1
AD(İSİM)
Canlı cansız bütün varlıkları, kavramları, duygu ve düşünceleri, durumları ve bunların birbirleriyle olan ilişkilerini tek tek veya cins cins karşılayan sözcüklerdir.
Ör : Ağa, insan, Atatürk, Ankara, Çanta v.b.
Adları;
Görev ve anlamlarına göre, Varlıkların türlerine göre, Varlıkların sayılarına göre, Yapılarına göre
Olmak üzere 4 grupta inceleyebiliriz.
1. Görev ve Anlamlarına Göre Adlar
a) Somut adlar: Beş duyu organımızla algılayabildiğimiz adlar somuttur.
Ör: kuş, dağ, terlik, ayakkabı, tabak vb.
b) Soyut adlar: Beş duyu organımızla algılayamadığımız adlar soyuttur.
Ör: Akıl, sevgi, kin, nefret, kader, iyilik, acı vb.
c) : İş ve Eylem Bildiren adlar (Eylemimsiler) : Eylem soylu sözcüklerden -me,-ma,-mek,- mak,-iş,- uş ekleriyle türetilen iş, oluş ve eylem bildiren adlardır.
Bunlara eylemsi ( Eylemimsi)denir.
Ör: Çalışmak, uyumak, durmak...
2. Varlıkların Türüne (Özelliklerine ) Göre Adlar:
a) Özel adlar: Eşi benzeri olmayan varlıkların adlarıdır.
1.Kişi adları: M. Kemal Atatürk, Nazime Şentürk 2.Unvan adları: Doktor Yekta Bey…
3.Hayvanlara verilen adlar: Tekir, Fındık, Karabaş…
4Yer ve yerleşim adları: Konya, Akşehir, Konarı Köyü…
5. Kıta, ülke, bölge adları:
Avrupa, Türkiye, Doğu Anadolu…
6.Dağ, ova, okyanus, göl, ırmak, deniz, orman adları:
Uludağ, Çukurova, Atlas Okyanusu, Van Gölü, Akdeniz…
7.Dil, din, mezhep ve tarikat adları:
Türkçe, Katolik, Mevlevilik…
8.Kurum, kuruluş, dernek, makam ve işyeri adları:
Türk Tarih Kurumu, Kızılırmak Sineması, 9.Kitap, dergi, gazete adları:
Varlık Dergisi, Deyimler Sözlüğü…
10.Ulus adları: Türkler, Araplar…
11.Gezegen, yıldız adları: Merkür, Venüs, Dünya…
Özellikleri:
* Özel adlar yazılırken cümlenin neresinde olursa olsun ilk harfleri büyük yazılır.
Ör: Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı.
* Özel adlara getirilen çekim ekleri kesme işareti (') ile ayrılır.
Ör : “Edirne'den Kars'a kadar benim güzel yurdum var.
“
* Özel adlara getirilen yapım ekleri -(lı,-ci,-ler,-gıl,-gil,- leş-ce,-siz) kesme işareti işareti ile ayrılmaz.
Ör : “Ayşeler bize gelecek. “
“Fatihler yetişmek gerek yeni fetihler için.”
* Ay, dünya ve güneş adları coğrafi terim olarak kullanıldıklarında, özel ad; bunun dışındaki kullanımlarda cins ad sayılır.
Ör : "Ay, Dünya’ dan ,Dünya’da Güneş' ten küçüktür."
"Bu güneş girmeyen evde dünyası kararıyordu."
Birinci cümlede "Ay, Dünya, Güneş" özel addır.
İkinci cümledeki "güneş" ve "dünya" cins addır.
b) Cins (Tür) Adlar:
Aynı cinsten birçok varlığın ortak adıdır.
Başlıca tür adları:
2
1.Vücut parçaları ve organ adları: baş, gövde, el ayak…
gibi.
2.Akrabalık adları: Ana, oğul, teyze, dayı…
3.Hayvan ve bitki adları: yılan, akrep, kuş, ağaç, çiçek, armut…
4.Araç adları: Kalem, tarak, elbise, gözlük, süpürge…
Özellikleri:
* Cins ismi olan her sözcük o cinsin tek varlığı için kullanılır.
Ör: Kuş, koyun, kuzu, (hayvan türünün örnekleridir) Biçimce (yapıca) çoğul eki almamış (-ler, lar) cins ismi olan sözcükler o türün tümünü temsilen topluluk ismi gibi kullanılabilirler.
Ör: Ağaç yurdun akciğeridir. (ağaçlar: Orman) 3) Varlıkların Sayılarına Göre Adlar:
a) Tekil adlar: Aynı türden varlıkların bir tekinin adıdır.
Çokluk eki (-ler, -lar) almamış adlardır.
Ör: Çocuk, çiçek, çanta, bardak v.b.
b) Çokluk adlar: Aynı türden birden fazla varlığı anlatmaya yarayan, çokluk (-ler,-ler) eklerini almış adlardır.
Ör: Çocuklar, çiçekler, çantalar, bardaklar v.b.
c) Topluluk Adları: Yapıca tekil olmasına rağmen (çokluk ekleri almadıkları halde) bir gruba veya topluluğa verilen addır.
Ör: Ordu, sürü, sınıf, bölük, aile v.b.
Uyarı: Topluluk ismi ile çokluk adlar birbirine karıştırılmamalıdır. 2
4)YAPILARINA GÖRE ADLAR
a) Basit Adlar: Yapım eki almamış adlardır. Ör: İnsan, kuş, çanta, araba, v.b
b) Türemiş Adlar: Kök ya da gövdelerine yapım eki getirilerek meydana gelen yeni anlam ve yapıdaki adlardır.
Ör : Tuz- luk (türemiş ad) Kök yapım eki
Türemiş adlar iki şekilde oluşur:
1. Ad soylu sözcüklerin kök ya da gövdelerinden türeyenler:
Ör: Odun-luk, kitap-lık, Türk-çe, kadın-cağız, gıcır-tı, fısıl-tı v.b.
2. Eylem kök ya da gövdelerinden türeyenler Dik-iş (dikmek eyleminden-ad eylem)
Yaz-mak (yazmak eyleminden-ad) Topla-n-tı (toplamak eyleminden-ad) Sil-gi (silmek eyleminden-ad)
Kaz-ık (kazmak eyleminden-ad) C)Birleşik Adlar:
İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesinden oluşan adlardır.
Birleşik Adların Kuruluş Yönünden İncelenmesi:
a)İki ya da fazla ad hiç bir ek almadan birleşebilir.
Ör: Ana-yasa, Beşik-taş, baba-anne
b) Belirtisiz ad tamlaması biçiminde kaynaşıp bileşirler.
Ör: Aslan-ağzı ,tahta - kuru(su), ateş-böce(ği) c) Bir ad veya bir eylemin birleşmesiyle oluşabilir.
Ör: İmambayıldı, Uçak savar, gece kondu
d) Sıfat tamlaması biçiminde kaynaşıp birleşirler:
Ör: Orta-köy, sivri-sinek, ak- ciğer Sıfat, ad, ad ön ad , ad ön ad e) İki eylem kaynaşıp birleşirler:
Ör: alış-veriş, dedi- kodu, biçer- döver Eylem eylem eylem eylem eylem eylem Yansıma sesleri kaynaşıp birleşirler:
Ör: çıt çıt, şak şak, hır gür v.b.
3
Birleşik Adların Anlam Yönünden İncelenmesi:
1.Birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerin her biri anlamlarını yitirir. Sözcük yeni bir anlam kazanır.
Ör: Hanım - Eli (Çiçek ismi) Ay- demir (insan ismi) Beşik-taş (semt adı)
2.Birleşik sözcüklerin içinde anlamını koruyan olabilir.
Ör: Ateş böceği (“böcek” anlamını koruyor) Sivri-sinek (“Sinek” anlamını koruyor)
3. Birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerin tamamı anlamını koruyabilir.
Ör: Ateş -kes, Yurt – sever
ADLARDA KÜÇÜLTME VE PEKİŞTİRME
Adlarda Küçültme: Bir varlığın küçüklük kavramı o addan önce kullanılan "ufak" ve "küçük" ön
adlarıyla sağlanabileceği gibi, adın sonuna getirilen “- cik,-ceğiz” ekleriyle de verilebilir.
Ör: küçük ev } ev-ceğiz.
ufak masa } masacık
Aynı ekler sözcüğe "küçümseme, acıma sevgi" anlamları da katabilir.
Ör: Kadıncağız (acıma) Yüz liracık (küçümseme) Mehmetçik (Sevgi)
Adlarda Pekiştirme: İkilemeler yoluyla adların anlamları pekiştirilir.
Ör: Köşe bucak, börtü böcek, eş dost, çarşı pazar v.b.
Ad Durum (Hâl) Ekleri
Adların değişik durumları vardır. Adlar cümledeki görevleri ve eylemle ilgilerine göre beş durumda bulunurlar.
1. Yalın Durumu: Sözcüğün ad durum eklerinden birini almamış halidir.
Ör: yolcu, gözlük, evler.
2. Belirtme Durumu (-i hali): İsim bu haldeyken
genellikle belirtili nesne olur. "i" eki ses uyumuna göre;
(-ı,-u,-ü,) olabilir.
Ör: kalem-i, dal-ı, okul-u, üzüm-ü vb.
3) Yönelme (-e hali) Durumu: Ad bu haldeyken yönelme bildirir. Cümle içinde dolaylı tümleç olur. Bu ek ses uyumuna göre "a" olabilir.
Ör :” Okula gideceğim.”
“Size soruyorum.”
4) Kalma, Bulunma (-de hali) Durumu: Ad bu haldeyken
“kalma, bulunma” durumu bildirir. Cümle içinde dolaylı tümleç olur. Bu ek, ses uyumuna göre;”-da-te-ta
“olabilir.
Ör: Televizyonda güzel bir film var.
5) Ayrılma, Çıkma (den hali) Durumu: Bu ek isme, çıkma ayrılma, anlamı katar. Ad bu haldeyken cümle içinde genellikle tümleç olur.
Bu ek ses uyumuna göre (-den,-ten,-tan) olabilir.
Ör : “Sınıftan geliyorum. “ , “Balkondan düştü. “ Uyarı:Ayrılma eki (-dan,den)değişik anlamlar içerir:
1.”Okuldan geliyorum.”(ayrılma) 3
2.”Senden çekeceğim var.” (sebep)
3.”Metresi yüz binden anlaştı.” (ölçü, miktar) 4.”Erkenden yol açıkacağız.” (zaman)
5.”Sivas’a bu yoldan gidilir.” (araç-vasıta)
Tamlayan Durumu: İsmin (-ın,-in,-un,-ün) ekiyle ad ya da ad durumundaki bir başka sözcüğe bağlanması durumudur.
Ör: Bağ-ev-i-n-in havası AD TAMLAMALARI
Bir ismin, anlamını tamamlayacak biçimde bir başka adla kullanılmış biçimine "ad tamlaması" denir.
4
Ad tamlamalarında aralarında anlam ilgisi bulunan en az-iki ad-olmalıdır.
Ör: Ayşe’nin elbisesi.
Burada asıl anlatılmak istenen elbisedir. 'Ayşe' sözcüğü 'elbisenin' anlamını tamamlamakta ve onun daha belirgin bir hale getirmektedir.
Bir başka tanımla birinci; tamlayan (belirten) ikinci;
tamlanan (belirtilen)dır.
Ör:Ayşe’nin elbisesi
Tamlayan (belirten) Tamlanan (belirtilen) 1. Belirtisiz Ad Tamlaması
Bir ad tamlamasında sadece belirtilen (ikinci sözcük) ek alır, (belirten) ek almamışsa o tamlamanın anlamında belirsizlik vardır.
Bir başka anlamda tamlayanı ek almamış, tamlananı 3.
Tekil şahıs ya da 3. çoğul şahıs iyelik alan tamlamalardır.
Ör : Sokak kapısı Tamlayan tamlanan Çam ağacı
tamlayan tamlanan Devlet memurları Tamlayan tamlanan
Belirtisiz Ad Tamlamalarının Özellikleri:
1.Belirtisiz ad tamlamalarında araya sözcük girmez;
ancak meslek veya bir yere ait özellik bildiren belirtisiz ad tamlamalarında araya sözcük girebilir:
“Kimya( yüksek) mühendisi” ,”Ankara eski evleri”
Not: Bu tür tamlamalar belirtili ad tamlamasına dönüştürülebilir:
“Ankara’nın eski evleri”
2.Belirtisiz ad tamlamalarında şu anlamlar vardır:
a) Tamlayan, tamlananın neden yapıldığını,
“vine reçeli”, “üzüm suyu”
b)Çıkış yerlerini, yetiştikleri yeri,
“Amasya elması”, “Ankara armudu”, “Çorum leblebisi”
c)Kime ya da neye özgü olduğunu,
“Coğrafya kitabı”, “Ceket düğmesi”, “Çocuk bahçesi”
d)Türünü,
“Armut ağacı”, “Kavak fidanı”
e)Ne işe yaradığını,
“Çöp sepeti”, “”Yorgan iğnesi”, “Yazı makinesi”
f)Nedenini,
“Sel felaketi”, “Deprem yıkıntıları”, “Deniz fırtınası”
g)Niteliğini,
“Kardeş sevgisi”, Sokak çocuğu”
h) Zamanını,
“Güz yağmuru”, “Öğle yemeği”, “Askerlik arkadaşı”
ı)Neye benzediğini,
“Parmak üzümü”, “Fincan böreği”
i)Yapıldığı aracı,
“Vapur gezisi”, “Telefon konuşması”
2. Belirtili Ad Tamlaması: Bir ad tamlamasında hem tamlayanın ( ilgi eki; -ın,-in-un,-ün) hem de tamlananın (3. tekil/3. Çoğul şahıs iyelik ekleri) ek aldığı
tamlamadır.
Ör :” Sokağ-ın kapı-sı.”
Tamlayan tamlanan
“ Devlet-in memur-ları”
tamlayan tamlanan
Belirtili ad tamlamasıyla ilgili özellikler:
1.Tamlayan ile tamlanan arasına sözcük girebilir:
“Annemin ( kulağımdan çıkmayan) sesi.”
2.Tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir:
“Sızısı bitmez gönlümün”(gönlümün sızısı)
5
3.Belirtili ad tamlamaları bir adı niteleyerek ön ad görevi yapabilir:
“Güzellerin güzeli Nagehan”
4.Bir ad tamlamasını da niteleyebilir:
“Sevgilerin sevgisi insan sevgisi.”
5.Belirtili ad tamlamalarında tamlayan eki”-ın “ yerine ”-den” eki gelebilir:
“Çocukların biri-Çocuklardan biri”
6.Tamlayan sözcük (özellikle iyelik adılları) düşebilir:
“Kardeşi dün bize geldi.”( onun kardeşi )
7.”Kendi” sözcüğü tamlayan veya tamlanan olabilir:
“Kendisinin görevi” “Sevginin kendisi”
8.Belirtili ad tamlamalarında tamlayan kişi adılı olabilir.
Bu durumda tamlayan ve tamlanan ekleri değişir:
“Benim kardeşim tamlayan tamlanan
9.Tamlayan veya tamlanan adıl olabilir: 4
“Öğrencilerin birkaçı” “Hangisinin işi”
10.Tamlayan eki düşebilir:
“Bizim ev(imiz) okulun karşısında”
11.Belirtili ad tamlamalarında başlıca şu anlamlar vardır:
a)Tamlayan nesnenin kime ait olduğunu bildirir:
“Ressamın fırçası” “Ahmet’in paltosu”
b) İşin kime, neye ait olduğunu bildirir:
“Çocuğun yürüyüşü” , “Kuzunun meleyişi”
c)Tamlayan bir miktarın neye ait olduğunu bildirir:
“Çorabın tanesi”, “Elmanın kilosu”
d)Niteliğin kime veya neye ait olduğunu bildirir:
“Okulun çalışkanı”, “Ayvanın sarısı”
e)Nesnenin veya kavramın kime, neye ait olduğunu bildirir:
“Çocuğun burnu”, “Masanın gözü”
3. Zincirleme ad Tamlaması:
Ör: Sokağ-ın kapı-sı-n-ın kol-u Tamlayan tamlanan
(Tamlayan;”sokağın kapısı” belirtili ad tamlamasıdır.) Zincirleme ad tamlaması üç biçimde oluşur;
1.Tamlayanı ad tamlananı ad tamlaması biçiminde
“Altın kol saati tamlayan tamlanan
2.Tamlayanı ad tamlaması, tamlananı ad biçiminde oluşur;
“Yazı makinesinin tuşları”
tamlayan tamlanan
3.Tamlayanı da tamlananı da ad tamlaması biçiminde oluşur;
“Mevlânâ Dershanesinin Türkçe soruları tamlayan tamlanan
4) Takısız Ad Tamlamaları: Tamlayanı da tamlananı da ek almayan ad tamlamasıdır. Takısız ad tamlamalarında tamlayan çoğunlukta tamlayanın hangi maddeden yapıldığını neye benzediğini gösterir.
Ör: Ağaç masa, taş köprü, demir kapı A)Ad tamlamalarının görevleri 1.Cümlenin herhangi bir ögesi olabilir;
“Bu paltoyu yapan Ayşe’nin annesidir.”
( yüklem)
“Adam evin taş duvarlarını yıktı.”(nesne) B) Adların görevleri
1.Cümlenin herhangi bir ögesi olabilir;
“Çocuk ders çalışıyor.”
6
Özne nesne
2.Benzetme ve karşılaştırma yapar;
“Taştan sert”, “ Baldan tatlı”
3.Yüzde bildirir;
“Onda bir”, “Yüzde beş”
4.Diğer sözcüklerle öbekleşir;
“Babadan kalma”, “Sabahtan beri”
5.İkileme yapar;
“Kol kola “, “El ele”
