finansal krizlerin nedenlerini öngörmeye çalıştıkları çalışmalarında MARS yönteminden faydalanmışlardır. Bunların yanı sıra, Yüksel (2016) cari açığın nedenlerini belirlemek için, Tunay (2001) ise parasal gelir dolaşım hızını belirlemek amacıyla çalışmalarında MARS yöntemini kullanmışlardır.
4.2. Veri Seti
Çalışmamızda Türkiye’de faaliyet gösteren 4 adet katılım bankası (Türkiye Finans, Bank Asya, Kuveyt Türk ve Albaraka Türk) inceleme kapsamına alınmıştır. Buna karşın, çok yakın bir zamanda kurulan 2 katılım bankası (Ziraat Katılım ve Vakıf Katılım) ise kapsam dışarısında bırakılmıştır. İlgili çalışmada bağımlı değişken olarak aktif karlılığı (net kar/toplam aktifler) kullanılmıştır. Ayrıca, adı geçen katılım bankalarının karlılığı etkilyen faktörleri belirleyebilmek için 11 adet bağımsız değişkene ait 2005 ve 2015 dönem aralığındaki yıllık veriler kullanılmıştır. Bahsi geçen veriler, Türkiye Katılım Bankaları
11 Birliği ve Dünya Bankası’na ait internet sitelerinden temin edilmiştir.
İlgili bağımsız değişkenlerin detaylarına aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 3: Çalışmada Kullanılan Bağımsız Değişkenler Değişken Karlılığa
Etkisi Referans Çalışma
Sermaye/Toplam
Aktifler +/-
Abreu ve Mendes (2001), Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Goddard vd. (2004), Havrylchyk ve Jurzyk (2006), Jiang vd.
(2003), Molyneux ve Thornton (1992), Pasiouras ve Kosmidou (2007), Williams (2003), Gülhan ve Uzunlar (2011), Berger vd. (2010), Jha ve Hui (2012), Kosmidou ve Zopounidis (2008), Pratomo ve Ismail (2006), Bashir (2001), Chowdhury (2015), Gyamerah ve Amoah (2015), Çetin ve Bıtırak (2010), Toraman vd. (2015), Ecer (2013)
Toplam Kredi/
Toplam Aktifler +/-
Abreu ve Mendes (2001), Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Havrylchyk ve Jurzyk (2006), Jiang vd. (2003), Jha veHui (2012), Kosmidou ve Zopounidis (2008), Samad ve Hassan (1999), Bashir (2001), Samad (2004), Çetin ve Bıtırak (2010), Ecer (2013)
Toplam Mevduat/Toplam
Aktifler +
Jiang vd. (2003), Jha ve Hui (2012), Kosmidou ve Zopounidis (2008), Samad ve Hassan (1999), Bashir (2001)
Toplam Aktifler
(log değeri) +
Goddard vd. (2004), Williams (2003), Gülhan ve Uzunlar (2011), Al Tamimi (2010), Berger vd. (2010), Jha ve Hui (2012), Bashir (2001), Gyamerah ve Amoah (2015), Toraman vd. (2015)
Takipteki Krediler/Toplam
Krediler -
Jiang vd. (2003), Gülhan ve Uzunlar (2011), Berger vd. (2010), Jha ve Hui (2012), Samad (2004), Gyamerah ve Amoah (2015), Çetin ve Bıtırak (2010), Toraman vd. (2015)
Faiz Dışı Gelirler/Toplam
Gelirler + Jiang vd. (2003), Williams (2003), Jha ve Hui (2012), Çetin ve Bıtırak (2010)
İşsizlik Oranı - Abreu ve Mendes (2001)
Enflasyon Oranı +
Abreu ve Mendes (2001), Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Havrylchyk ve Jurzyk (2006), Jiang vd. (2003), Gülhan ve Uzunlar (2011), Bashir (2001), Gyamerah ve Amoah (2015)
12 Faiz Oranı + Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Havrylchyk ve Jurzyk (2006), Jiang vd.
(2003), Molyneux ve Thornton (1992)
Büyüme Oranı +
Demirgüç-Kunt ve Huizinga (1999), Havrylchyk ve Jurzyk (2006), Jiang vd.
(2003), Gülhan ve Uzunlar (2011), Al Tamimi (2010), Bashir (2001), Zarrouk vd.
(2016), Gyamerah ve Amoah (2015) Döviz Kuru - Abreu ve Mendes (2001)
“Sermaye/Toplam Aktifler” oranının banka karlılığına etkisinin nasıl olduğuna yönelik literatürde farklı görüşler bulunmaktadır. Molyneux ve Thornton (1992), Abreu ve Mendes (2001) ve Bashir (2001) sermaye ve karlılık arasında doğru orantı bulunduğunu belirlerken, Pratomo ve Ismail (2006) ise çalışmasında bu ilişkinin ters yönlü olduğunu tespit etmiştir. Benzer bir durum, “Toplam Kredi/ Toplam Aktifler” oranı için de geçerlidir. Söz konusu oran ile karlılık arasındaki ilişkinin yönü bankanın kullandırdığı kredilerin kalitesine bağlı olarak değişebilmektedir. Öte yandan, mevduat ve toplam aktifi büyük olan bankaların daha karlı olması beklenmektedir. Ayrıca, takipteki krediler rakamı karlılığı düşürürken, faiz dışı gelirler ise karlılığı arttırmaktadır.
Belirtilen değişkenlere ek olarak, işsizlik oranındaki artış ve döviz kurundaki dalgalanmaların ülke ekonomisindeki kırılganlığı arttırmasından dolayı, banka karlılığını olumsuz yönde etkilemesi beklenmektedir. Buna karşın, ülkedeki yüksek büyüme oranının banka karlılığı arttıracağı düşünülmektedir. Öte yandan, enflasyon ve faiz oranındaki yükselmeler bankaların kar marjını arttıracağından dolayı bahsi geçen değişkenler ve banka karlılığı arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunması beklenmektedir.
4.3. Analiz Sonuçları ve Bulgular
Çalışmamızda ilk olarak 11 adet bağımsız değişkene ait veri setinin durağan olup olmadığı incelenmiştir. Bu bağlamda, bahsi geçen değişkenler Phillips Perron (PP) birim kök testine tabi tutulmuştur.
Yapılan inceleme sonucunda, 11 adet değişkenin 4 adedinin düzeyde durağan olduğu, 7 adedinin ise birinci sıra farkları alınarak durağan hale getirildiği görülmüştür. Analiz sonuçlarının detaylarına aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
13 Tablo 4: Değişkenlerin Durağanlık Testi Sonuçları
Değişken Phillps Perron Testi
Düzey Değer
(Olasılık) Birinci Sıra Fark Değeri (Olasılık)
Sermaye/Toplam Aktifler 0.5247 0.0177
Toplam Kredi/ Toplam
Aktifler 0.5488 0.0464
Mevduat/Toplam Aktifler 0.0001 -
Toplam Aktifler 0.9998 0.0342
Takipteki Krediler/Toplam
Krediler 0.8642 0.0488
Faiz Dışı Gelirler/Toplam
Gelirler 0.0093 -
İşsizlik Oranı 0.5910 0.0255
Enflasyon Oranı 0.5777 0.0001
Faiz Oranı 0.0229 -
Büyüme Oranı 0.0123 -
Döviz Kuru 0.9606 0.0001
Söz konusu incelemelerin akabinde, Salford şirketine ait MARS 2.0 programı kullanılarak Türkiye’deki katılım bankalarının karlılığını etkileyen faktörler belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen analiz sonuçlarının detaylarına aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
Tablo 5: Analiz Sonuçları
Değişken Katsayı Standart
Hata t Testi p Değeri
Sabit Terim 0.002 0.004 0.681 0.513
Temel Fonksiyon 1 0.193 0.043 4.526 0.001
F Testi 20.480 [0.000] p Değeri 0.001
R2 0.695 Düz. R2 0.661 GCV 0.000
Yukarıdaki tablodan da görülebileceği üzere, modelde kullanılan temel fonksiyon 1’e ait p değeri 0.01’den küçüktür. Belirtilen bu husus, ilgili fonksiyonun %1 seviyesinde anlamlı olduğunu göstermektedir. Öte yandan, oluşturulan modele ait F değeri 20.840 ve anlamlılık düzeyi 0.000’dır. İlgili durum, modelin bir bütün olarak da anlamlı olduğu konusunda bilgi vermektedir. Ayrıca, 0.661 olan düzeltilmiş R2 değeri de bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni %66.1 oranında açıkladığını ifade etmektedir. Model içerisinde yer alan temel fonksiyon 1’in detayları aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
14 Tablo 6: Modeldeki Temel Fonksiyonların Açıklaması
Temel Fonksiyon Açıklama Katsayı
Temel Fonksiyon 1 max (0, Toplam Aktif (log değeri) -
0.036) +0.193
Tablodan da görülebileceği gibi, modelimizde yer alan temel fonksiyon 1’in içerisinde toplam aktif değişkeni belirli koşullar dahilinde yer almaktadır. “Toplam Aktif (log değeri) - 0.036”
ifadesinin 0’ın altında olmadığı durumda ilgili değer modelde bulunacak, aksi durumda ise söz konusu fonksiyon “0” değerini alacaktır. Öte yandan, temel fonksiyona ait katsayının pozitif (0.193) olması katılım bankalarının aktif büyüklüğü ile karlılıkları arasında doğru orantı bulunduğunu göstermektedir. Diğer bir ifadeyle, toplam aktif rakamının belirli bir seviyenin üstünde olması durumunda söz konusu katılım bankalarının karlılığı artmaktadır.
Elde edilen sonuç literatürdeki bir çok çalışma ile paralellik arz etmektedir. Akhavein vd. (1997), Smirlock (1985), Demirguc-Kunt ve Maksimovic (1998), Short (1979), Bikker ve Hu (2002) ve Goddard vd. (2004) çalışmalarında banka büyüklüğü ile karlılık arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunduğu sonucuna varmışlardır. Alp vd.
(2010) ve Tunay ve Silpar (2006) da aynı sonuca ulaşan Türkiye’de yapılmış çalışmalardır. Netice itibarıyla, büyük bankalar ölçek ekonomisinin getirdiği avantajlardan faydalanabilmektedir. Bu sayede küçük olan bankalara kıyasla daha düşük maliyetle faaliyetlerini sürdürebilmektedirler. Böylece, ilgili bankalar daha fazla kar elde edebilmektedirler.
5. Sonuç
Bu çalışmada katılım bankalarının karlılığını belirleyen faktörler incelenmiştir. Bu bağlamda, Türkiye’de faaliyet gösteren 4 adet katılım bankası (Türkiye Finans, Bank Asya, Kuveyt Türk ve Albaraka Türk) inceleme kapsamına alınmıştır. Öte yandan, karlılığı etkileyebileceği düşünülen 11 adet bağımsız değişkene ait 2005-2014 dönem aralığındaki yıllık veriler kullanılmıştır. Ayrıca, belirtilen amaca ulaşabilmek için çalışmamızda MARS yönteminden faydalanılmıştır.
İlk olarak, bahsi geçen 11 adet bağımsız değişkenin durağan olup olmadığının belirlenebilmesi amacıyla ilgili değişkenler Phillips Perron birim kök testine tabi tutulmuştur. Yapılan incelemede, 4 adet değişkenin düzey değerinde durağan olduğu belirlenmiştir. Buna karşın, 7 adet değişkenin düzey halinde durağan olmadığı görülmüştür. Söz konusu değişkenler birinci sıra farkı alınarak durağan hale getirilmiştir.
15 Durağanlık analizinin akabinde, MARS yöntemi kullanılarak Türkiye’deki katılım bankalarının karlılığını etkileyen faktörler belirlenmeye çalışılmıştır. Adı geçen yöntem sayesinde elde edilen analizler istatistiki açıdan oldukça anlamlıdır. Anlamlılık düzeyi
“0.0000” olan F değeri bize modelin bir bütün olarak da anlamlı olduğu konusunda bilgi verirken, “0.661” olan düzeltilmiş R2 değeri de bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni %66.1 oranında açıkladığını ifade etmektedir.
Analiz sonuçlarına göre, katılım bankalarının toplam aktif rakamının yüksek olması durumunda söz konusu bankalarının karlılığının arttığı belirlenmiştir. Elde edilen sonuç literatürdeki bir çok çalışmanın sonucu ile benzerlik göstermektedir. Sonuç olarak, büyük çaptaki katılım bankaları ölçek ekonomisinin getirdiği avantajlardan faydalanarak küçük olan bankalara kıyasla maliyetlerini düşürebilmekte ve bu sayede daha fazla kar elde edebilmektedirler.
16 Kaynakça
Abreu, M., & Mendes, V. (2001, May). Commercial bank interest margins and profitability: evidence for some EU countries. In Pan-European Conference Jointly Organised by the IEFS-UK &
University of Macedonia Economic & Social Sciences, Thessaloniki, Greece, May (pp. 17-20).
Akhavein, J. D., Berger, A. N., & Humphrey, D. B. (1997). The effects of megamergers on efficiency and prices: Evidence from a bank profit function.Review of industrial Organization, 12(1), 95-139.
Alam, H. M., Raza, A., & Akram, M. (2011). A financial performance comparison of public vs private banks: The case of commercial banking sector of Pakistan. International Journal of Business and Social Science, 2(11).
Al-Tamimi, H., & Hussein, A. (2010). Factors influencing performance of the UAE Islamic and conventional national banks. Global Journal of Business Research, 4(2), 1-9.
Alp, A., Ban, Ü., Demirgüneş, K., & Kılıç, S. (2010). Türk Bankacılık Sektöründe Karlılığın İçsel Belirleyicileri. İMKB dergisi, 12, 1- 15.
Bashir, A. H. M. (2001). Assessing the performance of Islamic banks:
Some evidence from the Middle East, Topics in Middle Eastern and North African, 1-11.
Bergendahl, G., & Lindblom, T. (2008). Evaluating the performance of Swedish savings banks according to service efficiency.
European Journal of Operational Research, 185(3), 1663-1673.
Berger, A. N., Hasan, I., & Zhou, M. (2010). The effects of focus versus diversification on bank performance: Evidence from Chinese banks. Journal of Banking & Finance, 34(7), 1417-1435.
Bikker, J. A., & Hu, H. (2002). Cyclical patterns in profits, provisioning and lending of banks and procyclicality of the new Basel capital requirements.Banca Nazionale del Lavoro Quarterly Review, 55(221), 143.
Chowdhury, R. H. (2015). Equity capital and bank profitability:
evidence from the United Arab Emirates. Afro-Asian Journal of Finance and Accounting, 5(1), 1-20.
Çetin, A. C., & Bıtırak, İ. A. (2010). Banka Karlılık Performansının Analitik Hiyerarşi Süreci ile Değerlendirilmesi: Ticari Bankalar ile Katılım Bankalarında bir Uygulama. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 2(2).
17 Demirgüç-Kunt, A., & Huizinga, H. (1999). Determinants of commercial bank interest margins and profitability: some international evidence. The World Bank Economic Review, 13(2), 379-408.
Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovic, V. (1998). Law, finance, and firm growth.The Journal of Finance, 53(6), 2107-2137.
Doğan, M. (2013). Katılım ve Geleneksel Bankaların Finansal Performanslarının Karşılaştırılması: Türkiye Örneği. Journal of Accounting & Finance, 58, 175-188.
Ecer, F. (2013). Türkiye’deki Özel Bankaların Finansal Performanslarının Karşılaştırılması: 2008-2011 Dönemi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(2), 171-189.
Friedman, J. H. (1991). Multivariate adaptive regression splines. The annals of statistics, 1-67.
Goddard, J., Molyneux, P., & Wilson, J. O. (2004). The profitability of European banks: a cross‐sectional and dynamic panel analysis.
The Manchester School,72(3), 363-381.
Gülhan, Ü., & Uzunlar, E. (2011). Bankacılık Sektöründe Kârlılığı Etkileyen Faktörler: Türk Bankacılık Sektörüne Yönelik Bir Uygulama/Factors Influencing the Bank Profitability: an Apllication on Turkish Banking Sector. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1).
Güneysu, Y., Er, B., & Ar, İ. M. (2015). Türkiye’deki Ticari Bankaların Performanslarının AHS ve Gia Yöntemleri İle İncelenmesi.
Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 71-93.
Gyamerah, I. A., & Amoah, B. A. B. (2015). Determinants of Bank Profitability in Ghana. International Journal of Accounting and Financial Reporting, 5(1), 173-187.
Havrylchyk, O., & Jurzyk, E. M. (2006). Profitability of foreign banks in Central and Eastern Europe: Does the entry mode matter?.
BOFIT Discussion Paper, 5, 1-42.
Jha, S., & Hui, X. (2012). A comparison of financial performance of commercial banks: A case study of Nepal. African Journal of Business Management, 6(25), 7601.
Jiang, G., Tang, N., Law, E., & Sze, A. (2003). The profitability of banking sector in Hong Kong. Hong Kong Monetary Authority Quarterly Bulletin, (36).
18 Kahveci, E., Ekşi, İ. H., & Kaya, Z. Türkiye’deki Mevduat Bankalarında Sermaye Yapısı- Karlılık İlişkisi: 2002–2014 Yılları Arası Panel Veri Uygulama. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12, 446-461.
Karhan, C. (2015). Katılım bankacılığı ve Türkiye'deki katılım bankalarının etkinlik ve verimliliklerinin ölçülmesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
Kosmidou, K., & Zopounidis, C. (2008). Measurement of bank performance in Greece. South-Eastern Europe Journal of Economics, 1(1), 79-95.
Latif, Y., Abbas, A., Akram, M. N., Manzoor, S., & Ahmad, S. (2016).
Study of Performance Comparison Between Islamic and Conventional Banking In Pakistan. European Journal of Educational and Development Psychology, 4(1), 17-33.
Molyneux, P., & Thornton, J. (1992). Determinants of European bank profitability: A note. Journal of banking & Finance, 16(6), 1173- 1178.
Oktar, S. & Yüksel, S. (2015). Bankacılık krizlerinin erken uyarı sinyalleri: Türkiye üzerine bir uygulama İstanbul Ticaret Üniversitesi Yayınları, 14(28), 37-53.
Özulucan, A., & Özdemir, F. S. (2010). Katılım Bankacılığı (Muhasebe Organizasyonu, Uygulamalar, Finansal Tablolar& Bağımsız Tablolar). Türkmen Kitabevi.
Pasiouras, F., & Kosmidou, K. (2007). Factors influencing the profitability of domestic and foreign commercial banks in the European Union. Research in International Business and Finance, 21(2), 222-237.
Pratomo, W. A., & Ismail, A. G. (2006). Islamic bank performance and capital structure. MPRA Paper, 6012.
Saldanlı, A., & Aydın, M. (2016). Bankacılık Sektöründe Karlılığı Etkileyen Faktörlerin Panel Veri Analizi ile İncelenmesi:
Türkiye Örneği. Ekonometri ve İstatistik e-Dergisi, (24), 1-9.
Samad, A. (2004). Performance of Interest-free Islamic banks vis-à- vis Interest-based Conventional Banks of Bahrain. International Journal of Economics, Management and Accounting, 12(2),1-15.
Samad, A., & Hassan, M. K. (1999). The performance of Malaysian Islamic bank during 1984-1997: An exploratory study.
International Journal of Islamic Financial Services, 1(3), 1-14.
19 Samırkaş, M. C., Evci, S., & Ergün, B. (2014). Türk Bankacılık Sektöründe Karlılığın Belirleyicileri. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(8), 117-134.
Sephton, P. (2001). Forecasting Regressions: Can We Do Better on MARS?, Federal Reserve Bank of St. Louis Review, 1, 39-49.
Short, B. K. (1979). The relation between commercial bank profit rates and banking concentration in Canada, Western Europe, and Japan. Journal of Banking & Finance, 3(3), 209-219.
Smirlock, M. (1985). Evidence on the (non) relationship between concentration and profitability in banking. Journal of money, credit and Banking, 17(1), 69-83.
Sönmez, F., Zontul, M., & Bülbül, Ş. (2015). Mevduat Bankalarının Karlılığının Yapay Sinir Ağları ile Tahmini: Bir Yazılım Modeli Tasarımı. Journal of BRSA Banking & Financial Markets, 9(1), 9-45.
Telli, A. (2016). 1999, 2000, 2001 ve 2008 Kriz Dönemlerinde Türk Ticari Bankalarının Karlılıklarının Lojistik Regresyon Analizi İle İncelenmesi. Marmara Üniversitesi Öneri Dergisi, 12(45), 61-91.
Tunay, K. B., & Silpar, A. M. (2006). Türk Ticari Bankacılık Sektöründe Karlılığa Dayalı Performans Analizi-I. Türkiye Bankalar Birliği, Araştırma Tebliğleri Serisi, 1.
Tunay, K.B. (2001). Türkiye’de Paranın Gelir Dolaşım Hızlarının MARS Yöntemiyle Tahmini, ODTÜ Gelişme Dergisi, 28, 431- 454.
Tunay, K.B. (2010). Bankacılık Krizlerinin Erken Uyarı Sinyalleri:
Türkiye İçin Bir Model Analizi, BDDK Bankacılık ve Finansal Piyasalar Dergisi, 4, 9-46.
Tunay, K.B. (2011). Türkiye’de Durgunlukların MARS Yöntemi ile Tahmini ve Kestirimi, Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 30, 71-91.
Tuzcu, S. (2015). The Effect of Derivatives Activty on Bank Profitability Before and During the Subprime Mortgage Crisis:
Evidence From Turkey. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2015, 6(1), 29-56.
Uluyol, O., & Ekim, S. (2015). A Study of The Relationship between Banking Sector’s Profitability and Interest Rates on Deposits Using Johansen Cointegration and Granger Causality Test.
Journal of Economics Finance and Accounting, 2(1), 58-74.
20 Williams, B. (2003). Domestic and international determinants of bank profits: Foreign banks in Australia. Journal of Banking &
Finance, 27(6), 1185-1210.
Yüksel, S. (2016). Türkiye’de Cari İşlemler Açığının Belirleyicileri:
Mars Yöntemi ile Bir İnceleme. Bankacılar Dergisi, 96, 102-121.
Zarrouk, H., Daoud, K. B. J., & Moualhi, M. (2016). Is Islamic bank profitability driven by same forces as conventional banks?.
International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 9(1).Aktaş, Hüseyin, Koray Kayalıdere ve Mahmut Karğin (2013), “Avrupa Hisse Senedi Piyasalarında İnanç Temelli Endekslerin Performanslarının Analizi”, CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, C.11, S.1, ss.135-145.
