• Filozof, matematikçi, seyyah, astronom,
coğrafyacı, ansiklopedistve mühendis olan Ebu Reyhan Birûni, ilimler tarihi alanındaki geniş
bilgisine ilâveten hekimlik ve eczacılık ilminde de geniş bir bilgi birikimine sahipti. al-Saydada
farmakolojik bir eser olup beş fasıl üzerine kurulmuştur. İkinci ve üçüncü bölümlerinde basit ve karışık droglardan bahsedilmekte, eczacılık tarif edilmekte ve eczacının
vasıfları belirtilmektedir. Birûni eczacılık ilminin bitkisel drogları inceleyerek ve
drogların özelliklerini belirleyerek ilerleyebileceği inancındadır.
• Filozof, matematikçi, seyyah, astronom,
coğrafyacı, ansiklopedistve mühendis olan Ebu Reyhan Birûni, ilimler tarihi alanındaki geniş
bilgisine ilâveten hekimlik ve eczacılık ilminde de geniş bir bilgi birikimine sahipti. al-Saydada
farmakolojik bir eser olup beş fasıl üzerine kurulmuştur. İkinci ve üçüncü bölümlerinde basit ve karışık droglardan bahsedilmekte, eczacılık tarif edilmekte ve eczacının
vasıfları belirtilmektedir. Birûni eczacılık ilminin bitkisel drogları inceleyerek ve
drogların özelliklerini belirleyerek ilerleyebileceği inancındadır.
• İbn Sina (980-1037), Buhara’lı büyük bir alim, filozof ve hekimdir. İbn Sina 21 yaşına kadar Buhara’da yaşamıştır. 10 yaşında Kuran’ı ezberlemiş, sonra filozofi, matematik, geometri, tıbbi ilimler ve metafizik konularını hocalarından ve kitaplarından okuyarak öğrenmiştir. Bu sıralarda İbn Sina 16 yaşındadır.
18 yaşında devrin bütün bilimlerini öğrenmiş 21 yaşında ise ilk eserini “Toplama” adı altında yazmıştır. Kitaplarının tam adedi bilinmemekle beraber 100’den fazla olduğu sanılmaktadır.
• Bizimle ilgili en önemli eseri “Şifa” ve “Kanun fit Tıb”dır. Kanun fit Tıb, her biri ayrıca bölümlere ayrılmış 5 kitaptan oluşur. 2. kitap basit ilaçlar (droglar) konularını içerir. Bu kitap 785 kadar bitkisel, hayvansal ve madensel droğun tarifini ve kullanılışını içerir. Bu kitapta yer alan drogların çoğunluğu Dioscorides ve Galenus’in bahsettiği droglar olmakla beraber İbn Sina, Arap ve Hint kökenli drogları da alarak kitabındaki drog listesini zenginleştirmiştir.
• Kanun fit Tıb, 12. yüzyılda Latince’ye çevrilmiş, 15. ve 16. yüzyıllarda 36 defa basılmış 17. yüzyılın ortalarına kadar tıp okullarında ders kitabı olarak okutulmuştur.
Selçuklular döneminde Anadolu’da kullanılan bitkisel droglar hakkında en ayrıntılı bilgiler İbn Baytar (1197–1248)’ın El-Müfredat isimli eserinde bulunmaktadır. Bu eser Osmanlı İmparatorluğu döneminde yazılmış birçok kitap için kaynak olmuştur (Baytop 1999; Baytop 2003). Osmanlı İmparatorluğu döneminde Anadolu’daki tıbbi bitki kullanımıyla ilgili bilgileri özellikle İbn Batuta (1304–1369) ve Evliya Çelebi (1611–1681?)’nin eserlerinden öğreniyoruz (Baytop 1999).
Ülkemizde kullanılan droglar üzerindeki ilk bilimsel araştırmalar 19. yüzyılın sonlarında başlamıştır. Bu konu ile daha çok eczacılar ilgilenmiştir. Yerli droglar üzerinde araştırmalar yaparak, sonuçlarını yayınlayanların başında Giorgio Della Sudda (Faik Paşa) (1831–1913) ve Pierre Apery (1852–1918) gelmektedir.
Anadolu’yu her yönüyle konu alan çalışmalar ancak Cumhuriyet döneminde güncellik kazanarak öne çıkmış ve bu nedenle de doğa ile insan ilişkileri konuları üzerinde araştırmalar ve yayınlar başlamıştır. İstanbul Üniversitesi Farmasötik Botanik ve Genetik Kürsüsü Başkanı Ord. Prof. Dr. A. Heilbronn (1885–
1961), Türkiye’de tıbbi bitkiler alanında bugünkü anlamda, farmakognozik araştırmaları başlatmıştır (Baytop 1999; Baytop 2003).
Osmanlı İmparatorluğu döneminde de dış ticarete devam edildiği ve bu devirde sadece Anadolu’da yetişen ve yetiştirilen bitkilerin değil, imparatorluk sınırları içindeki diğer ülkelerden gelen drogların da ihraç edildiği kayıtlıdır. Cumhuriyet dönemindeki drog ticareti ile ilgili yayınlarda ise yaklaşık 70 bitkinin ihracatının yapıldığı belirtilmektedir. 1991 yılında Türkiye’den tedavide ve sanayide kullanılan 100 civarında bitkisel drogun ihraç edildiği
belirtilmiştir. 2005 yılında yayınlanan bir
çalışmaya göre Türkiye’de iç ve dış ticareti yapılan tıbbi ve kokulu bitki türü sayısı alt türler de dâhil olmak üzere 347’dir, bunlardan 139 türün ihracatı yapılmaktadır. (Bayramoğlu ve ark. 2009).
Bitkilerin Kullanılış Şekilleri
• Bitkisel drogların ilaç olarak kullanılabilmeleri için uygun bir şekilde olmaları gerekir. En basit yol droğu toz ederek olduğu gibi ya da bir kapsül içinde almaktır. Bununla birlikte kullanma şeklindeki kolaylık ve tüketilen miktarın belirlenebilmesi açısından hap, infüzyon ve dekoksiyon şekilleri de kullanılmaktadır. Ayrıca tentür, hulasa, draje, tablet gibi ilaç şekilleri de vardır.
