Kadıköy ve civarı imar plânı için bir etüd
M i m a r A. S a b r i O r a n i s t a n b u l u n son senelerdeki inşaat faliyetinin m ü h i m bir
kısmını teşkil eden Kadıköy - H a y d a r p a ş a ve b u n l a r ı n ge-niş hinterlandı günden güne inkişaf e t m e k t e d i r . Şehrimi-zin en zengin manzaralarını ancak b u r a d a son senelerde te-essüs eden yeni mesken m ı n t a k a l a r m d a d o y a r a k s e y r e t m e k m ü m k ü n d ü r . Daha ziyade basık ve az meyilli ,sırtlardan m ü -teşekkil bu araziden M a r m a r a l ı m en uzak u f u k l a r ı dahi gö-r ü n m e k t e d i gö-r .
Bu serî inkişafın muntazam b i r şekilde .temini ve bu-r a n ı n jbütün tabiî hususiyetlebu-rinin en u f a k hatlabu-rını bile k o r u y a r a k tanzim etmek i m k â n l a r ı m a r a ş t ı r m a k şehirciliğe düşen en m ü h i m bir vazifedir. B u r a d a k i şehircilik ceryan-larını şu şekilde hülâsa edebiliriz : ilk z a m a n l a r d a sırf mes-ken ve sayfiye m m t a k a l a r ı olarak tessüs eden mahallelerin son senelerdeki rağbetten dolayı kesafetleri artmıştır, p u n dan dolayı îbu mahallelerden bir .çokları sayfiye k a r a k t e r -lerini k a y b e d e r e k daha ziyade ticaret V e sanayileşme şekillerini almağa başlamışlardır. Halk bu semtleri t e r k ederek S u a -diye, Bostancı v e daha ileride M a r m a r a sahillerinde yeni semtler a r a m a ğ a başlıyor. B u yeni teessüs eden semtlere bittabi doğrudan doğruya istanbuldan gelenleri de ilâve et-mek lâzımdır.
H a y d a r p a ş a arkasındaki Acı badem, i b r a h i m ağa ve Çamlıca Kayışdağı yolu üzerindeki yeni m e s k e n m m t a k a l a r ı yine sonradan teessüs eden mahallelerdir. Demir yolunun Anadolu ana hattı b u r a d a n geçmesi yüzünden inkişaflarını oldukça güçleştiı-diği için bunlar M a r m a r a sahillerininkine n a z a r a n daha yavaş inkişaf etmişlerdir.
i m a r plânı etüdü yapılırken evvelâ bu semtler arasındaki m ü n a k a l e meseleleri ile yine bu semtlerin .sahildeki iskeleler-le m ü n a k a l e l e r i n i temin eden cadde şebekeiskeleler-lerini etüd etmek icabetmektedir.
M a r m a r a sahillerinin en m ü h i m m e t h a l l e r i n d e n biri tren hattı ve mevcut sahil yolu ile H a y d a r p a ş a ve ikincisi de Kadıköydür.
Kadıköy iskele m e y d a n ı n d a toplanan esas d a m a r l a r d a n biri doğrudan doğruya Modaya giden Moda caddesi ikincisi de Söğütlü Çeşme caddesi üçüncüsü H a y d a r p a ş a Rıhtım yo-lu ve sahil yoyo-lu boyunca M ü h ü r d a r a giden gezinti yoyo-ludur.
bir çok k ı s ı m l a r ı h a l e n genişletilmiş o l d u ğ u n d a n g ü z e r g â h ı n olduğu gibi m u h a f a z a edilmiştir. K a d ı k ö y iskelesinden başlayıp M o d a iskele m e y d a n ı n d a |nihayet b u l a n [bu cadde b u -r a y a k a d a -r gayet m u n t a z a m b i -r şekilde geti-rilmişti-r.
S ö ğ ü t l ü çeşme caddesi lamuden iskeleye gelen yoldur.
Altı yol ağzına k a d a r K a d ı k ö y ü n a n a d a m a r ı n ı teşkil eden bu y o l b u r a d a n sonra d ö r d e t a k s i m edilir. Birincisi v e en m ü h i m i S u a d i y e t a r a f ı n a ikincisi Çamlıca ü ç ü n c ü s ü K a -yışdağı v e d ö r d ü n c ü s ü de B a h a r i y e v e M o d a y a gider. Moda c a d d e s i n d e n a y r ı l a n bir kol şimdiki F r a n s ı z m e k t e b i ö n ü n -d e n Ş i f a y a v e b u r a -d a n K u r b a ğ l ı -d e r e ü z e r i n -d e n bir k ö p r ü ile B a ğ d a t caddesine b a ğ l a n m ı ş t ı r . B u y o l l a r ı n genişlikleri ilerdeki inkişaf ve i c a b l a r m a göre t a y i n edilmiştir.
Y u k a r ı d a zikredilen altı [yol ağzı geniş b i r m e y d a n h a
-line getirilmiştir. B u r a d a m ü r u r u ü b u r çok olduğu için b u m e y d a n ı K a d ı k ö y iskele m e y d a n ı n d a n sonra en b ü y ü k bir m e y d a n o l a r a k t a n z i m e t m e k icabedecektir.
H a y d a r p a ş a y o l u r ı h t ı m [boyunca deniz t a r a f ı n a d o ğ r u genişletilerek m e v c u t b i n a l a r ı n istikameti m u h a f a z a edilmiş-tir. Bu şekilde b u yolun istimlâk b e d e l l e r i n d e n iktisat edil-miş v e b u n a m u k a b i l denizi (doldurmak suretile çok d a h a ucuz bir s u r e t t e genişletilmiştir. B u y o l u n bir kısmı Nafıa V e k â l e t i n c e yeni y a p ı l m a k t a olan 'köprü ü z e r i n d e n v e on-d a n sonra hasta'naneler ö n ü n on-d e n g e ç e r e k ü s k ü on-d a r a gion-der. Diğer bir kısmı ise iyeni tanzi m e d i l e n k ö p r ü 'başındaki m e y d a n d a n sonra yine d o l d u r u l a c a k r ı h t ı m boyunca H a y d a r p a -şa g a r ı n a gider.
Yeşil sahil y o l u M o d a d a n b a ş l ı y a r a k sahil boyunca b ü t ü n i s t a n b u l u n m a n z a r a l a r ı n ı göz ö n ü n d e t u t a r a k K a d ı -köy iskelesine g e l m e k t e d i r . Bu sahil y o l u n u n şimdi m ü h i m
bir kısmı açılmış bir vaziyettedir. M ü h ü r d a r l a çocuk b a h -çesi a r a s ı n d a k i saha h e n ü z a ç ı l m a m ı ş o l d u ğ u n d a n bu iki sa-h i l y o l u p i r b i r i n e b i r l e ş t i r i l e m e m i ş vaziyettedir. Yeni plân-da b i t t a b i b u u f a k k ı s ı m l a r d a açılmış v e 'birleştirildikten sonra b u r a d a i s t a n b u l u n en ;güzel gezinti y o l l a r ı n d a n biri h u s u l e gelmiştir. Y e r i n d e y a p t ı ğ ı m tetkikatta b u y e n i açı-lan k ı s ı m l a r ı n t a k r i b e n 150 m e t r e l i k bir kısmının çok ç u k u r o l m a s ı n d a n aııcak d o l d u r m a k l a t a n z i m e t m e k m ü m k ü n d ü r . B u gezinti y o l u n u n sakin .kalması için b u r a d a n fazla o t o m o billerin geçmesine m a n i olacak tedbirler alınması i c a b e d e
-cektir. | B a h a r i y e caddesi şimdiki vaziyette altı yol a ğ z ı n d a n
iti-b a r e n Şifa yolu ile iti-birleştiği n o k t a y a k a d a r g a y e t d ü z d ü r . B u n d a n s o n r a k i istikameti bir çok v i r a j l a r y a p t ı ğ ı n d a n v e -saiti n a k l i y e güçlükle Modaya g e l m e k t e d i r . B u kısmı Şifa caddesinden itibaren m e v c u t m e k t e p b i n a s ı ile yeni yapılan a p a r t m a n b i n a s ı a r a s ı n d a k i b o ş l u k t a n istifade e d e r e k ıdüz olarak v e h a l e n boş v e istimlâki gayet ucuza m a l olacak bir şekilde d o ğ r u d a n d o ğ r u y a M o d a iskele m e y d m n a (getiril-miştir.
is-t a s y o n a gelen ve g i d e n b ü is-t ü n vesaiis-ti n a k l i y e y e m a n i olacaktır. N a f ı a Vekâleti b u ciheti gayet iyi d ü ş ü n e r e k b u r a -d a k i m ü r u r u ü b u r a m a n i o l m a m a k için -d i ğ e r b i r ^köprü ile yeni y a p ı l m a k t a olan d e m i r y o l u k ö p r ü s ü n d e n a y r ı l a n v e f e r i b o t h a t t ı n ı n ü z e r i n d e n g e ç e r e k g a r a inmesini d ü ş ü n m e k t e dir. Bu f i k i r h e r n e k a d a r d o ğ r u olsa vesaiti n a k l i y e n i n m ü -t e m a d i y e n m e y ü l i olan bir k ö p r ü d e n i n i p ç ı k m a s ı ve ond a n s o n r a K a ond ı k ö y v e Ü s k ü ond a r a g i ond e b i l m e s i için 90 ond e r e -ceye y a k ı n bir v i r a j y a p m a s ı i c a b e t t i ğ i n d e n a r a b a l a r ı n gidiş ve gelişi n o k t a i n a z a r ı n d a n çok m a h z u r l u o l a c a k t ı r .
F e r i b o t tesisatı m u h a k k a k V e k â l e t ç e tesbit edilen m e v k i d e y a p ı l m a s ı i c a b e d e r s e H a y d a r p a ş a g a r ı n ı K a d ı k ö y t a r a f ı n d a n gelen vesaiti n a k l i y e y i m u n t a z a m b i r şekilde b a ğ l a -nbilmesi için ş i m d i k i y e r i n d e n k a l d ı r a r a k H a y d a r p a ş a ça-y ı r ı denilen m e v k i ça-y e n a k l e d i l m e s i icabedecektir. H a l b u k i b u ş e k i l d e istasyon i s k e l e d e n p e k u z a k l a ş m ı ş olacak :ve m a d d î
cihetten de p e k m a s r a f l ı olacaktır. E n d o ğ r u s u f e r i b o t tesisatının V e k â l e t ç e tesbit edilen y e r d e n k a l d ı r a r a k H a y d a r -p a ş a g a r ı n ı n c e n u -p c i h e t i n e ve h a l e n l i m a n o l a r a k tesis edil-diği i s t i k a m e t e d o ğ r u n a k l e t m e k lâzımdır. , N a f ı a V e k â l e t i f e r i b o t m e s e l e s i n i b u r a d a y a p m a k ü z e r e e t ü d etmesi b i r d e -f a i c a b e d e c e k t i r . F e r i b o t t e s i s a t ı n ı n k a v a k iskelesi d e n i l e n m a h a l l e a l ı n m a s ı n ı tavsiye e d e r i m . F e r i b o t b u r a y a alındığı t a k d i r d e y u k a r ı d a b a h s e d i l e n b ü t ü n m ü ş k ü l â t l a r b i r d e n b i r e k a l d ı r ı l a c a k ve H a y d a r p a ş a g a r ı K a d ı k ö y h i n t e r l a n d ı n a da çok m ü s a i t b i r şekilde b a ğ l a n a c a k t ı r .
F e r i b o t tesisatının V e k â l e t ç e '.gösterilen 3'erde y a p ı l m a -s ı n d a n ha-sıl olacak k ö p r ü inşaat bedelile m e v c u t H a y d a r p a ş a dalga k ı r a n ı n ı n u z a t ı l m a s ı b e d e l i n i n y e k û n u K a v a k iskelesi c i v a r ı n d a y e n i d e n (yapılması i c a b e d e c e k d a l g a k ı r a n m a s r a -f ı n ı n -f a r k s ı z o l a c a ğ ı n d a n -f e r i b o t (mahallinin g ö s t e r m i ş old u ğ u m y e r old e y a p ı l m a s ı n old a n m a old old e old e n b i r ziyan o l m ı y a -caktır. P r o j e d e g ö r ü l d ü ğ ü veçhile H a y d a r p a ş a k ö p r ü s ü ö n ü n -de bir m e y d a n t a n z i m edilmiş b u n d a n s o n r a sahilin m ü h i m b i r 'kısmı d o l d u r u l m u ş ve b u s u r e t l e istasyon a n t r e s i n e k a -d a r gayet m u n t a z a m b i r r ı h t ı m y o l u el-de e-dilmiştir. B u su-r e t i h a l istesu-r vesaiti n a k l i y e n i n b u su-r a d a n geçmesi i t i b a su-r i l e ister 'estetik b a k ı m ı n d a n çok d a h a d o ğ r u d u r . B i t t a b i y u k a -r ı d a z i k -r e t t i ğ i m gibi g ö s t e -r i l e n m e v k i d e f e -r i b o t t e s i s a t ı n ı n y a p ı l m a s ı m ü m k ü n olup o l m a d ı ğ ı N a f ı a V e k â l e t i n i n esaslı e t ü t l e r i n d e n sonra a n l a ş ı l a c a k t ı r .
Bağdat caddesi A n a d o l u c i h e t i n i n en m ü h i m y o l u d u r . B u yol i s t a n b u l d a n d o ğ r u d a n d o ğ r u y a A n a d o l u i ç e r i l e r i n e k a d a r gider "hattâ B a ğ d a d a k a d a r d e v a m ettiği söylenir. A n k a r a n m i s t a n b u l a b a ğ l a n m a s ı b u yol üzerile olacaktır, otomobil y o l u o l a r a k A n k a r a - i s t a n b u l ve Boğaziçi e n esaslı b i r şekilde t a n z i m edilecek ' k a d a r (mühim b i r yol-d u r . B u yol A n a yol-d o l u c i h e t i n yol-d e n i s t a n b u l u n m e t h a l i n i teşkil e d e n y e g â n e y o l d u r . K a d ı k ö y ü n e B o s t a n c ı , S u a d i y e . Kızıl-t o p r a k Kızıl-t a n g e ç e r e k K u r b a ğ l ı d e r e ü s Kızıl-t ü n d e k i k ö p r ü d e n geçe-r e k Altı yol ağzına geligeçe-r. B u n d a n songeçe-ra m u n t a z a m b i geçe-r şekilde K a d ı k ö y iskelesine gider.
B i r y o l u K ı z ı l t o p r a k t a n a y r ı l a r a k F e n e r b a h ç e stadı a r -k a s ı n d a n v e t r e n h a t t ı n ı n a l t ı n d a n g e ç e r e -k K a r a c a A h m e t m e z a r l ı ğ ı ö n ü n d e n ü s k ü d a r a gider, i l e r i d e h a r i ç t e n gelecek ve Ü s k ü d a r i l e Boğaziçine giden otomobillerin ş e h r i n dahilî m ü r u r u ü b u r u n a engel t e ş k i l e t m e m e s i i ç i n b u y o l ş i m d i k i g ü z e r g â h ı m k ı s m e n m u h a f a z a e d e r e k v e i l e r d e k i inkişa-fını n a z a r ı s t i b a r e a l a r a k 25 m e t r e genişliğinde v e h a r i c î b i r yol o l a r a k d ü ş ü n ü l m ü ş ve v e s a i t i n a k l i y e K a d ı k ö y m e r k e z i n e v a r m a d a n d o ğ r u d a n d o ğ r u y a Ü s k ü d a r v e Boğaziçine gidecektir. B u yolun .güzergâhı m e v k i itibarile çok güzel m a n
z a r a l a r a m a l i k o l d u ğ u n d a n t e n e z z ü h yolu o l a r a k d a k u l l a nılabilir. T ü r i s t i k b a k ı m ı n d a n b u yol K a r a c a A h m e t m e z a r -lığının pnethalinî de teşkil ettiği 'için e h e m m i y e t l i d i r .
K a d ı k ö y v e H a y d a r p a ş a ş i m d i k i m e s k û n olan m ı n t a k a -l a r m d a b i r çok f a z -l a y o -l -l a r ı n d a i m î b a k ı m m a s r a f -l a r ı be-l e d i y e y e p e k b ü y ü k p i r ğırbe-lık teşkibe-l e t m e k t e d i r . Yobe-lbe-ların fazla o l a n a r ı n ı k a l d ı r m a k i m k â n l a r ı iaşağıdaki şekilde dü-ş ü n ü l m ü dü-ş t ü r . K a l d ı r ı l a c a k yolu hususî yola tahvil e d e r e k b u n u n h e r iki b a ş ı n a b i r e r a n t r e kapısı y a p ı p b u y o l u n sa-hasını b u yol ü z e r i n d e k i • m e v c u t b i n a s a h i h l e r i n e ister üc-r e t l i v e ücüc-retsiz t e üc-r k e t m e k b u s u üc-r e t l e b u y o l l a üc-r ı n b a k ı m m a s r a f l a r ı b u y o l l a r ü z e r i n d e o t u r a n l a r a ait olacaktır. H e m de b u n l a r s a k i n b i r b a h ç e d e n geçer gibi b u h u s u s î y o l d a n g e ç e r e k e v l e r i n e g i d e c e k l e r d i r . B i l h a s s a ileride şehir d a h i linde y a p a c a ğ ı m ı z y o l l a r en asrî b i r t a r z d a inşa edildiği t a k -d i r -d e b u n l a r ı n -d a i m î t a m i r a t ı n a sarf e-dilecek p a r a l a r çok fazla o l a c a ğ ı n d a n şehir d a h i l i n d e k i y o l l a r ı n a d e d i n i a s g a r i y e i n d i r m e k siyasetini t a k i p e t m e k l â z ı m d ı r . B u i m a r p l â n ı n ı t a n z i m e d e r k e n b ü t ü n s e y r ü s e f e r i u f a k y o l l a r d a n ç ı k a r t a r a k vesaiti « a k l i y e y i esas y o l l a r a n a k l e d i p ve b u n l a r ı b ü y ü k m e y d a n l a r d a b i r b i r l e r i l e b i r l e ş t i r e r e k kat'î t e k a t ı n o k -taları h u s u l e g e t i r m e ğ e çalışılmıştır. A n c a k b ö y l e l i k l e ıbü-y ü k b i r ş e h i r d e s e ıbü-y r ü s e f e r '.muntazam b i r 'şekle girebilir. B ü y ü k ş e h i r l e r d e vesaiti n a k l i y e n i n h e r y o l d a n ve h e r isti-k a m e t t e gitmesi isti-k a t ' i y y e n d o ğ r u değildir.
9 m e t r e d e n d a r olan ıbir çok y o l l a r vesaiti n a k l i y e y e h i z m e t e t m e d i k l e r i için b u n l a r ı n g e n i ş l i k l e r i olduğu gibi b ı -r a k ı l m ı ş t ı -r . Yalnız ile-ride 'ou y o l l a -r ü z e -r i n d e y a p ı l a c a k bi-n a l a r ı bi-n g e r i çekilmesi i c a b e d e c e k t i r .
B u r a n ı n i m a r p l â n ı h a z ı r l a n ı r k e n elli senelik inkişafı-n ı inkişafı-n v e h ü f u s a d e d i inkişafı-n i inkişafı-n ç o ğ a l m a s ı inkişafı-n ı 'inkişafı-nazarı i t i b a r e a l a r a k b i r çok y e n i m e s k e n m m t a k a l a r ı elde e d i l m e s i n e 4 e çalışıl-mıştır. Y e n i m e s k e n m m t a k a l a r m ı i n t i h a p e d e r k e n evvelâ h a l e n boş olan t o p o g r a f i k v a z i y e t i v e sıhhî ş a r t l a r ı itibarile m e s k e n e elverişli boş v e b ü y ü k 'araziler seçilmesine g a y r e t edilmiştir. B u n u n için H a y d a r p a ş a g a r ı n d a n en y a k ı n b i r m e s a f e d e ve t r e n h a t t ı n ı n h a r i c i n d e B a ğ d a t oaddesîle Ç a m -lıca yolu a r a s ı n d a k i Acı b a d e m ismile a n ı l a n a r a z i ü z e r i n d e en 'asrî b i r t a r z d a b a h ç e l i e v l e r d e n m ü t e ş e k k i l y e n i b i r m a -h a l l e t a n z i m edilmiştir. B u m a -h a l l e n i n ortasında b ü y ü k sa-h a l a r yeşil sasa-ha o l a r a k serbest b ı r a k ı l m ı ş t ı r . Ş i m a l c e n u p i s t i k a m e t i n d e k i d a h a geniş olan yeşil saha K a r a c a A h m e t mezarlığı yeşilliğine b a ğ l a n m ı ş v e şimal t a r a f ı n d a n Çamlıca yolu ü z e r i n d e y a p ı l a n y e n i b i r m e k t e p b i n a s i l e b u yeşil saha n i h a y e t b u l m a k t a d ı r , i l e r i d e t a n z i m edilecek b u m a h a l l e n i n çocukları b u m e k t e b e sakin y o l l a r d a n g e ç e r e k g i d e c e k l e r d i r . D e v l e t D e m i r y o l l a r ı n a ait H a y d a r p a ş a ç a y ı r ı D e v l e t D e m i r y o l l a r ı m e m u r l a r ı için u f a k b i r m a h a l l e h a l i n e getiril-miştir. Yeni t a n z i m e d i l e n b ü y ü k A c ı b a d e m m a h a l l e s i arazisi h ü k ü m e t i n olduğu h a l d e tbunu u s u l e n b e l e d i y e y e d e v r e d e r e k ifrazı b u i m a r p l â n ı n d a gösterilen şekilde y a p ı l a c a k t ı r . T e m i n edilecek v a r i d a t b e l e d i y e y e t e r k edilecek ş e h i r d a h i -l i n d e (ve b u p -l â n d a geniş-leti-lmesi i c a b e d e n y o -l -l a r ı n istim-lâk b e d e l l e r i n i elde etmiş olacaktır. B u şekilde K a d ı k ö y k e n d i k e n d i n i ive h ü k ü m e t i n hiç b i r y a r d ı m ı o l m a d a n i m a r ede-cektir.
K ü ç ü k M o d a d a y i n e m a n z a r a ve t o p o g r a f i k v a z i y e t i iti-b a r i l e m ü s a i t iti-b i r a r a z i d e d i ğ e r iti-b i r m e s k e n m ı n t ı k a s ı d a h a tesis edilmiştir. Yalnız fcu a r a z i eşhasa ait o l d u ğ u n d a n b e -l e d i y e y e b ü y ü k b i r v a r i d a t t e m i n e d e m i y e c e k t i r . B u r a n ı n ifrazı y a p ı l ı r k e n evler b i r b i r l e r i n i n m a n z a r a l a r ı n ı k a p a m ı
