<;eviren
R. G. D. ALLEN Ass. Dr. Neeld ~OMLEK~i
UMUMi MULAHAZALAR
Meselenin mahiyelii. ithalat ve ihracatla ilgili tutarlar her mem- lekette carl: fiyatlar iizerinden kaydedilir. Bu degerler, birka<; yIlhk bir donem siirosince kullamldlklan takdirde, ancak miibadele mik- tanndaki (veya hacmindeki) tahavviiller ile fiyatlardaki tahavviil- lcrin bile~ik neticelerini gosterir. Bu gibi verilerin analizindeki esas meselclerden biri, kIymet degi~ikliginin ne nisbette fiyat tahavviil- krinden, ve ne nisbette miibadele miktanndaki degi~melerden hu- sule geldiginin tefr,ik edilmesidir. Bu incelemede tetkik edilecek olan mesele budur.
Miibadeleye konu te~kil eden maddeler, muhtelif ~ekillerde tas- niE edilebilir; mesela gene veya ozel miibadele ~eklinde veya muhte- lif tasniflere uygun olarak biiyiik emtia gruplan halinde go~terile.
bilir. Belli bir maddenin miktarmda ve fiyatmda husule gelen ta- havviillerin tefrikini hedef tutan problemlerimizle bu tasnifin ilgisi azdlr. Miktar (hacim) veya fiyatlarm nisbi degi~meleri umumiyetle ithalat - ihracat olarak ve benimsenmi~ bulunan muayyen bazl tasnifkre gore tertiplenen ba~hca ithal ve ihrac mallan gruplarmm her biri i<;in ayn ayn takip edilmektedir DI~ ticarete kbnu olan maddeler, hepsi i<;in mii~terek bir rn!iktaI~ ol<;iisiiniin tatbi,k edileme- digi gayri miitecanis bir kiitle hal'indedir. Biitiin maddelerin «yiik Ierne tonilatosu» (shipping tonnage) veya benzeri ol<;ulerle bir tek kalem halinde kombine edilmesi, belirli bazl maksatlar i<;in uygun
C') R. G. D. ALLEN - J. Edward Ely tarafmdan derlenen «international Trade Statistics» eserindeki «index Numbers of Volume and Prices»
yazlsmdan terdime edilmi~tir.
dii~ebilir .Ancak bu usul, miktar (hacim) degi~melerinin tayini ile ilgili meselemizi <;aziimlememektedir; zira deniz nakliyatmm tanzi- mi maksatlan dl~;nnda, bir ton bugday bir ton makine tile mukayese edilemez. Mesele, ashnda indekslerle ilgilidir. ithalat ve ihracat hacmindeki degi~m.eleri al<;ebilmek, ancak indeksledn hesaplanma- slyla miimkiindiir.
Meselenin bir '90ziim li,ekli. ingiliz Ticaret VekaJetinin otomobil ihracl ile >ilgili ve Tablo l' de gasterilmi~ olan verilerini tetkik ede- lim.
Meseleyi basitle~tirmek i<;in, muhtelif biiyiikJIiikteki dart oto- mobil ge~idinden birer ~ip olmak iizere sadece dart tip otomobilin ihra<; edildigi, ve her tipin de ayni fiyata satIldlgl farzedilsin. Tab- lonun ikAnci siitununda gasterilmi~ olan kIymet tutannm, siitun l'deki adetlere baliinmesi suretiyle bulunan 1948 fiyatlan, Tab- ionun ii<;iincii siitununda gasterilmi~tir.
Otomobil ihraCl ile Hgili ka'lcm bu durumda miitecanis degil- dil', zira farkh biiyiikliikteki dart (Itomobil tipi ihata ctmektedir.
Bu bakImdan, ihra<; edilcn otomobil saylSl toplamml, ihracat mik-
tannd~lki tahavviillcrin l)l<;iisii olarak kabul ctmek uygun degildir.
Nitekim olomobil saYlsmda kaydedilen % 56 oranmdaki artl~ - 1948 yllmda ihra<; cdilen otomobH sayllSl 175.6001 iken, 1950 yllmda 274.400 olmu~tuI1 - ihracatm miktar olarak artl~ml 01- dugundan dahaeksik gastermektedir, zira 1948 Ylhna nazaran 1950'dt.' nisbeten daha biiyiik arabalar ihra<; cdilmi~tjr. Bu durum- da, ihracat hacmindcki artl~l hangi ol<;ii belirtebilecektir?
ihracat klymetindeki degi~meyi yiizde olarak ifade edelim
V=
91.160
51.078 x 100 = 178
yani, 1948 yllma nazaran 1950'de % 78 oranmda bir artl~ olmu~
tur. 1950 yllmda daha fazla otomobilin ihra<; edilmi~ olmasl, klS- men de fiyatlarm yiiksclmi~ oimasl bu artl~a tesiretmi~tir. Bu du- nunda fiYrlt artI~mln tesirinin elimine edilmesi gerekir. Bunu sag- lamanm usullerinden biri, Tablo l'in altmci siitununda gasteril-
mi~tir (siitun 3 ve sUtun 4'deki degerler <;arplmldlr). Siitun 6 top- laml, fiyatlann 1948 Yllmdaki seviyelerini muhafaza etmeled halin- de, 1950 Yll~ otomobil ihracat tutannm ne olabilecegini gastermek-
-
1 9 4 8 I
1 9 5 0 - - - -
I
Silindir haemi Cari fiyatlarla 1948 fiyatlanyla
( Santimetre kiib) Adet Klymet Fiya Adet ihrac; krymeti ihra<; kIymeti
(000) (£ 000)
( £ )
(000) (£ 000) (£ 000)- - - - -
- - - 2
-I
1 3
- - - -
4 5 6
I
1000 den az ... 15,9 3,527
I
222I
I ,----
28.8 7.210 6,394
I
1000 - 1600 den az 127,5 33,138
I
I I 260 166,1 47.896 43,1861600 - 2200 den az 24,4 9.789 ! 401
I 47,9 i 19.181 19.2G8
2200 ve fazla 7,8 4.624 I ! 593 31,6 16.873 18.739
i - - - - -- I
Toplam ... , ... 175,6 51.078
I I
- - - - ---274,4 i 91.160
I 87.527
tedir. Bu tutar, 1950' yIll ihracatmm cari fiyatlarla olan klymetini gosteren siitun 5 yekunu ile kar~lla~tlnlacaktlr. Siitun 2 ve siitun (. toplamlan kar~Ila~tmJdlgmda, 1948 Ylhnda 51.078 bin sterlin tu- tanndaki ihracatm, 19.'50' yllmda sabit fiyatlarla (1948 fiyatlan) 87.527 bin sterline yiikselmi~ oillugu gc>riiimd<:tedir. Bu iki yekCt nun birbirine oram, ihracat miktarmdaki degi~menin bir olc;i.isii durumundadlr; fiyat tahavviillerini ihtiva etmemektedir. Miktarla ilgiii indeks ~oyle olacaktIr:
Q= 1948 fiyat'Janyla 1950' ihracatl --- ---- --- -~ x 100
J 948 fiyatlanyla 1948 ihracatl
87.527 51.0'78
x 100
=
171Bu indekse temel devre tart11l (base weighted) indeks adl veril- mektedir, zira temel veya baz Ylll olan 1948 Ylll sabit fiyatlan kul- lamlmaktadlr.
Ihracat fiyatlanndaki artl~l tesbitc imkan veren miitenazlr bir OlC;ii, miktar ve £iyat indekslerinin ihracat kIymetindeki degi~meyi
belirtobilecegi hususundan harckot cdilerok clde edilobilir:
v
= P xQ1,78
=
P x 1,71 (V ile Q'nunlOO ile <;:arpllml~ ~ekli, nazan iti- bara almmaml~tlr.)\'e buradan P =
1,78
1,71 x 100 = 104 1950' fiaytlanyh 1950' ihracatl
P
=
~---~-.--_ ... ---.--
x lOG1948 fiyatlanyla 1950' ihracatl oldugu kolayca goriilmektedir.
91.160'
x 100' = 104 87.527
Fiyat seviyelerinin mukayesesi, ikinci veya cari Yll olan 1950' de ihrac; edilmi~ miktarlar vasltaslyla yapIldlgmdan, bu fiyat indek- sine cari devre tartIll (current weighted) indeks adl verilmektedir.
Bu indeks, kIymet taha.vviillerini belirten V degerinin, daha on- ceden e'sasen hesaplanml~ olan mi!ktar indoksine boliinmesiyle e1de edilebilir. Netice a~agldaki gibidir:
v =
P x Q1,78 = 1,04 x 1,71
Netice olarak, ihrac,: edilen otomobillerin kIymetinin 1948'den 1950 Yllma % 78 nisbetinde arttlgl, miktardaki % 71'lik artl~m, fi- yatlardaki % 4 oranmdakd. artl~la birle~mi~ oldugunu ifade edebi- liriz_
Birc;ok lilke, kIyme:t VIC miktar indeksIeriyle ilgili c,:ah~malann
da standart olan bu usulli benimsemi~tir. Usfll, daha ~umullli ka- lcmlcri, veya ithalat veya ihracatm tamamlm kapslyacak !;'ckilde
geni~;;letilebilir. 1938 vc 1947 Ylalnndaki ingitere ihracatmm tama·
ml ic,:in bu metod a~agldaki neticeleri vermi~tir (1) :
Ylltar 0) 1938 (2) 1947 (3) 1947
ihracat kIymeti (£ milyon) 471 ( Cari fi ya tarla ) 1138 (Cari £iya tlarl a)
524 (1938 fiyatlanyla) Burada (1) vc (2)'dcki degerler, kaYlth olan fiili degerlerdir;
sadc::::e (3) ·(j,zcl bir c.ah;;ma mahsultidlir--1947 ihracatI kalem kalem 1938 yIlI fiyatlanyla degerlendirimi~tir.
1938 = 100 csasma gore 1947 YI~1 indeksleri ~oyledir:
(2) 1138
Klymet V = - - 100 = - 100 = 241,6
(1) 471
(3) 524
Miktar Q - 1 0 0 = - 1 0 0 111,2
(1) 471
(2) 1138
Fiyat P = - - 100 = - - 100 = 217,2
(3) 524
ve 2,416 = 2,172 x 1,112
1938 yllma nazaran 1947'de ihracat klymetinde kaydedilen % 142 oramndaki artl~, % 117 oranmdaki fiyat artl~lyla % 11 nisbetinde·
ki miktar artl~lm ihtiva etmektedir.
(1) Tabla 3'e bakllliz.
M:iktarlar ve fiyatlar. Otomibil ihraci He ilgili misalde, miktar·
lar otomobil saylSl, fiyatlar da otomobil ba~ma ingiliz liraSI biri- miyle ifade edilmi~tir. Mamafih, ticarete konu te~kil eden muhtelif madelerin fiyat ve miktarlany~a ilgili tarifler biraz tetkike muh·
tac;:t!r. Miktar umumiyetle farkh vahitlerlc mesela otomobil saylSl, aglrhk ic;:in kullamlan «kiic;:iik ton» (short tons) veya ihracatta ha·
dm igin benimsenmi~ olan «yiikleme tonu» (shipping tons) ile ifa- de edilebilir. Maddelerin miitecanis oimasl halinde bu hususun onemi yoktur, zira olc;:ii birimleri arasmda kat'i ve sabit ili~ki oIa·
caktlr. Maddelerin c;:e~idi ve kalitesi zamanla degi~iyorsa ve bilhas sa terkip bakImmdan farkh olan muhtelif kalemlerden miite~ekkil
se, miktar olc;:ii birimi onem kazanmaktadlr. MescH't 1948 yllmda ingiltere'den ihrac;: edilen 175,6 bin otomobilin takriben % 4,5\
1950'de ihrac;: edilen 274,4 bin otomobilin de % 11,5'i en biiyiik tip.
tendi. Sayet otomobillerin agmklan goz oniinde tutularak kaYlt
yapIlml~ olsaydl, en biiyiik otomobillerin miktan 1950 Yllmda daha fazla olacagl gibi, daha miihimi, 1948 yllma nazaran 1950 Yllmda
kaydedilen degi~me miktan far kh olacaktl.
Maddeler muhteva balnmmdan degi~tikleri takdirde, birim fi, yat! hususunda da bir indilik bahis komlsudur. Bu husus ise, fiyat tahavviilleriyle ilgili indekslerde kullamlacak olan fiyatlarm fark- II olarak tefsir edilmesiyle neticelenmektedir. Fiyat bir yandan bi- rim klymeti, yani bir meta grubunun kaydedilmi~ toplam kIymcti.
nin toplam miktarma boliinmesini ifade edebilir; Diger taraftan fi- yat, ihrac;: veya ithal edilen mallann muamele gordiigii rnuayyen bir piyasadaki ve belirli ozellikleri haiz emtiamn cari fiyatml da ifade edcbilir. Birim klymeti sadece cari fiyattaki tahavviilleri degil, ba- his konusu emtia grubumm terkibindeki degi~meleri de aksettir- mektedir. Emtia grubunun viisatini tahdit etmekle, yani ayni kapa·
sitedeki otomobilleri ayni grup ic;:inde miitalaa etmek suretiyle, bi- rim kIymeti ile cari fiyat arasmdaki fark azaltIlml~ olur, fakat asIa tamamiyle bertaraf edilemez. Tatbikatta her cmtia grubu kalite ve·
ya dns bakImmdan hayli farkh oMugundan, miibadele kIymcti bir tck cari fiyataistinaden bulunamaz.
Mesela yukanda zikredilen Tablo 1'in iic;:iincii siitunundaki ka·
Yltlar, basitle~tirici faraziyeye istinaden cari fiyat olarak ahnml~tlr.
Buna mukabil 1948 Yllmda, bir tek birim kIymeti elde edilebilir:
51.078 bin sterlin kIymetinde 175.600 otomobil; otomobil ba~ma
291 ster1in eder. Otomobil ba~ma 291 sterlinlik bu birim klymeti~
ihra<; edilen otomobillerin tip itibariyle terekkiibiine baghdlr. Bu sc- bepten dolaYI, eger 19501 Yllndaki gibi 274.4001 otomobil, fakat 1948 yIll fiyatlanyla ihra<; edilmi~ olsaydl, bunlann toplam kIymeti Tab- 10 1 'in altmcl siitununda gasterildigi gibi 87.527 bin sterlin olurdu.
Eu durumda, gariildiigii gibi, carL fiyatlar miinferiden yine ayni 01- duklan hal de, ihra<; edi1en otomobil ba~ma birim kIymcti 319 ster- lin olmu~tur. Aynca, Tablo 1 'in ii<;iincii siitununda gasterilmi~ 0-
Ian dart ayn fiyat da aslmda birim kIymeti mahiyetindedir, zira dart otomobil tipi grubunun her biri az veya <;ok gaynmiitecanistir.
Tatbikatta indeksler, miibadeleye konu te~kil eden mad dele- rin kaYltlanna istinaden <;:lkanlmaktadlr. Bu durumda fiyatlar, bi- rim klymeti olarak kabul ve tefsir edileceklerdir. Yazlmlzda de ahnacak olan mesele buclur_ Mamafih, indekslerle ilgilli hesaplann bazIlannda bazl memleketlerin birim klymeti yerine cari fiyat kul- landlklarma i~aret edelim; Cari fiyat hesaplarm pek azmda ve na- ()iren kullamVmaktadlr ve birim kIymete istinaden yapllan <;ah~
malarm esas mahiyetini umumiyetle degi~tirmemektedir_
indeks te~kilinde ekseriyetle miktar (veya hacim) indek- sine onem verilmekte, fiyat indeksi de benzer bir :;;ekilde, yani birim kIymetleri indeksi gibi elde edilmektedir. Mamafih bir <;:ok
·lilkc, ithalflt~tlar veya ihracat<;:Ilarca yapIlan fiyat tekliflerine isti- naden bir ithaLlt veya ihracat fiyat indeksi hesaplamak ihtiyacml hissetmektedirlcr. Eu indeksler genelMkle muhtelif piyasalardald cari fiyatlara intinad ettirilmi:;; olan toptan e~ya fiyatlan gene]
indeksinin bir par<;asl olarak veya onunla birlikte incelenmektedir.
INDEKS TiPLERi
Giri~. Miktar ve fiyat indek'slerinin tayini meselesiyle ilgili ola- rak basit bir izah yapIlml~tlr. Mesele en basit ~ekliyle ortaya konul-
mu~ ve tatbikatta kar~Ila~llan karma5lkhklardan <;:ogu nazan itiba- ra almmaml~tlr. Aynca, bclirtilmi~ olan hal tarzmm yegfme olmadl- gl, imkln dahilindeki hi.r <;:ok hal tarzmdan sadece biri oldugu ko- layca anla~llabilir. Eu faslm bundan sonraki kisml bahiskonusu
karma~lldlklarla ilgilidir ve haliyle teknik mahiyette olacaktIr.
hahl kolayla~tlrmak maksadlyla cebirscl sembollerden fayda-
lamlml~tlr. $ayet hir Ulke, kalitesi degi~meyen bir tck meta <;e:;;idi ihra<;: ediyorsa, muayyen bir devre zarfmda p fiyatJYla q birim ih- 1'a<;: etmi;; o~sun. Bu takdirde ihracatm kIymeti
v
= p x qolacaktIr. «0» ve «lli», mukayese edilen iki devreyi gostersin, bu tak- dirde:
Vn pn <Tn
dolaYlslyla
_ _ = _ _
x _ _Vo po qo olacaktIr.
Burad8, Vo/Vo bymct dcgi;;mc:,j, pn/po fiyat unsuru V '2: qn/ q8
miktar unsuru ile izah edilmektedir. Fakat ihra<; edilen emtia <;e-
~jdi artar artmaz, boyle bir izah tarzl miimkiin olmamaktadlr. Em- tia Ge;;itlcri topbmlm L ilo gostormek vo p ile q scmbollcrini muay- yen bir meta <;e;;idine atfetmek suretiyle,
dolaYlsly]a
Anc'1k Vn/Vo ifadcsi
Ct
pn/po x L qn/qo) <;arplmma c;;it olma- dlgmdan, byrnet dogi~ikligini nc bu usullc, nc de fiyat ve niiktm tahavviillerini ayn aynbelirten diger basit unsurlar yard llTIlyI a iza:h Cltmek miimkiin degildir. Vn/V u ~cklinde ifade ettigimizkIy- met dcgi~ik1iginin izahl daha komplike olmah, ve bundan ba~ka.muhtclif tarzlarda ,izah edilebilmelidi]1,. UsUflerden biri, cari (n) devre fiyatlanyla degerlendirilmi~ olan esas (0) devredeki ihracatl ifade eden L pnqo ifadesinin kullamlmasldlr. Bu ta,kdirde fiyat unsuru, yukandaki <;apraz degerlcmenin (cross-valuation) Vo'a ora- mm ifade etmeiktedir; bu ann, ihra~ cdilon qo miktarlan vasltaslyla fiyat tahaV'viillerini ol<;me,ktcdir. Miktar unsuru (qn/qo) iso, i:hraca- tm sahii pn fiyatlan vasrtaslyla miktar dcgi~mderinin bir ol9iisii, V n' a toriminin <;apraz degcrlem,cye (cros,s-valuation) oramdlr. ihn- ci bir usCtI de, LPoqn <,:arpimmm, yani telfid devre fiyadanyla del-
gerlcndirilmi~ olan cari devre ihracatmm kuIlamlmasldlr. Bu tak- dirde, biri fiyat ve digeri de rniktar iGin olmak iizere iki indeks [or- miilii elde edilmi~ oIur; Otomobil ihraCl ile ilgili misalde de elde edilen bundan ba~ka bir~ey degildir.
Bunu cebirsel olarak a<;lkhyahm!
Vn L pllqo L pnqn L pnqn L poqn
- - = _ _ _ _ ~ x ____ _ _ _ _ _ X _ _ _ _ _
Vo L poqo L pnqo L poqn L poqo
Burada her iki <;arplmda da birinci <;arpanlar fiyat, ikinciler de miktar indeksleridir; KlYmet degi~ikligini izah etmenin muhtemel
~ekillerden ikisi bu suretlle gosterilmi~ olmaktadlr. ASll problem, ticarcte konu te~kil eden maddelerin gayrimiitecanis 0lma5mdan dogmaktadlr, ve tatbikatta kar~Ila~Ilan gii<;tiik~ oze[ durumlarda hangi tip indekslerin kullamlacagl hususunda karara varmaktlr.
Problemin bu ~ekide ifade edilmesiyle, ba~ka bir husus da a<;lk hga kavu~maktadlr. Mesele bas it olmakla beraber, tatbikatta umu·
miyetle ihmal edildiginden, anla~amamaihklara yol a<;abilir; Tes·
bit edilme5i gereken husus, zamanla klymette husule gelen degi~me
dir ve bilindigi gibi klymet, fiyatla miktar <;arplmma e~ittir. Bu suretle, kIymet degi~ikliginin, (VIl - Vr») farkh olarak degil, (Vn/
Yo) oran:. ~eklinde incelenecegi kendiliginden ortaya <;lkmaktadlr;
yani bahis konusu olan para birimlerinin mutlak atl~l degi,l, nisb]
artl~ldlr. Aynca, tesbit edilmege <;ah~llan fiyat ve miktar unsurlan- nm toplaml degil, <;arplmldlr; ve hiri fiyat tahavviillerini digeri de miktar tahavviillerini aksettiren her iki <;arpan da oran ~eklinde
dir. Hiilasa, klymetteki nisbt degi~menin tahlili, nisbt fiyat tahav- viilleriyle nisbt miktar degi~melerinin <;arplmlarmm analizi ~ekHn
de olacaktlr. Klymetteki mutlak bir degi~meyi, fiyat veya miktar tahavviillerinin bile~imi olarak izah etmek her zaman i<;in miim-
kiin degildir; bu husus ileride bir misalle izah edilmi~tir (s. 70-71).
Son olarak ~una da i~aretetmeliyiz ki, burada tipik bir meta i<;in kul1amlml~ olan q miktan ile p fiyatl, tatbikatta terkibi farkh kalemler i<;in kullamlacaktlr. Muayyen bir meta grubu i<;in umumi·
yetle once miktar ol<;ii. birimi se<;il:ip tatbik edilmektedir; Fiyat bu takdirde, emtia grubunun birim kIymeti mahiyetindedir ve grubun terkibine baghdlr.
indekslerin tasnifi. Miktar (hacim) degi~melerinin fiyat (bi- rim kIymcti )tahavviillerinden tefrik edilmesi maksadlyla, muhtelif indeks <;e~itleri kullamlabilir. Tablo 2'de cebrik olarak izah edildigi ve evvelce ver.ilmi~ sembollerle gosterildigi gibi indeksler, sabit
esash ve zincirleme indeksler 01arak iki biiyiik grupta toplanabilir.
Tabloda yer alan indeksler oran ~eklinde gosterilmi~lerdir; Ekse- riyetle kullamlan yiizde ~ekline konulmalan i<;in, 100'le <;arpllmala-
1'1 gerekir.
Sabit esash indekslerde cari devre (n), once den tesbit edilmi~
sabJt bir temel (0) devre ile kar~;illa~tmlmaktadlr. Bn durumda, ba- his konusu indeksler, miibadele edilen maddelerin kaYlth klymetlc- Linden ba~ka, daha once den de zikredilen <;apraz dcgerlemenin (cross - valuation) te~kilini gerektirmcktedir. Bunlan cebrik olarak ifade edecek olursak;
Temcl dervre fiyatlanyla dcgerlendirilen cari dervre miktarlan.. L poqn Cari fiyatlarla degerlendirilen tcmel devre
miktarlan.. L pnqo
Temel devre fiyatalnyla degerlendirilmi~ cari devre miktarlhn ile, cari fiyatlarla degerlendirilmi~ temel devre mtiktarlan vc kaYlth kIymetlcri ifade eden poqo ile pnqn arasmdalki oranlar, iki miktar ve iki fiyat indeksini meydana getirmektedirlcr. Miktar indcksle·
rinden olan (01), teme! Ylla ait po sahit fiyatlanyla dege:rlendirilen mi<k'lrlrlan, yani qn ile qo'l kIyaslanmaktadlr; Baz Ylh fiyadan tartl olarak kullamldlgmdan, temel devre tartIh (base weighted) miktar indeksi 01ar3,k isimlendirilmektedir. 02 ayni mu,k'ayelseyi po cari fi- yatlan yardlmlyla saglamaktadlr; ince1cnen (cari veya veri) devre·
deki fiyatlar tart] olarak kullamldlgmdan, 02 miktar indeks.i cari devre tartlh (current weighted) miktar indeksi olarak isimlendiril·
mektedir. Tablo 2'de goriildiigii gibi, her biri, miktar oranlarmm tar'tlh ortalamasl olara,k irade edilobilir. 01, tartl olarak Wo = poqo'l, yani esas devre kIymeterini kabull eden, her meta i<;in hcsaplanml~
ol'an qn/qo bash mikltar inde:kslerinin tartIh ortalam3"Sldlr. Ayni ~e
kilde 02 de bir t3rtIh ortalamadlr; yani qo/ qn bash milktar inde:k'Si TIle tarh IQ1arak cari ,devre klymetleri - Wn = pnqn - tatbik edit-
mi~tir. Fiyat indeksled olan PI ve P/nin durumlan da aymdlr. iki miktar veya fiyat indeksinin geometrik ortalamasl, <;apraz tar- tIlt indeks olarak ifadc edebilecegimiz Fisher'in ideal indeksini ver- mektedir.
Zincirleme indeksler i<;in de tamamen ayni ~ekiller kuUaml·
makta, sadece (n) cari devre He bir evvelki (n-1) devre mukayesc
TABLO
:lNDiKS Tip L E Ri
Indeks -I:lpi
.~~c~,dSl. in..!ek,.., Temel dcvre -lar-bl. (WO"o.R,g,)
<;ilprh tad.lll (1'\~HH idec1L)
C~"i del/re larl,lo
Q.(o.n)= o'Er.
'n ___ _
I)'. 9.
- -'k'&.(9?k)
- E W.
Q3(o.n)=~
Q.(n.,.n) =~
I:Pn'ln-1
Q,(n'l.n)=~
Fid-l indeksi
PCon\=~
, . 1 EP.9.
= Iw.(Pn/Al
!w.
edilmektedir. Sabit bir devre esas kabul edilmek suretiyle tertip cdilen bir indeksi, yani sabit esash bir indeksri eido etmek ic;in, be- lirli bir ydm zinciI'leme indeksini evvelki Yillann indekslcriyle e,arpmak gerckir. Tatbikatta muayyen bir devre ilc bir evvclki ara- smdaki rablta, muhtelif tarzlarda izah edilmektedir; mesela her- hangi bir yd, bir evvelki ile, herhangi hir ay da, bir evvelki Ylhn ay (veya ilgili ay) ortahmasl ile kan;;lla~tmlmaktadlr.
Miktar ve fiyat indeks'leri, cari devrede es·as devreye nazaran husule gelen kIymet tahavviillerinin tahlili maksadlyla birle~tirile·
bilirler:
v
(o,n)Sabit esash indekslerde, miktar ve fiyat indekslcrinin c;arplmlan
a~agldaki gibidir:
Miibade1e edikn maddelerin kaYltanndan V kIymcti bulunabiIece- gin den, yukanda vcrilmi~ olan c;arplmlarm her birinde sadccc bir indeksin hesaplanmasl kafidir; V degcrinin, hesaplanan indeksc bo-
liinmClsiyle, bilinmiyen inddcs cldo c:diLmcktedir. MClsel£l L poqn dc- gerinin (tatbik'atta ekseriyetle bu dcgcr hesaplanmaktadlr) hcsap·
landlgml ve 01 miktar indeksinin elde cdildigini farzcdcEm. V loy- metinin buna boliinmesi surctiyle, cari dcvre tartl fiyat indeksi dde cdiecektir;
V Pi. =
Ayni miinasebetler zincirleme indeksler ic;in de mevcuttur. Mesela;
P21 (o,n) (zincirlemc) = P2 (O,l) X P2 (1,2) x ... P~ (n-l,n) V (0,1) V (1,2) V (n-l,n) --- x ---~x ... .
Ot (0,1) 01 (1,2) V (n-l,n) V (O,n)
I
o
(O,n) (zincirleme)Misal. ingiliz Ticarct Vekalctince yaYlmlanan ihracat rakam lanna istinaden, sabit esash indckslerin hcsaplam!51 Tablo 3'de gos- terilmi!5tir .1930 ve 1935 yIllanmn miktar vc fiyat indckslcri muka- ycse edildig,inde, bunlann hem en hemen ayni oldugu gOliilmekte- dir. Genel olarak;
V
=
PI X 02 = P2 X 01 = P3 X 03~ekinde ifade ettigimiz miinasebet, 1935 yIll ic;in a!5agldaki gibi 01·
mU!5tur:
0,746
=
0',858 x 0,870'=
0,821 x 0,908 = 0,839 x 0,889Hangi iki.1i indek's grubunun kullamlacagl mcsc1esi pck cinemli de- gildir; Burada P3 03 c;arplmma da yer verilmesinin sebebi, bu hu·
susu teyid mahiyetindedir. Vanlan umumi netice !5udur: 1930 Yllma
TAllLO: 3 ingilterc.nin ihracah
Klymetlcr
Cari fiyatJarla hirinci ytl ktymcti (1) ... ' ... ' ...
ikinci ytl fiyatlanyla hirinci ytl klymeti (2) ... ... ... .., Bil'inci yll fiya.tlarlyla ikincri ytl klymctl('ri ('I) ... ... .., ...
Cari fiyatlal'la ikinei ytl ktymeli (4) , .. '" ...
(1. )
Klymot V
= - - -
100 ...(1)
(3)
Miktar Q1
= - - -
100 .... "(1) (4)
100 .... ., (2)
Q3
= V
Q1 x Qz (2)Fiyat PI = - - - - 100 .... "
(1) (4) (3)
100 ... ,
- - - _ . - - _ . _ ' - - - , ; - - - - 1930/1935
£ (milyon) 571
490
519
1935/1938
£ (milyon) 426
486
418
471
1938/1948
£ (milyon) 471
114<7
524.
1138
- - - ---- -_._ .. _. __ . ---_ .. _----
1935 (1930
=
1()0)74,6
90,8
87,0
88,9
85,8
82,1
83,9
]938 (1935 = 100)
1l0,5
98,1
96,9
97,5
114,6
112,6
113,3
1947 (1938
=
100)241,6
111,2
99,2
105,0
243,6
217,2
230,0
- -.---~---~.---~----~
nazaran 1935 Yllmda ihracat klymetinde kaydedilen % 25 nisbetin, deki dii~me, fiyatlardaki takribi % 16, ve miktarlardaki takribi
fl'() 11 oranmdaki azah~m bile~imidir. 1935 - 1938 devresi i<;in de benzer bir durum bahis konusudur. Diger taraftan, 1947 ydmm 1938'le mukayesesi, muayyen bir sonuca varma imkamm vermemek.
tedir, zira ikili indeks gruplan birbirlerinden tamamen farkhdlr:
2,416 = 2,436 x 01,992 = 2,172 x 1,112
=
2,3001 x 1,050Bu durumda, fiyat ve miktar tahavviilleri hmusunda isabetli bir fi·
kir iled siirmek miimkiin degildir; ikinci Diinya Harbi sonrasmda miibaderleedilen maddelerin terkibindeki degi~meler, ihracat kly·
metinde kaydedilen % 142 oranmdaki artl~tan ne kadannm fiyat tahavviillerinden, ne kadannm da miktar degi~melerinden meyda·
na geldigi hususunun dogru olarak cevaplandmlmasml imkanslz kIlmaktadlr. Bilhassa rrl.iktar tahavviillerinin yonii belirsizdir; Q2' deki ciizi bir dii~meye mukabil, Ql'de yiikselme goriilmektedir. Her
~lekadar P3 ve Q3 gosterge olarak kullamlabilirlerse de, bunlarm da birer ortalama olduklan hatlrdan <;lkanlmama11dlr.
Tabla 3'de giC)s,terilen her dcvre i<;in PI
>
P2 ve Ql>
Q2 oldugu, yani temel devre tartIh fiyat ve miktar indekslerinin, cari devre tar- tlhlardan daha biiyiik olduklan goriilmektedir. Mutlak surette olma- maIda beraber, ekseriyetle boyledir. Aynca, incelenen devrede fi·yatlan yiikselen mallara olan talep, veya bunlarm istihlakl azalmaga miitemayilse, yukandaki baglantl yine bahis konusu olacaktlr.
indeksler, tahavviil oranlannm <;arplml ahnmak suretiyle tc~
kil edilmi~lerdir. 1930 Ylhna nazaran 1935 yIlI ihracat klymetinde kaydedilen % 25 oranmdaki dii~menin, % 11 nisbetindeki miktal
azah~l ile % 16 oranmdaki fiyat dii~ii~iiyle izah edilebilecegi sonu·
euna vanhyorsa ~ayet, bu husus basit bir ~ekilde a~agldaki takribi bagYantlyla ifade edilebilir:
0,75
=
0,84 x 01,89Ayni hususi fiiH degi~melerle (milyon sterlin olarak) ifade et- miye <;ah~mak, daha iyi bir net ice vermiyecektir. Mesela cari devre- tartlh P2 fiyat indeksi 1930-1935 devresinde deflatOr olarak kullam-
lablir; bu takdirde a~agldaki net ice dde edilir:
Cari fiyatlarla 1930 Yill ihracat loymeti ... . 1930' fiyatlanyla 19i35 yIlI
426 ihracat klymeti ... - -_ _
0,821 Cari fiyatlarla 1935 YIlt ihracat loymeti ... .
£ (milyan) £ (milyan)
571
Miktardan dagan lnymet aza1t~1 . ... ... 52 519
Fiyattan dagan kIymet 426 azah~l ... 93
Toplam klymet azah~l 145
Ha~ka bir deflaWr kullamldlgl takdirde, farkh bir netice elde edi·
Iecektir; PI kulamldlgl takdirde, a~agldaki neticc elde edilir:
Ca ri fi ya tlarla 1930 YIh ihracat loymeti ... . 1930 fiyatlanyla 1935 yIlI
426 ihracat loymeti
0',858 Cari fiyatlarla 1935 Ylh ihracat kIymcti ... .
571
Miktardan dagan lnymet
azah~l ... 74 497
Fiyattan dogan lnymet 426 azah~l ... 71
Toplam kIymet azah~I 145
Fiyat tahavvtillerinin terisinin bertaraf edilmesi: baklmlndan lyl bir usfrl degildir bu metod, zira incelenen ylla ait kaYlth klY- metin, temel devre tartI'h PI indeksine boltinmesi uygun degildir.
Mamafih, tatbikatta ekseriyetc bu metod kulIamlmaktadlr, <;tinkii mutlak tahavvtillerin hcsaplanmasmda, nisb'i degi~melerin ikili in·
dcks gruplan halinde gi5sterilmcsindeki zoduk bahis konusu degil.
dir. Diger taraftan, fiyatlann kIymet tahavvtilleri tizerindeki etkile- rinin ara~lInlmasma, miktar tahavviillerindeki etkilerin incelenme- sinden evvel ba~Iamlacak olursa, ba~ka (ve ~liphesiz dagru) bir ne tice elde edileccktir. Uygun bir enflatOr (inflator) olarak PI kula- mldlgl takdirde, hesaplama ~oyle olacaktlr:
£ (mily:on) £ (milyon) Cari fiyatlarla 1930 YIlt
ihracat luymeti ... '"
1935 fiyatIanyla 1930 YIh
jhracat klymeti ... 571 x 0,858 Cari fiyatlarla 1935 YIlt
ihracat klymeti ... .
571
Fiyattan dogan klymet 490 azah;> 1 ... 81
Miktardan dogan klymet 426 azah~I. . . . 6\4
Toplam luymet azah~I 145
Goriildiigii gibi, miktar ve fiyat tahavviilerinin dogrudan dogruya nisbi tahavviiUer ~eklinde ifade edilmcsi va nisbi bymet degi~ik1ik
lerinin tahlilinde bunlarm birer <;arpan olarak aimmasl <;ok daha mantlki ve daha az mUf,lflk olmakt2.rhr.
TATBiKATTA KULLANILAN iNDEKSLER
Muhtelif memleketlerdcki tatbikat. Belli ba~b memlekctlcrde- ki tatbikat ile ilgili bir incelemcde (2), ~u umuml miilahazalara yer
verilmi~tir.
Tem,el dClvre tartlh 01 indeksi umll.l1lJiyetlc
Ct
p"qn) degeri yar- dlmlyla dogrudan dogruya hesaplanmakta, cari devre tartlh fiyal i.ndeksi P2 de, «V)} dcgerinin 01 indeksine b(51i.inmcsiyle elde ediI.mektedir. Bll. metod, ingiltere ve daha bir<;ok memlekctte - Bel<;i- ka, Cekoslovakya, Fransa, Hollanda ve Norve<; - uygulanmakta- dir. BaZl memlekctlerde ise, ayni indekslcrin dde edilebilmosi i<;in, dogrudan dogruya cari devre tanltl fiyat indeksi P2 hesaplamakta
«V)} degerinin P2 indeksine boliinmesiyle, temel devre tartlh miktar indeksi 01 bulunmaktadlr; Hindistan'da (1927-1928 bazh indeksle-
rin 1949 Ylhndan evvelki hesaplam;> tarzl) ve Malaya'da bu usul uy- gulanmaktadlr.
Birka<; memlekette, PI fiyat indeksi ilc 02 miktar indcksi"
(1: PllqO) degerinin yardlmtyh hesapanmaktadlr. Kanada ba~,ta 01- mak iizere, Finlandiya ve diger bazl iilkeler bu metodu uygulamak- tadlrlar. Avustralya'da dl~ ticaretle ilgili indeksler, tamamen fark- h metodlara gore hazlrlanmakta ve ithalat ile ihracat indeksle- rinin her biri i<;in ba;>ka hesap yapIlmaktadlr. Mamafih, Birlqmi~
(2) Bkz.: United Nations Paper (EjCN3j107 (April 1950).
Mmetler istatistik Dairesinee kullamlan Avustralya He ilgili £iyat indeksleri, sabit devre tartIll PI indeksleridir, ve «v» kIymetinin PI indeksine boliinmesi suretiyle de, eari devre tarhh Oz miktar indek- si bulunmaktadlr.
Ve nihayet iki mem'leket - Portekiz ile isvi<;re - kIymet tao havvLillerini izah odccck mahiyette alan bir indeks <;ifiti te~kil etmek- sizin, tomeI dcvre tartIh fiyat vc miktar indekslerini, yani PI ve 01 indekslcrini hesaplamaktadlrlar. Mamafih, {{ V}} (cad fiyatlarla kay-
dcdilmi0 mtiib<,dde klymcti) dcgerinin PI velya 01 indekslerine
bo-
li.inmcsiyle, eari devre tarhh fiyat ve miktar indeksleri - Pz ve Oz - bulunabilir; B[',ylcc.e de, P1 Q2 veya Pz 01 indCil('s <;ifitlerinden her ikisl de kullan!bbjlir. Evrvelce de belirtildigi gibi, <;aipraz tartIh oJarak jFade c:dClhilcccgimiz P3 01 indeksleri izahmlilen ~ckilde hesapla- mr. Brezilya da bu ketegoriye dahil edilebilir; PI, Pz, 01 ve Oz i9in ayn ayn hesaplamalar yapmaktadlr.
Umumiyetle zireirleme indckslerle kombine edilen ve <;apraz tartIlan icap ettiren daha komplike metodlarm kullamdlgl dort memlek'et vardlr. <;:apraz tartIh indkslerin en basitine misal olarak i talya' da 1948 yIlmdan sonra hesaplanmakta alan indeksler goste- rilebilir. Fisher'in fiyat ve miktar ,indeksleri alan P3 ve 03, ayhk indcksler i<;in kullal11ldlgl gibi, yIlhk indeksler i<;in de kullal11lmak- tadlr. Geri kalan diger u<; memlekette - Amerika Birle~ik Devletle- ri, irlanda ve isve<; - zincirleme indekslerin muayyen bazl tiple- ri, ayhk veya ii<; ayhk indcksler i<;in benimscnmi~tir.
isve<;'te kullal11lan yIlhk .indeksler, sabit bir baza gore dogru- dan dogruya hesaplanan Fisher'in miktar ve fiyat indeksleri 03 vCP3
di.ir. U<; ayhk indeksler, bir oneeki Yll ile mukayese edilmektedir; fi- yat indcksi PI (n-1, n) ~cklindedir ve (n-1) bir oneeki yIla ait or- ta]amaYl, (n) de incelenen u<; ayhk devreyi ifade etmektedir. Diger taraftan, ({V» degerinin fiyat indeksine boli.inmesiyle, miktar indek- 5il1in hesabl miimkiindur.
Amcrika Birle~ik Devletlerinde Yllhk olarak hesaplanan indeks ler, P3 (o,n) zAncirleme indeksi, ve V (o,n) klymetinin P3 (o,n)'e bbltimncsiylc bulunan 03 (o,n) zincirleme miktar indeksidir. Fsas hcsaplamaYI, a~agldaki ~ekilde gosterebiHriz
/ 'L pn qn-I L pnqn P3 (n-1, n) =
V - - - - -
x --~--L
pn-! qn-lL
pn-l qnHesap~ama ayn ayn her meta grubu ie;in yapIlmakta, grup tar- tIlanndan ba$ka her iki devrede de - (n - 1) ve n - tart! kullan- mak suretiyle, gend indeks te$kil edilmektedir. Ayhk indeksler de hemen hem en ayni $ekilde hesaplanmakta, ancak her ay, bir once- ki devrenin ayhk ortalamasryla kar$lla$tmlmakta, yani zincirleme miinasebet, yIllar arasmda tcsis edilmektedir. idanda'daki he sapIa- malar da benzer $ekilde yapIlmakta, ancak ayhk indeksler e;apraz tartIh olmaYlp, ithalat ie;in PI (n - 1, n), ve ihracat ie;in de P2 (n- l,n) $eklindedir.
indekslerin dogrulugu. ihrae; veya ithal edilcn maddelerin hy- metinin dogru olarak kaydedilmesinin, indekslerin dogrulugu bah- mmdan ilk $art oldugu ae;lktIr. Ancak, yeganc $art bu degildir. Hi- lindigi gibi, tatbikatta umumiyetle hesaplanan QI ve Pz ie;in, sabit fiyatlarla degerlendirilmi!',> veri devresi miibadele maddelerinin hy-
metini ifade eden L p"qn terimine ihtiyac; vardlr. Bi5>yloce, incleks- lcrin dogrulugu balnmmdan e;ok onemli iki !',>art ortaya e;lkmakta- dlr; Birincisi, miktarla ilgili mali'lmatm emtia listelcrine kalem ka- lem dogru olarak kaydedilmi$ olmasldlr. Biger $art ise, miktar ve Inymet verilenin kalemler itibariyle uygun bir $ekilde bJraraya getirilmesidir. «P» ile ifade edilen fi.yatlar, aslmda, her miinferit kalemin hymetinin miktanna bi.minmcsiyle cIde edilmi~ birim Iny- met,idir; bu bakImdan ancak emtiamn miktar ve klymet kaYltian dogru ve birbirine uyglln olarak yapIlml!',>sa, fiyatlar da dogru ola- caktlr. Meselfi gerek lnymct ve gereksc hacim rakamJan mevcut 0-
lan, fakat miibadelenin sadece bir klsmml te!',>kil eden kalemlerin nazan itibara a1mmasl miinasip degildir. Bundan ba~ka, bilindigi gibi, L poqu degeri, mua.yyen bir devre miktarlannm, ba~ka bir devre fiyatlanyle e;arplmldlr; bu bakImdan, her maddenin kalite ve dnsi her devrede sabit kalmahdlr, yani maddelerin siirekliligi sag- lanmahdlr.
Biitiin bun¥ar tatbikatta nadiren gere;ekle~ir. Maddelerin cins ve mahiyetinin zamanla kar!',>Ila!',>tlnlma hassalanm kaybetmemesi, olduke;a giie; rastlamlan bir durumdur. Muayyen bir kalemin, ozel bir otomobil tipi ihraClyla ilgili oldugu farzedilsin. Farkh otomob.il tipleri ihrae; edildigi, yeni modeller imal edildigi, va yenileri ihra·
cat piyasasma siirL11diigii zaman, indekse giren bu kal~min terek.
kiibii zamanla mutlaka degi~ecektir. Yeni emtia e;e~itler>inin siirat·
Je artmaSl. bu bakImdan giie;liik yaratmaktadlr. Yeni tip emtianm heniiz miibadele edilmedigi devreler ie;in bir «fiyat» uygulamak su-
retiyle, bin;ok hallerde baZI ayarlamalann yapIlmasl miimkiindiir.
Degi~en temel metodu (zincirleme usulii) kullamldlgl takdirde, bu gibi ayarlamalann yapIlmasl daha kolaydlr. MamaLih, zamanla yeni madclolcr oylesine <;:ogalmakta veya oylesine miihim ycnilik1crle pi- yasaya siiriilmektedirler ki, bu usul de kullamlamamaktadlr.
Tatbikattaki bir diger noksanhk, mufassal emtia listelerinin taranmasIYla, muayyen bymet kalemlerine tekabiil eden miktar c10nclerinin elde edilmesinin umumiyetle imkanSIZ olu~udur. Bu ka- lemlcr hemen herzaman muhteva baknmndan oylcsine kan~lktlr.
ki, anla~Illr bir miktar ol<;:i.isu kaydedilemez; emtia slmflandmlma- smda her kategorinin sonuna malum ({saire» grubuna yer verilmesi, bu hususa misal tqkil etmektedir. Bu durum muvacchcsinde kul.
lamlacak diizdtme metodlan, miitcakip paragraflarda tctkik edi'le cektir.
~u bir ger<;:cktir ki, ihtiya<;: duyulan esas ~cy, aslmda dog- ru olan ve zaman siircsincc mukaycse cdilebilcn temol kaYltlardaki miktar ve loymet vcrileridir. Eksiklikler kar~;asmda miisamaha- ldr olmamak, verilerde hi<;: bir dalaveraya yer vcrmemek, kusurla- nn gizlenmesinden daha fazla fayda sagfar.
Kavranmlyan malftmat h;in yapdacak tashihler. Muayyen bit devredoki ithalat veya ihracat hacminin, diger bir devrenin fiyat·
lanyla degerlendirilmesini gercktircn miktar ve fiyat indckslerinin
hcsaplam~mda miibadelc edilen biitiin maddelorin nazan itibara ai'mmasl, tatbikatta ekseriyetle miimkiin olmamaktadlr. Mtinferid kalcmlerin saYlsl binlcri a~makta, diger taraftan ise «bc1irsiz'», «sa·
ire, muhtelif» veya «bilinmeyen» gruplan da ihtiva etmektedir.
hhalat ve ihracat He ilgili kaYltlardaki pok <;ok kalemin, ve bilhas- sa «bdirsiz» cinsten olanlann miktan hakkmdaki malumat nok·
sandlr. Bu gibi kalemler, indekslerin hesaplanmasmda dogrudan dogruya kullamlamazlar. indekslerin hesaplanmasma imkan vere- cok ~ekilde ayrmtlh olarak kaydedilmi~ olan kalemler, bazl memle·
ketlerde miibadele klymctinin % 50'sini, bazIlannda da % 95 ve hatta daha fazasml tqkil etmeldc beraber, bu oranm umumiyet10
% 75 oldugunu ifade edcbiliriz. Bu durumda, miibadele edilen mad·
dclerin kari derecede ayrmtlh olarak kaydcdilmomelcri sebebiyle, nihal indckste ne gibi ayarlamal'ann yapIlacagl meselcsi ortaya <;:lk- maktadlr. Bu husus, Bir1e~mi~ Milletler istatistik Dairesinin teknik
mahiyetteki bir ne~riyatmda, olduk<;a teferruatl bir ~ekilde ince- lenmektedir
e).
BaZI rnernleketlerde, rniibadelenin kavranrnlyan kalernleri i<;in di.izeltrneler yapllmaktadlr. Liizurnlu ayarlarnalar yapihrken, kav- ranrnlyan rnaddeler fiyatlanmn, kIymct ve hacirn rakarnlan rnevcut olan kalernlcrin fiyatlan gibi ayni yonde tahavviil cdecegi faraziye- sine dayamlrnaktadlr. Bu faraziyeyi benirnserni~ olan rnernlekct- lerden bazJ'lan, gerekli diizc1trneleri ihracat veya ithal'at gencl (to- tal) indekslerinde yaprnaktadlrlar; yani indekslerin hesaplanrnasm
da kavranmlyan ka lcTnlcrin hy3t tahavviillcriylc indekse giren ka- lernler toplarnmm g()sterrni~ o~dugu fiyat degi~ikligi. bir tutulrnak-
1adlr. Finlandiya vc lrlanda, bu rnetodu tatbik eden iki memlekct- tiro Dlizeltrnenin rnahiyeti, a~agldaki cebirsel izahattan gorlilebi- lir (4).
Hesaplanmasl tasavvur edilen indcks <;ihinin ~u iki indcks 01- dugu farzedilsin:
Bu durumda I: PO<]1l degcrinin hesaplal1lma::ma ihtiyag vardlr. Bu- ralda I: topbm ticarettcki kalemlerin tamamInJ ifade etmektedir.
Tatbikatta, indeks hesaplarmda kalernlerin sadece bir kIsrnl kav- ranrnaktadlr; Bu baklrndan, indckse gircn kalemlerin toplamInl
Hade ctrnck there L' kullamlrnL1ktadlr. Bu durumda, <;apraz dcger- Ierne (cross-valuation) ile indckse giren kalcrnlerin, cari fiyatIar- 1a olan kIyrnetleri a~agldaki gibidir:
Kismi rnuhtevaya istinadcn hesaplanan indekslcr ~oylc olacaktIr:
I:' poqn
Q'l = . --- I:' puqu
I:' pnqn P'z- =
Buradaki faraziyc ~udur: Kavrammyan crntia kalernlerinin fiyatla- n, indekse giren kalemlcrc istinadcn hesaplanml~ olan P'~ gibi
(3) «Indexes of Quantum in Intennational Trad(>, Statistical Papers, Series M, 3 (30 August, 1949).
(4) Tafsilat ic,:in bkz.: U. N. Statistical Offiee Paper
tahavvlil eder. Baylcce, bu faraziyeye istinaden a:;;agldaki e:;;itlikler yazIlabilir:
v v v V'
P2 = P'z
P
z P'z______ ~x _____ ~
V' P'z
Formlilerde yer alan V ileV' birbirindcn farkh dcgerlcrdir:
1: pnqo V = ---
2:
poqoBundan dolaYl, bu mctoda istinaden hcsaplanml:;; olan QJ miktar indcksi, klSnI'i: muhtevaya istinadcn hcsaplanml:;; ve tashihi yapIl-
mqrm~ Q'lmikitar ,indcksindcn rarkhchr; zira 'mlilbade1e e:dile:n mad- dclcrin fiyat tahavvlileri ile, indekse giren kalemlerin fiyat tahavvlil- leni birbirinden farkhdlr.
Mlibadele edilen maddekrin klyrnetleriyle ilgili ayrmtlh ma- lumata sahip memlckctlerden c;ogunun dahil oldugu ctiger bir grup, ayni metodu bcnimscmi:;; olmakla beraber, belli ba~h emtia grup- Ian ic;in ayn ayn uygulanmaktadlr. Dayamlan faraziye ~udur: Muh- tolif emtia gruplanna dahil edilmcmi~ olan kalemledn fiyat tahav- vlilleri, gruplar i<;in yapJlan hesaplamalarda kavranan kalemlerin fiyat tahavvlillel1iylc ayni yandedir. Dlizeltme i:;;lemi, yukanda gas-
tcrilmi~ olan ~cklin aymdu"; Tck fark, gene! indcksin ayn ayn tas- hih edilmi~ grup indekslerinin birle~tirilmesi suretiyle elde edilmesi- dir. Bu dlizeltme metodu, digor memleketler meyanmda Birle~ik A- merika Devletleri, ingiltere, Kanada, Hollanda ve isvec; tarafmdan uygulanmaktadlr. Genel indekse il<1veten grup lindeksleri yaymlam- yorsa, bu motod zaruridir. Belc;ikada, grup indekslerinin hesabmda bu metodun benjmsenmi~ olduguna, ancak gene! indeks hesaplamr- ken, indekse giren kalemlerin fiyat tahavvlilleri ile, kavranmlyan kalemlerin fiyat tahavvlillerinin ayni yande oldugu faraziyesine da- yanan daha umum'i: bir metoda gare hareket edildigine i~aret ede- lim.
Ba~ka bir used, indekse girmiyen ka'emlerin miktar tahavvlil- leri ile, kavranan kalemlerin tahavvlillerini ayni yande farzetmek-
tedir. Metodun ~ekil itibariyle tatbiki aymdlr, fakat diizeltme bu defa miktar indeksine degfl, fiyat indeksine tesir ctmektcdir. Kulla- mlacak olan indeksler Q1 ve Pz <;ifti ise, bu takdirde cvvelce i~aret etmi~ olllugumuz hususlar gozoniinde tutularak, ~u e~itliklcr yazl- labilir:
V ve P2 = ~----P'z
V'
Bu metod az saYlda memleket tarafllldan benimsenm:;;tir; ispanya, Dominika Cumhuriyeti ve Portekiz (muayyen indeksler i<;in hare·
ketIi tartIlarla). Fransa tarafllldan 1948'den evvel hesaplanan in- deksler, buna benzer bir metodla tashih ediliyordu; belli ba~h em- tia gruplarllldaki beI.irsiz kalemlerin umumiyetle emtia gruplanmn sabit bir yiizdesi oranlllda oldugu farzedilmekteydi.
Ve nihayet baZl memleketler, malumatlll eksik olmasl halinde, hi<; bir tashih yapmamaktadlrlar. Fransa (1948 ve sonraki Yillar i-
<;in hesaplanml~ indekslerde) ve italya belli ba~h misal te~kil et- mektedirler. Bu durumda indekslerin ihracat veya ithalatlll tama- mma deg.il, indeks hcsablllda kavranml~ olan kalemlere ~amil ola- caklan kabul edilebilir.
indekslerin hesablllda kuUamlan maddelerin hacmi, memle- ketten memlekete bir hayli degi;;tigi gibi, ayni memleketin ithalatl ve ihracatl i<;in ba~ka ba~kadlr. indekse giren maddcler Finlandiya' da ithalat klymetinin tak'riben % 55'ini, isve9'te % 68'ini, Kanada' da % 72'sini, Birle~ik Amerika Dcvletlerinde % 75'ini tC$kil eder- ken, italya'dal
%
94 ve ingiltere'de de % 95'dir (1948 ve 19k49 veri- leri). ithaFat indckslerine giren maddelerin nisbetindeki farkhhk umumiyetle daha azdlr. ihracatta bilhassa mamul maddclerin, itha- latta ise ham madde ve glda maddelerinin on em kazanmaslyla, indckse giren .ihra9 mallan nisbetinin ithalt'tt mallanna nazaran da.ha dii;;iik oldugunu belirtmeliyiz. Mcsela ingilterc'de, dl$ ticaret indekslerine giren maddeler, ihracat klymetinin takriben % 75'i;
ithalat klymetinin % 95'i iken Birlo~ik Amedka DevletIerinde ihra- cat i9in % 50, ithalat i9in de % 75 oranlan bahis konusudur. in- dekslerde kavranmayan kIslmlar i<;in yapIlan diizeltmclerin, indck- se giren maddelorin orammn yiiksek olmasl nisbetinde isabetli vc kati olduklan kabul edilmelidir.
Birka9 memleket, indekslere biitiin kalemleri dogrudan dog-
ruya dahil etme c;abasmdad1r. <;ekoslovakya ve Almanya, maddele- ri miinasip slmflara aY1rmak, ve muayyen bir slmfm miktanm ton veya kiibik metre gibi mii~terek bir olc;iiyle ifade etmek sure- tiyle, bu hususu ba~armaktad1r_ Birim k1ymetlerinin tieari kaYlt- lardan elde cdilcmcmcsi halinde, bo~luklann doldurulmas1 sur:c:tiy- Ie, Danimarka da ayni neticeyi elde etmektedir. ikame edilen fiyat- lar, benzer kalem~er ic;in bahis konusu olan resmi piyasa fiyatlan- dlr. Bu usul, ithalat ve ihraeat fiyat indekslerinde birim klymeti yerine piyasa fiyatmm kullamlmasma bir misal te~kil etmektedir.
Birim fiyat1 kavrammdan ziyade piyasa fiyatl kavramma daya- nan bir fiyat indeksinin hesaplanmaslyla ilgili enteresan bir dene- me ingiltere'de, baZl ozel indckslerin hesapianmaS1 suretiyle yapd-
m1~tlr. Muhteva ve kalite bakImmdan oldukc;a homoJen c;e~itleri
i<;jne alan muayycn saY1da kalem (ithalat ic;in 120, ihraeat ic;in 150)
scc;ilmi~tir. Tiearet kaY1tlarmdan elde edilen ve indeks hesabmda kullamlan bu kalcmlerlt ilgili birim kilymctleri, ithalat vcya ihra- cat piyasa fiyatlan tahminleridir. Aynea, kalite veya muhtevada za- manIa vuku bulaeak degi~ikliklerin bertaraf cdilcbilmcsi ic;in, bir evvciki Y1h esas, ve buna ait ortalama1an da tartl almak suretiyle, her sencnin oniki ay1 ic;in bir indeks hesaplanm1~tlr. Bu indeks, hareketli dcgi~ken tart111 (moving anterior weights) PI (n-l,n) fiyat indeksi ~cklinin ba~ka bir varyant1dIr. Burada ortaya C;lkan guC;liik, piyasa fiyatlarmm oldukc;a isabetli bir tahminin (c;ok isa- betli bir tahmin asia bahis konusu degildir) aneak miibadcle edi- len maddelerin mahdut bir k1smIyla ilgiE hareamalara istinaden elde edimesidir. $u bir gerc;ektir ki, piyasa fiyatlanna istinaden tatminkar bir ithalat veya ihraeat fiyat indeksinin elde edilebilmes) ii<;in, ithal veya ihrac; mallannm [jili fiyatlanmn almmasl laz1mdlr.
Bu ise, biiyiik bir ihtimalle en iyi bir ~ekilde,', toptan e~ya fiyatlan indekslcrinin te~kili amel.iyesinin bir kIsml olarak gerc;ekle~tirilebi
Hr .
YILLAR iTiBARiYLE iNDEKSLER
indekslerde tariI temeli - mukayese temeli. $imdiye kadar ya- pilan inedeme, sadcee iki devrcnin mukayesesine inhisar etmi~tir;
carl: devre olan ({il'» ile temel «0» devresinin kar~lla~tlnlmas1 mese- lesi iizerinde durulmu~tur. Halbuki tatbikatta indeksler ayhk, ii~
ayhk ve Yllhk devreleri kapslyan zaman siireleri ic;in hesaplanmak
ht ve ne~rcdilmekedir. Bu bakImdanli incclemcmizdc iizerinde duo rUfmasl gereken yeni bazl problemlcr ortaya <;lkml~,tlr .
Hcsaplanan indeksin temel devre tartIil olmasl halinde, belirli bir devre (<<o)} indisi ile gosterilir) digerleriyle mukayesc edilmek iizore tcmel olarak segilmektedir (5). Ancak, mukayese temcli (com- parison base) He tar11 temelinin (fixed, weights base) birbirinden tefrik edilmesi gerekir. Arzuya ~ayan olan vc tatbikatta bcnimsen-
mi~ olan ~ekil, tar11 temdinin mukayese temeli olarak segilmesidir.
Mamafih, tartl temelinin mukayese temelinden farkh. olmasl da pekala miimk:iindiir, vc bu husus tasrih edildigi miiddc,t'ye, taltbikat"
ta hig bir aksakhk ortaya glkmaz. Bu usiH muhtelif memleketler tarafmdna uygun bulunup benimsenmi~tir; Mesela isvigre'de he- saplanan temel devre tartIll PJ fiyat indeksinin tartl temeli 1929- 1938 yIlarmm ortalamasl olmasma mukabil, mukayese tcmeli 1938 yllldir.
Tart! vc mukayesc tcmellcri farkh olan indekslerin kullamlma
~l esnasmda bazl i~lern'lcrin yapllmasl zaruridir. Hesaplanml~ olan temcl devre tarttll OJ hacim indcksi i<;in «o}} dcvrcsinin tartl tcmcli olarak almdlgml kabul edclim. Mukaycsc temeli de «O}} olan OJ rniktar indeksinin muhtclif Yillardaki degcri, a~aglda gosterildigi gibi olacaktlr:
L pogn 01 (0, n) = ----.--
L pugo Mukayesc temeli 01arak devre «I}} scgildigi zaman, ycni indcks1cr
~(~,yle bir hesaplam,a neticcsinde eldc: edilecek,tir:
OJ (0,2) 01 (O,n)'
O'J (1,2) O'J (l,n)
0\ (0,1) 01 (0,1)
(5) Temel olarak muayyen bir Yll veya muayycn bir ka<; Yllm orlalamasl kabul cdill11ekledir. Meseli't isvi<,:re'de miktar indcksi i<;in 1938 Ylh, bu- na l11ukabil fiyat indcksi ic;in 1929 -1938 Ylllan ortalarnaSI temel olarak kabul edilmckledir. Bu iki usul arasmda pek oncmli bir fark yoktur.
Mamafih, fiyat indeksinde muayyen bir kac; Yllm ortalamaSlllI temel kabul etmekte fayda vard!r, zira bilindigi gibi tartllar, ithal veya ihra<;
edilen esas rnaddeleri ihtiva etmektedir; ve bunlar, ylldan Y1Ja nisbeten intizamSlz bir ~ekilde tahavviil etmekle beraber, bir ka<; Ylh kapslyan bir zaman suresi i<;in ortalama hesaplamak suretiyle, istikrar temin
edilmi~ olmaktadlr.
o't
(l,n) indeksi a~:;agidaki ~ekilerde de yaztabilir:o't
(l,n)Yukandaki formiilde WI = poqi dir. Yani, tart1 olarak, ne ta]'1tI te- meli olarak kabul edilen Y11m kIymetlcri (poqo), nel de mukayese temeli o'lan devredeki miibadelc k1ymelteri (Plql) kullal11lmamI~tIr.
Formiilde kullal11lm1~ olan tart!, tart! temeli olarak kabul edilen devredeki fiili degerin,
qd
qo degeriyle <;arpimidir.WI = poql = poqo (ql/qo)
Zincirleme indeks bahis konusu oldugu zamanlar, seriyi ifade etmcnin muhtelif usuleri vardir. indekslcr, dde edili~ ~ek:meriyle,
yani her devreyi bir oncekiyle mukayese eden miinfcrit halkalar
~eklinde gosterilebilir. Aynca, halkalan cari devrede <;arpma i~le
miyle adeta zircirlemek suretiyle, sabit esash indeks eldo etmek de miimkiindiir:
Q1 (O',n) zincirleme = 01 (0,1) X 01 (1,2) x ... 01 (ri-1,n)
MUlkayese temelinin sCi<;iminde, incle:ks <;e~idinin onemi yokltur; bu daha ziyade imkan meselesidir.
Uzun devJ:"le mukayeselerL Hangi indeks tipi se<;ilirse se<;ilsin, zaman siiresi uzadIk<;a, indeksin ihtivaettigi hata pay1 biiyiiyebilir.
Zaman siiresinin uzamaslyla, indcksin fiyat veya hacim tahavviille- rinin daha az giivenilir bir ol<;iisu durumiuna gelmesi elbette bekle- nebilir. Bu bakImdan, inclek'slcrin tart! veya tome! Y111armm yeni- lenmcsi suretiyle, zaman zaman tashih edilmesi gerekir.
Sabit esash inclekslerde tcmei' Y11 mukayeseye imkan vermiye- cek kadar eski ise, tashih yapmal11n liizumu a~ikarcl1r. Hacim (mik- tar) indekslerinin bahis konusu oldugu clurumlarda, temel devre tartih 01 ve cad devre tartll 02 inclehlerinin rnukayesesi suretiyle genel bir ol<;ii bulunmu~tur. 01 vc 02 incleksleri arasmclaki fark onem kazancllgl zaman, yeni bir tartmm se<;ilmesi zaruridir. Sabi1 esash indeksIeri benimsemi~ olan memle:ketlerin <;ogu tartllan 01- duk<;a muntazam ve sik fasIlalarla (her be~ veya on senedo bir) yenilemektedirler. Mesela 1951 yllmda memleketlerin <;ogu II. Diin- ya Sava~mdan sonraki bir YIh (umumiyetle 1948) temel olarak kul·
lanmakta ya da harp oncesine ait temeii degi~tirmeyi dii~iin
mekteydiler.
indeksin temeli boyle fasIlalarla degi~tirildigi takdirde, klSLI devreli indeks serilerinin birbirine baglanmasl ~arttIr. 01 miktar indeksinin teme! devre tartlh aldugu, fakat temelin her be~ sencde bir degi~tigi ve tartmm da yenilendigi farzedilsin. Bu takdirdc, uzun devreli bir mukayesede «n» yIlmm «a» Ylh ile mukayese edile- bilmesi i<;in, miinferid indeksleri birbiriyle <;arpmak suretiyle, bagIa- mak gerekir, ~oyle ki:
01 (O,n) = 01 (5,10) x 01 (10,15) X 01 (15,20)
Yukanda:ki misalde 15
<
n<
20 olamk verilmi~tjr. Temcl dervretar- tlh muhtelif indeks tipleri bahis kanusu aldugundan, klsa devreli indeks serilerinin de muhtelif yallardan bagianacagl a~ikardlr: yc gane usul, yukanda soz edilen degildir. Mesela, be~inci ve anuncu devreler arasmdaki bag (splicing) 01 (5,10) veya 02 (5,10) vaslta-slya yapdabilir, ve bunlarm farkh neticcler vcrccegi tabiidir; Klsa devreli indeks serilerinin ekseriyetle 03 (5,10) ile birbirine baglan·
dlklan da mii~ahade edilmektedir. Ancak, indekslerden birinde ha- ta paYI aldugu takdirdv, bunun artadan kalkmasl bahis kanusu al·
madlgl gibi, klsa devroli indeks serilerinin uzun devreli mukayese- lcrde kullamlabilmosi i<;in birbirine baglanmaianyIa, bu hata payl- nm biiylitlilmmli~ aimaSI da mlimklindlir. indeksc temcl alacak dev- renin muayyen bir mliddet sanra degi~tirilmesi hizumu, kIsa devrc·
Ii indeks serilerinin birbirine bagianmasl i<;in ne gibi tedbirler ah- mrsa ahnsm, uzun devreli mu ... kayeselerin slhhatli almlyacagml ifa- de etmektedir. Mahiyetleri icabl indeksler, uzun devrelerdc takribi' mukayeseler haricinde nadiren kullamlmaktadlr.
Diger taraftan zincirleme uSlllii i<;in ayni tahditlcr bahis kan1.1- s1.1 almamaktadlr. Her devre bir onceki ile namlitenahi alarak mu- kayese edilebilir ve 1.1zun devrede miiteselsil halkalarm hatah al·
malan i<;in hi<; bir sebep yakt1.1r. Mamafih, yenilemc llizumu va uzun devreli mukayeselerdeki hatalar i<;in geni~ bir ihtiyat paymm tanmmaSI yine bahis kanusudur. 01 ve 02 miktar indekslerinin mu·
kayesesi bu hususu artaya kaymak baklmmdan faydah alacaktlr.
Mukayese temeli alarak «a» devresi kabul edildigi takdirde, 01 ve 02 indekseri a~agldaki ~ekilde yazIlacaklardlr:
01 (O,n) (zincirleme) = 01 (0,1) X 01 (1,2) x ... 01 (n-l, n) '02 (O,n) (zincirleme) = 02 (0,1) X 02 (1,2) x ... _ 02 (n-l,n)
01 (n-l,n) ve 02 (n-l,n) miktar indekserinden her biri klymet itibariyle pek farkh degildir; fakat 01 (O,n) ve 02 (O,n) zincideme miktar indeksleri zamanla e,:ok farkedecektir. Zira, yIlhk olarak he·
saplanan zincirleme indeks, aslmda temeh her yll degi~en (daha seyrek yenilccegine) ve yIlhk halkalar ~eklinde birbirine bagilanan sabit esash indeksteill ba~ka bir ~ey degi'ldir.
Netice olarak, indckslerin uzun vadede ancak kaba ffirukayese·
lerin yapIlmasma imkan verdikleri ifade edilebilir. Bu husus Tab·
10 3'dcki verilerle izah edilebilir. ingiltere'nin 1930-1935, 1935-19.88 ve 1938-1947 devrelerindeki ihracatlyia ilgili hacim ve fiyat in- dekskri ie,:in lie,: ayn kisa devreli seri bahis konusudur. 1930 YIlt te·
mel devrc ahnarak 1947 YIlt ie,:in bir indeksin hesaplanabilmesi ie,:in, lusa devreli indeks serilerinin birlc~tirilmesi gerekmektedir. Mese- l£l 1930' =' 100 csasma gore 1947 YIh ie,:in ihracat hacim indeksinin hesaplanabilmesi ie,:in, 01, 02 veya 03 hacim indeksleri birbirine bag- lamr:
1947 indeksleri (1930 100) 01; 0,908 x 0,981 x 1,,112 x 100 99 02; 0,870 x 0,969 x 0,992 x 100 84 03; 0,889 x 0,975 x 1,050 x 100 91
Mlinferid indekslerin bagianmasl suretiyle elde edilen neticeler biro birindcn cpcyce farkhdir ve II. Dlinya Sava~mm cereyan ettigi ve mlibadelo aksakhklannm mli~ahadc cdildigi 1938-1947 devresi ile
ilgili halka en az slhhatli olamdlr.
Mis~tller. $ekil A, ithalat ve. ihracatm uzun vadcli seyrinin indekslcr yardlllllyia mukaycsesi usu~linli gortermektedir:., E- sas vcrilcr, 1901 - 1950 devrcsindeki ingiliz ithalat ve ihracat kJ.ymctleriylc ilgiH. kaYltlardan elde edilmi:;>tir (Mart 1923'e kadar Britanya Adalan, bu tarihten itibaren de irlanda Cumhuriyeti ha- rie,:, Britanya imparatorlugu). Her iki seri ite ilgili hacim indeksle- rinin hesaplanmasmda kIsmen resmi vedlerden, kIsmen de W. Schlo te'nin (6) fevkalade detayh olan hesaplanndan faydalamlml:;>tlr.
Birbirine 1930' da bagaman iki indeks serisi bahis konusudur. Bi- rincisi, 1913 Ylhm temel olarak kabul eden ve temel devre tartih
(6) Entwicklung und Strukturwandlungen des englischen Aussenhandels (Gustav Fischer, lena, 1938); English translation by Chaloner and Hen- derson, British Overseas Trade (Blackwell, Oxford, 1952).
~eklini
idame ettiren Schlote;nin 190'1-1~30
devresiyle ilgili indeks- ler serisidir. ikincisi, ingHiz Tkaret Vekaletiri'in hesapladlgl VA1930 Ylhm mukayese temeli kabul eden 1930-1950 dcvresiyle ilgili in·
deks serisidir.
ikinci seri, yukandaki paragraflarda incelendigi vechile, mlin·
ferid indekslerin birbirine baglanmasma bir misal te~kil etmcktc·
dir. ingiliz Ticaret Vekaleti hesaplaml~ oldugu resmi indekslerde teme! devre olarak slraslyla 1930', 1935, 1938 ve 1947 yI11anm al.
rm~tlr. Degi~ik tar11 temellerine gore saglanan bu kIsa devreli in·
deks serilerinin birbirine baglanabilmesi ic;:in, temel vc cad YIJa ait tartIlan kayna~tIran ideal miktar indeksi Q/den faydalamlml~tlr;
lic;: bag (link) bahis konusudur: 1930' ile 1935, 1935 ile 1938 ve niha- yet 1938 ire 1947 arasmdaki baglantl. Mevcut halkal8r (links) ara·
smdaki cnterpolasyon ile 1947 yllmdan sonraki dcvre ic;in bahis ko·
nusu olan ekstrapoiasyon, temel devre tartIll ve' resmi indeks ma- hiyetindeki Q1 miktar indeksi yardlmlyla yapIlml~11r.
E1Ii Yill a~an slireler ic;:in mlibadele hacmi ile ilgili o]arak ya- pIlacak mukayeselerin ancak takribi olacagl a~ildrdlr; zira yapllan bu mukayeseler bize tahavvi.illerin gerc;:ck olc;:lislindcn ziyade, mli- badele haemin in genel seyrini gosterecektir. ingiltere ithalflilDm, ve bilhassa ihracatmm 1950 yllmdaki terekklibli, 1900' yllmdakin- den tam amen farkhdIr; Bu baklmdan, 190'0. He 1950' Ylllan araS1l1dCl rnlibadele hacminde husule gclen degl~meler, pek de fazlh bir ~cy
ifade etmiyecektir. Muhtolif indekslerin hesaplanmaslyle cldo cdi- lcn ve kIsa dcvreli indck's serilerinin birbirine baglanmasl suretiy- Ie meydana get,irilen bahis konusu serinin takribi karakteri sadocc aC;:lk olarak bilincni bclirtme, tebariiz ettirmc vazifesini g()r-
rnektedir.
Tatbikatta umumiyetle raslhmlan ba~ka bir komplikasyona daha j~aret edelim. irlarida Cumhuriyetinin ingiltere'den aynlma- slyla, mlibadelc klymetleriyle .ilgiJi orijinal serilerde 1923 yIlmd<.l bir inkIta (break) husule gelmi~tir. Mart 1923'de nitibaren, mii- badele kIymetleriyle ilgili rakamlar, 19211 oncesi esasma gore ola bileceklerinden daha bliylik olmu~lardlr (7). Schlote, bu inkita ile
(7) Britanya imparatorlugunun irlanda Cumhuriyetine yapml~ oldugll ih·
raeat, irlanda'nm (Britanya Adalarma yapm!5 oldugu ihraeat hariG) toplam ihraeatll1! a~tJgll1dan, bu durum orlaya 9Il(Jm~tJr; ithalat i9in de ayni hususlar varidtir.
$ekil A. iNGiLTERE iHRACAT VE iTHALATI, 1901 - 1950
1rJ. e
0
110 '.20
I "p0i'
to~ n
...
"",
60:i
1o.1S 'G
2.(;
