K ARAYOLLARINDA
A öIR T A ùIT T RAF øöøNøN VE Y ÜK T A ùIMACILIöININ
Ö ZELL øKLERø VE E öøLøMLERø
2007 - 2008 - 2009 YILI ETÜT SONUÇLARI
STRATEJ7GEL7bT7RMEDA7RES7BAbKANLI)I
ULAbIMVEMAL7YETETÜTLER7bUBES7MÜDÜRLÜ)Ü
bUBATͲ2011
"KARAYOLLARINDA AöIR TAùIT TRAFøöøNøN VE YÜK TAùIMACILIöININ ÖZELLøKLERø VE EöøLøMLERø" KøTABINI
HAZIRLAYANLAR
Dr. Leyla ÜNAL ùube Müdürü
Yıldız TERZøOöLU ùube Müdür Yardımcısı
U÷ur AKKAù Ulaúım Araútırmaları ùefi BurhanøLHAN Ulaúım Etütleri ve Analiz ùefi Neúe ÖZDEK Trafik Tahmin ve Modelleme ùefi Dr. Esra SATICI østatistikçi
EMEöø GEÇENLER
øsmail CANER Tekniker Kemal ÇAKICI Tekniker
Levent GÜLEÇ Elektrik-Elektronik Mühendisi Serkan GÜNER Elektrik-Elektronik Mühendisi
øsmet Nuri GÜVEN Trafik Arazi Taúıt Kontrol Teknisyeni AhmetøNAL Trafik Arazi Taúıt Kontrol Teknisyeni Attila OLGUN østatistikçi
Bu çalıúmayı hazırlayan bizler, Bölge Müdürlüklerinde Planlama Baúmühendislerine, tüm çalıúanlarına ve özellikle de arazide etütleri gerçekleútiren teknisyen ve di÷er çalıúanlarına katkılarından dolayı teúekkür ederiz.
øÇøNDEKøLER Sayfa
øÇøNDEKøLER ... v
TABLOLAR DøZøNø ... vii
GRAFøKLER DøZøNø ... xi
ùEKøLLER DøZøNø ... xv
HARøTALAR DøZøNø ... xv
RESøMLER DøZøNø ... xv
KISALTMALAR ... xvii
TANIMLAR ... xix
1.GøRøù ... 1
2.YÜK TAùIMACILIöINDA KARAYOLU SEKTÖRÜ ... 7
2.1. Ulaúım Türlerine Göre Taúımacılık De÷erleri ... 9
2.2 Karayolu Yük Taúımacılı÷ı ... 14
2.2.1. Yük Taúımacılı÷ının Ekonomi ile øliúkisi ... 16
2.2.2. Motorlu Kara Taúıtları ... 23
2.3 Karayolu Yük Taúımacılı÷ı ile ilgili Kanunlar ... 32
3. AöIR TAùIT TRAFøöøNøN SAATLøK, GÜNLÜK, AYLIK, MEVSøMLøK DEöøùøMø VE HIZ BøLGøLERø ... 35
3.1. Trafik Sayım ve Sınıflandırma Sistemleri ... 35
3.1.1. Sabit Sürekli Trafik Sınıflandırma Sayımları ... 36
3.1.2. Kısa Süreli Trafik Sınıflandırma Sayımları ... 39
3.2 A÷ır Taúıt Trafi÷inin Günün Saatlerine Göre De÷iúimi ... 41
3.3 A÷ır Taúıt Trafi÷inin Haftanın Günlerine Göre De÷iúimi ... 52
3.4. Trafi÷in Aylık ve Mevsimlik De÷iúimleri ... 58
3.4.1. A÷ır Taúıt Trafi÷inin Aylara Göre De÷iúimi ... 60
3.4.2. A÷ır Taúıt Trafi÷inin Mevsimlere Göre De÷iúimi ... 69
3.5. Hız Bilgileri ... 75
4.2. Etüt Yerleri ve Örnekleme Oranları ... 84
5. YÜK TAùIMACILIöI ETÜT SONUÇLARI ... 93
5.1. Etüde Alınan Taúıtlara Ait A÷ırlık Bilgileri ... 93
5.2. Model Yıllarına ve Markalarına Göre A÷ır Taúıtlar ... 96
5.3. Gövde Tiplerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 101
5.4. Dingil Tiplerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 105
5.5.øúletme Türlerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 111
5.6. Yük Cinsleri Da÷ılımı ... 118
5.6.1. Yüksüz (Boú) Taúıtlar ... 118
5.6.2. Yük Cinslerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 121
5.7. A÷ır Taúıtların Seyahat Mesafeleri ve Süreleri ... 144
5.8. Yük Hareketlili÷inin Co÷rafi Sınıflandırılması ... 157
5.8.1. øl øçi Taúımalar ... 162
5.8.2. øller Arası Taúıma... 168
5.8.3. Uluslararası Hareket ... 174
5.9. Taúınan Yük Miktarı Tahmini ... 181
5.10. A÷ırlık øhlalleri ... 183
6. SONUÇ ... 195
KAYNAKLAR ... 203
EKLER ... 205
EK 1. KARAYOLLARI TRAFøK YÖNETMELøöø (Araçların Boyutları, Ölçü ve A÷ırlıkları øle Yüklenmesi Esasları) ... 205
EK 2. KARAYOLLARI TRAFøK YÖNETMELøöø (Araçların Yüklenmesi Kuralları) ... 210
EK 3. DøNGøL AöIRLIöI VE BAùLANGIÇ-SON ETÜDÜ FORMLARI ... 212
EK 4. ULAùTIRMA øSTATøSTøKLERø øÇøN STANDART MAL SINIFLAMASI (NST 2007) ...213
TABLOLAR DøZøNø Sayfa
Tablo 2.1.1 Taúıma Türlerine Göre Yük Taúımacılı÷ı Oranları (ton-km) ... 10
Tablo 2.1.2. Baúlıca Üretim ve Hizmet Gruplarına Göre Ulaúım Türü Tercihleri ... 13
Tablo 2.2.1. Yıllar øtibariyle A÷ır Taúıt-km De÷erinin Toplam Taúıt-km øçindeki Yüzdesi ... 15
Tablo 2.2.2. 1997-2009 Yılları Arasında Karayolu Yük Taúımacılı÷ının Taúıt Sınıflarına Göre Da÷ılımı ... 15
Tablo 2.2.3. De÷erlendirmede kullanılan GSYøH, østihdam ve Ton-km verileri ... 19
Tablo 2.2.4. øllere Göre Motorlu Kara Taúıtları Sayısı, 2009 (Motorsuz (römork ve yarı römork) kara taúıtları hariç) ... 25
Tablo 2.2.5. Yıllar øtibariyle Motorlu Kara Taúıtları Sayıları ... 27
Tablo 2.2.6. Model Yıllarına Göre Motorlu Kara Taúıtları-2009 ... 29
Tablo 2.2.7. Markalarına Göre Trafi÷e Kayıtlı Araçlar (2008) ... 30
Tablo 3.4.1. Taúıt Sınıflarının Yıllara Göre Toplam Trafik øçindeki Payları ... 59
Tablo 3.5.1. Yıllara Göre Bölünmüú Devlet Yolları (2x2) Hız Bilgileri ... 75
Tablo 3.5.2. Yıllara Göre øki ùeritli Devlet Yolları (2x1) Hız Bilgileri ... 76
Tablo 3.5.3. Bölünmüú Yollardaki (2x2) Sabit Otomatik Sayım ve Sınıflandırma østasyonları Hız Bilgileri ... 77
Tablo 3.5.4. Bölünmüú Devlet Yollarında (2x2) Aylara Göre Hız Bilgileri - 2008 ... 78
Tablo 3.5.5. Bölünmüú Devlet Yollarında (2x2) Aylara Göre Hız Bilgileri - 2009 ... 78
Tablo 4.1.1. Etüt Kapsamında De÷erlendirilen Taúıt Sınıfları ... 84
Tablo 4.2.1. Yıllar øtibariyle Dingil A÷ırlı÷ı Etüt Yerleri, Örneklem Büyüklükleri ve YOGT De÷erleri ... 86
Tablo 4.2.2. Yıllar øtibariyle Etüde Alınan A÷ır Taúıt Sayıları ve Örnekleme øliúkin Temel østatistiki Bilgiler ... 89
Tablo 4.2.3. Yıllar øtibariyle Bir Kere Etüde Alınan Toplam A÷ır Taúıt Sayısı, Kayıtlı A÷ır Taúıt Sayısı ve Örnekleme Oranı ... 90
Tablo 4.2.4. Yıllara Göre Hoúgörü Miktarları ... 91
Tablo 5.1.3. Yıllara ve Mevsimlere Göre Taúınan Yük Bilgileri
(Kamyon+Römork-Çekici+Yarı Römork) ... 96
Tablo 5.2.1. Model Yıllarına Göre Kamyonlar ... 98
Tablo 5.2.2. Model Yıllarına Göre Yabancı Plakalı Kamyonlar ... 99
Tablo 5.2.3. Markalarına Göre Kamyonlar ... 100
Tablo 5.3.1. Gövde Tiplerine Göre Kamyonlar ... 101
Tablo 5.3.2. Gövde Tiplerine Göre Kamyon+Römork-Çekici+Yarı Römorklar ... 102
Tablo 5.3.3. Gövde Tiplerine Göre Kamyonların Ortalama Yükleri ve Seyahat Mesafeleri... 103
Tablo 5.3.4. Gövde Tiplerine Göre Kamyon+Römork–Çekici+Yarı Römorkların Ortalama Yükleri ve Seyahat Mesafeleri ... 104
Tablo 5.3.5. Gövde Tiplerine Göre A÷ır Taúıtlar ve Taúınan Yükler ... 105
Tablo 5.4.1. Dingil Tiplerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 107
Tablo 5.4.2. Dingil Tiplerine Göre A÷ırlık Bilgileri ... 109
Tablo 5.4.3. Aks Sayılarına Göre A÷ırlık Bilgileri ... 110
Tablo 5.4.4. Dingil Tiplerine Göre Aksı Kaldırılan A÷ır Taúıtlar ... 111
Tablo 5.5.1. øúletme Türlerine Göre A÷ır Taúıtlar (Etüt Sonuçlarına Göre) ... 112
Tablo 5.5.2. øúletme Türlerine Göre A÷ır Taúıtların Yaú Ortalaması ... 114
Tablo 5.5.3. Taúıma Türlerine ve Gövde Tiplerine Göre Kamyonlar ... 116
Tablo 5.5.4. Taúıma Türlerine ve Gövde Tiplerine Göre Kamyon+Römork- Çekici+Yarı Römorklar (2007-2008-2009) ... 117
Tablo 5.6.1. Yıllara Göre Yüklü ve Yüksüz Taúıt Oranları (Kamyon) ... 119
Tablo 5.6.2. Yıllara Göre Yüklü ve Yüksüz Taúıt Oranları (Kamyon+Römork- Çekici+Yarı Römork) ... 120
Tablo 5.6.3. Yıllara Göre Yüklü ve Yüksüz Taúıt Oranları (Toplam) ... 121
Tablo 5.6.4. Kamyonların Yük Cinslerine Göre Da÷ılımı ... 123
Tablo 5.6.5. Kamyon+Römork-Çekici+Yarı Römorkların Yük Cinslerine Göre Da÷ılımı ... 124
Tablo 5.6.6. Yük Cinslerine Göre Ortalama Taúınan Yükler (Kamyon) ... 126
Tablo 5.6.7. Yük Cinslerine Göre Ortalama Taúınan Yükler (Kamyon+Römork-
Çekici+Yarı Römork) ... 127
Tablo 5.6.8. Yük Cinslerine Göre Ortalama Taúınan Yükler ... 128
Tablo 5.6.9. Yük Cinslerine Göre Toplam Taúınan Yükler (Kamyon) ... 130
Tablo 5.6.10. Yük Cinslerine Göre Toplam Taúınan Yükler (Kamyon+Römork- Çekici+Yarı Römork) ... 131
Tablo 5.6.11. Yük Cinslerine Göre Toplam Taúınan Yükler ... 132
Tablo 5.6.12. Yük Cinslerine Göre Karayolu Yük Taúımacılı÷ı Oranları ... 133
Tablo 5.6.13. Mevsimlere ve Yük Cinslerine Göre Karayolu Yük Taúımacılı÷ı Oranları (Kamyonlar) ... 139
Tablo 5.6.14. Mevsimlere ve Yük Cinslerine Göre Karayolu Yük Taúımacılı÷ı Oranları (Kamyon+Römork-Çekici+Yarı Römork) ... 140
Tablo 5.6.15. Alt Yük Gruplarına Göre Karayolu Yük Taúımacılı÷ı Oranları ... 142
Tablo 5.7.1. Yıl ve Mevsimler øtibariyle Taúıt Sınıflarına Göre Ortalama Günlük Katedilen Mesafe (Km) ve Seyahat Mesafesi (Km) De÷erleri ... 146
Tablo 5.7.2. Mevsimler Bazında Taúıt Sınıflarına Göre Ortalama Seyahat Süreleri (saat) ve Ortalama Seyahat Mesafeleri (km) ... 149
Tablo 5.8.1. Co÷rafi Sınıflandırmaya ve Taúıt Sınıflarına Göre Yük Hareketlili÷i ... 158
Tablo 5.8.2. Co÷rafi Sınıflandırmaya ve Mevsimlere Göre Yük Hareketlili÷i ... 159
Tablo 5.8.3. Taúıma Hareketine Göre Kamyonlar ... 160
Tablo 5.8.4. Taúıma Hareketine Göre Kamyon+Römork-Çekici+Yarı Römorklar ... 161
Tablo 5.8.5. Taúıma Hareketine Göre A÷ır Taúıtlar ... 162
Tablo 5.8.6. øl øçi Taúımaların Yük Cinslerine Göre Da÷ılımı... 164
Tablo 5.8.7. øl øçi Taúımaların Gövde Tiplerine Göre Da÷ılımı ... 166
Tablo 5.8.8. øl øçi Taúımaların øúletme Türlerine Göre Da÷ılımı ... 167
Tablo 5.8.9. øller Arası Taúımaların Yük Cinslerine Göre Da÷ılımı ... 169
Tablo 5.8.10. øller Arası Taúımaların Gövde Tiplerine Göre Da÷ılımı ... 172
Tablo 5.8.11. øller Arası Taúımaların øúletme Türlerine Göre Da÷ılımı ... 173
Tablo 5.8.12. Uluslararası Taúımaların Seyahat Baúlangıç ve Bitiúine Göre Da÷ılımı ... 174
Tablo 5.8.13. Uluslararası Taúımaların Yük Cinslerine Göre Da÷ılımı ... 176
Tablo 5.9.1. Yıllara ve Ton-km Co÷rafi Da÷ılımlarına Göre Taúınan Yük
Miktarları Tahmini ... 181
Tablo 5.9.2. Ton-km Co÷rafi Da÷ılımları ve Üç Yılın Ortalama Seyahat Mesafeleri Dikkate Alınarak Taúınan Yük Miktarları Tahmini ... 182
Tablo 5.9.3. Taúınan Yük Miktarları Tahmini Özet Tablo ... 183
Tablo 5.10.1. Dingil Tiplerine ve Yıllara Göre A÷ırlık øhlalleri ... 185
Tablo 5.10.2. Dingil Tiplerine Göre A÷ırlık øhlalleri ... 187
Tablo 5.10.3. A÷ır Taúıtların Dingil Sayıları ve øhlal Oranları ... 188
Tablo 5.10.4. Taúıt Gövde Tiplerine Göre A÷ırlık øhlalleri ... 189
Tablo 5.10.5. Taúıma Türlerine Göre A÷ırlık øhlalleri ... 190
Tablo 5.10.6. Yük Cinslerine Göre A÷ırlık øhlalleri ... 192
GRAFøKLER DøZøNø Sayfa
Grafik 2.1. Yıllarøtibariyle Türkiye Ton-km De÷erleri ... 8
Grafik 2.1.1. AB-27 ve Türkiye’de Yıllar itibariyle Yurtiçi Yük Taúımacılı÷ı ... 11
Grafik 2.1.2 . Türkiye’de Ulaúım Sektörlerine Göre Yurt içi Yük Taúıma Oranları ... 11
Grafik 2.1.3. Yurt içi Yük Taúıma Oranları (Petrol Boru Hatları dahil) ... 12
Grafik 2.2.1. 1997-2009 Yılları Arasında Karayolu Yük Taúımacılı÷ının (ton-km) Taúıt Sınıflarına Göre Da÷ılımı ... 16
Grafik 2.2.2. østihdam ve Ton-km De÷erlerinin Yıllar øtibariyle De÷iúimleri ... 18
Grafik 2.2.3. østihdam ve Ton-km Arasındaki Saçılım Grafi÷i ... 21
Grafik 2.2.4. GSYøH ve Ton-km De÷erlerinin Yıllar øtibariyle De÷iúimleri ... 21
Grafik 2.2.5. GSYøH ve Ton-km Arasındaki Saçılım Grafi÷i... 22
Grafik 2.2.6. Yıllar øtibariyle Ton-km, GSYøH ve østihdamda ki De÷iúim ... 23
Grafik 2.2.7. AB-27 ve Türkiye için Trafi÷e Kayıtlı Araç Payları (2007) ... 26
Grafik 2.2.8. Yıllar øtibariyle Toplam Motorlu Kara Taúıtları øçerisindeki Kamyonun Payı ve Artıú Oranı ... 26
Grafik 3.2.1. Taúıt Sınıflarının Saatlere Göre Toplam Trafik øçindeki Da÷ılımı – 2007 ... 42
Grafik 3.2.2. Taúıt Sınıflarının Saatlere Göre Toplam Trafik øçindeki Da÷ılımı – 2008 ... 43
Grafik 3.2.3. Taúıt Sınıflarının Saatlere Göre Toplam Trafik øçindeki Da÷ılımı – 2009 ... 44
Grafik 3.2.4. Toplam Trafik ve A÷ır Taúıt Sınıfının Günün Saatlerine Göre Da÷ılımı – 2007 ... 46
Grafik 3.2.5. Toplam Trafik ve A÷ır Taúıt Sınıfının Günün Saatlerine Göre Da÷ılımı – 2008 ... 46
Grafik 3.2.6. Toplam Trafik ve A÷ır Taúıt Sınıfının Günün Saatlerine Göre Da÷ılımı – 2009 ... 47
Grafik 3.2.7. A÷ır Taúıt Trafi÷inin Mevsimlere Göre Saatlik Da÷ılımı – 2009 ... 49
Grafik 3.2.8. A÷ır Taúıt Trafi÷inin Aylara Göre Saatlik Da÷ılımı – 2009 ... 51
Grafik 3.3.2. Taúıt Sınıflarının Haftanın Günlerine Göre Toplam Trafik øçindeki
Da÷ılımı – 2008 ... 53
Grafik 3.3.3. Taúıt Sınıflarının Haftanın Günlerine Göre Toplam Trafik øçindeki Da÷ılımı – 2009 ... 54
Grafik 3.3.4. Haftanın Günlerine Göre Taúıt Sınıflarının Da÷ılımı – 2007 ... 55
Grafik 3.3.5. Haftanın Günlerine Göre Taúıt Sınıflarının Da÷ılımı – 2008 ... 56
Grafik 3.3.6. Haftanın Günlerine Göre Taúıt Sınıflarının Da÷ılımı – 2009 ... 57
Grafik 3.4.1. Taúıt Sınıflarının Toplam Trafik øçindeki Payları-2007 ... 59
Grafik 3.4.2 Taúıt Sınıflarının Toplam Trafik øçindeki Payları-2008 ... 60
Grafik 3.4.3 Taúıt Sınıflarının Toplam Trafik øçindeki Payları-2009 ... 60
Grafik 3.4.4. Taúıt Sınıflarının Aylara Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2007 ... 62
Grafik 3.4.5. Taúıt Sınıflarının Aylara Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2008 ... 63
Grafik 3.4.6. Taúıt Sınıflarının Aylara Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2009 ... 64
Grafik 3.4.7. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in Aylara Göre Da÷ılımı-2007 ... 66
Grafik 3.4.8. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in Aylara Göre Da÷ılımı-2008 ... 67
Grafik 3.4.9. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in Aylara Göre Da÷ılımı-2009 ... 68
Grafik 3.4.10. Taúıt Sınıflarının Mevsimlere Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2007 ... 70
Grafik 3.4.11. Taúıt Sınıflarının Mevsimlere Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2008 ... 70
Grafik 3.4.12. Taúıt Sınıflarının Mevsimlere Göre Toplam Trafik øçindeki Payları-2009 ... 71
Grafik 3.4.13. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in Mevsimlere Göre Da÷ılımı-2007 ... 72
Grafik 3.4.14. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in
Mevsimlere Göre Da÷ılımı-2008 ... 72
Grafik 3.4.15. Otomobil Trafi÷i, A÷ır Taúıt Trafi÷i ve Toplam Trafi÷in Mevsimlere Göre Da÷ılımı-2009 ... 73
Grafik 3.5.1. A÷ır Taúıt Sınıfının Bölünmüú Devlet Yollarında (2x2) Aylara Göre Hız De÷erleri (2008-2009) ... 79
Grafik 3.5.2. A÷ır Taúıt Sınıfının Bölünmüú Devlet Yollarında (2x2) Aylara Göre Hızøhlal Yüzdeleri (2008-2009) ... 79
Grafik 5.1.1. Yıllara ve Taúınan Yük Miktarına Göre A÷ır Taúıtlar ... 94
Grafik 5.3.1. Taúıt Gövde Tiplerine Göre A÷ır Taúıtlar ... 102
Grafik 5.6.1. Yük Cinslerine Göre Taúınan Yük ve Ton-km Oranları (2007) ... 134
Grafik 5.6.2. Yük Cinslerine Göre Taúınan Yük ve Ton-km Oranları (2008) ... 135
Grafik 5.6.3. Yük Cinslerine Göre Taúınan Yük ve Ton-km Oranları (2009) ... 136
Grafik 5.6.4. Yük Cinslerine Göre Karayolları Yük Taúımacılı÷ı (Ton-km) ... 137
Grafik 5.7.1. Taúıt Sınıflarının Seyahat Mesafelerine Göre Da÷ılımı ... 147
Grafik 5.7.2. Yıllarøtibariyle Üst Yük Gruplarına Göre Ortalama Seyahat Mesafeleri ... 151
Grafik 5.7.3. Üst Yük Gruplarına Göre Ortalama Seyahat Mesafeleri ... 152
Grafik 5.7.4. Alt Yük Gruplarına Göre Ortalama Seyahat Mesafeleri ... 153
ùEKøLLER DøZøNø Sayfa
ùekil 2.2.1. Ulaúım ve Ekonomi ... 18 ùekil 3.1.1. Hareketli A÷ırlık Ölçüm Cihazları Sınıflandırma ùeması ... 36 ùekil 3.1.2. Sabit Trafik Sayım ve Sınıflandırma Cihazları Sınıflandırma ùeması ... 39 ùekil 3.1.3. Seyyar Trafik Sayım ve Sınıflandırma Cihazları Sınıflandırma ùeması ... 40 ùekil 5.4.1. Etütlerde Karúılaúılan Dingil Tipleri ... 106 ùekil 5.4.2. Etütlerde Karúılaúılan Dingil Grupları ... 106
HARøTALAR DøZøNø
Harita 3.1.1. Sabit Trafik Sayım ve Sınıflandırma østasyon Yerleri ... 38 Harita 3.4.1. Devlet Yolları A÷ır Taúıt ve Toplam Trafik Hacim Haritası ... 74 Harita 4.2.1. Dingil A÷ırlı÷ı Etüt Yerleri ... 85
RESøMLER DøZøNø
Resim 5.10.1. Etüdün Bitmesini Bekleyen Aúırı Yüklü Taúıtlar ... 184
KISALTMALAR
AB-15 : Avrupa Birli÷ine üye ilk 15 ülke (Almanya, Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, øngiltere, ørlanda, øspanya, øsveç, øtalya, Lüksemburg, Portekiz, Yunanistan).
AB-27 : Avrupa Birli÷ine üye 27 ülke (Almanya, Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, øngiltere, ørlanda, øspanya, øsveç, øtalya, Lüksemburg, Portekiz, Yunanistan, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Macaristan, Malta, Polonya, Romanya, Slovakya, Slovenya).
EUROSTAT : Avrupa Birli÷i østatistik Ofisi
GPRS : General Packet Radio Service (Genel Paket Radyo Servisi) GSYøH : Gayri Safi Yurt øçi Hasıla
HYTT : Hafif Yüklü Ticari Taúıt
IRF : International Road Federation (Uluslararası Yol Federasyonu) KGM : Karayolları Genel Müdürlü÷ü
NST-2007 : Ulaútırma østatistikleri için Standart Mal Sınıflaması-2007 OYTT : Orta Yüklü Ticari Taúıt
TÜøK : Türkiye østatistik Kurumu
TRB : Transport Research Board (Ulaúım Araútırma Kurulu)
USBTS : United States Bureau of Transportation Statistics (Birleúik Devletler Ulaútırma østatistikleri Bürosu)
WIM : Weigh in Motion (Hareketli A÷ırlık Ölçümü) YOGT : Yıllık Ortalama Günlük Trafik
TANIMLAR
Araç Karayollarında kullanılabilen motorlu, motorsuz ve özel amaçlı taúıtlar ile iú makineleri ve lastik tekerlekli traktörlerin genel adıdır.
Araç Sahibi Araç için adına yetkili idarece tescil belgesi verilmiú veya sahiplik veya satıú belgesi düzenlenmiú kiúidir.
Araç Tartıøstasyonu Araçların yüklü veya yüksüz olarak sabit veya taúınabilir cihazlarla tartıldı÷ı yerdir.
Azami Yüklü A÷ırlık Aracın güvenle taúıyabilece÷i azami yükle birlikte a÷ırlı÷ıdır.
Azami Dingil A÷ırlı÷ı Araçların karayolu yapılarında güvenle ve yapıya zarar vermeden geçebilmeleri için saptanan dingil a÷ırlı÷ıdır.
Bölünmüú Karayolu Bir yöndeki trafi÷e ait taúıt yolunun bir ayırıcı ile belirli úekilde di÷er taúıt yolundan ayrılması ile meydana gelen karayoludur.
Çekici Römork ve yarı römorkları çekmek için imal edilmiú olan ve yük taúımayan motorlu araçtır.
Dingil A÷ırlı÷ı Araçlarda aynı dingile ba÷lı tekerleklerden karayolu yapısına aktarılan a÷ırlıktır.
Durma Kırmızı ıúık, yetkililerin dur iúareti, yol kapanması gibi her türlü trafik zorunlulukları nedeni ile aracın durdurulmasıdır.
Duraklama Trafik zorunlulukları dıúında araçların, insan indirmek ve bindirmek, eúya yüklemek, boúaltmak veya beklemek amacı ile kısa bir süre için durdurulmasıdır.
Eriúme Kontrollü Karayolu (Otoyol)
Özellikle transit trafi÷e tahsis edilen, belirli yerler ve úartlar dıúında giriú ve çıkıúın yasaklandı÷ı, yaya, hayvan ve motorsuz araçların giremedi÷i, ancak izin verilen motorlu araçların yararlandı÷ı ve trafi÷in özel kontrole tabi tutuldu÷u karayoludur.
Hafif Yüklü Ticari Taúıt
Yolcu taúıma kapasitesi yaklaúık 14-25 kiúi olan taúıtlar (minibüs vb.) ve toplam yüklü a÷ırlı÷ı 3,5 tonu geçmeyen taúıtlardır. (kamyonet vb.)
Hız Sınırı Yasalar çerçevesinde taúıt sınıflarına ve yol tiplerine göre belirlenen, karayolları üzerindeki sürücülerin aúmaması gereken hız limitidir.
øki Yönlü Karayolu Taúıt yolunun her iki yöndeki taúıt trafi÷i için kullanıldı÷ı karayoludur.
ariyet veya rehni gibi hallerde kiracı, ariyet veya rehin alan kiúidir. Ancak, ilgili tarafından baúka bir kiúinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere iúletti÷i ve araç üzerinde fiili tasarrufu bulundu÷u ispat edilirse, bu kimse iúleten sayılır.
Karayolu Trafik için, kamunun yararlanmasına açık olan arazi úeridi, köprüler ve alanlardır.
Kamyon øzin verilebilen azami yüklü a÷ırlı÷ı 3.5 tondan fazla olan ve yük taúımak için imal edilmiú motorlu araçtır.
Kamyonet øzin verilebilen azami yüklü a÷ırlı÷ı 3.5 tonu geçmeyen ve yük taúımak için imal edilmiú motorlu araçtır.
Minibüs Yapısı itibariyle sürücüsü dahil 9 ile 15 oturma yeri olan ve insan taúımak için imal edilmiú bulunan motorlu araçtır.
Otomobil Yapısı itibariyle, sürücüsü dahil en çok 8 oturma yeri olan ve insan taúımak için imal edilmiú bulunan motorlu araçtır.
Otobüs Yapısı itibariyle sürücüsü dahil en az 16 oturma yeri olan ve insan taúımak için imal edilmiú bulunan motorlu araçtır.
Orta Yüklü Ticari Taúıt
Yolcu taúıma kapasitesi yaklaúık 14-25 kiúi olan taúıtlar ve toplam yüklü a÷ırlı÷ı yaklaúık 3,5 ton ile 10 ton arasında olan kamyonlar
Ortalama Hız Belirli bir yol kesiminde ve zamanda gözlemlenen taúıtların noktasal hızlarının aritmetik ortalamasıdır.
Römork Motorlu araçla çekilen insan veya yük taúımak için imal edilmiú motorsuz araçtır.
Sürücü Karayolunda, motorlu veya motorsuz bir aracı veya taúıtı sevk ve idare eden kiúidir.
ùehir øçi taúıma Belediye sınırları ile mücavir alanı dahilinde yapılan taúımalardır.
ùoför Karayolunda, ticari olarak tescil edilmiú bir motorlu taúıtı süren kiúidir.
Taúıt Karayolunda insan, hayvan ve yük taúımaya yarayan araçlardır.
Bunlardan makine gücü ile yürütülenlere “motorlu taúıt” insan ve hayvan gücü ile yürütülenlere “motorsuz taúıt” denir. Ayrıca, bir kazanç kaydı olmaksızın kullanılanlara “hususi taúıt”, çeúitli úekillerde kazanç sa÷lamak amacıyla kullanılanlara “ticari taúıt”, Taúıt Kanunu kapsamına girenlere “resmi taúıt”, resmi olmakla birlikte ticarilik niteli÷i taúıyanlara da “resmi ticari taúıt” denir.
Taúıma Sınırı (Kapasite,østiap Haddi)
Bir aracın güvenle taúıyabilece÷i, en çok yük a÷ırlı÷ı veya yolcu ve hizmetli sayısıdır.
Taúıma Güzergahı Taúımanın baúladı÷ı kalkıú noktasından bitti÷i varıú noktasına kadar ara duraklar da dahil takip edilen yoldur.
Transit Taúıma Herhangi bir ülkede baúlayan ve en az bir ülke toprakları üzerinden geçtikten sonra bir baúka ülkede sona eren, baúlama ve sona erme ülkeleri dıúında kalan ülkeler üzerinden yapılan taúımaları kapsayan yolcu veya eúya taúımalarıdır.
Trafik Yayaların, hayvanların ve araçların karayolları üzerindeki hal ve hareketleridir.
Yarı Römork Bir kısmı motorlu taúıt veya araç üzerine oturan, taúıdı÷ı yükün ve kendi a÷ırlı÷ının bir kısmı motorlu araç tarafından taúınan römorktur.
Yıllık Ortalama Günlük Trafik
Bir yıl boyunca, yolun bir noktasından veya kesiminden her iki yönde geçen toplam trafi÷in gün sayısına bölünmesiyle elde edilen trafik hacmidir.
Yurtøçi Taúıma Herhangi bir ilin herhangi bir noktasından baúlayıp di÷er bir ilin herhangi bir noktasında biten veya mesafesine bakılmaksızın bir ilin sınırları içerisindeki iki nokta arasında yapılan taúımaları, Yüklü A÷ırlık Bir taúıtın yüksüz a÷ırlı÷ı ile taúımakta oldu÷u sürücü, hizmetli,
yolcu ve eúyanın toplam a÷ırlı÷ıdır.
Yüksüz A÷ırlık (Net A÷ırlık)
Üzerinde insan veya eúya (yük) bulunmayan ve akaryakıt deposu dolu olan bir aracın taúınması zorunlu alet, edevat ve donatımı ile birlikte toplam a÷ırlı÷ıdır.
%85’lik Hız Bir yol kesiminde ve belirlenen zamanda gözlemlenen taúıt hızlarının küçükten büyü÷e sıralandıktan sonra %85’lik kısma denk gelen hız de÷eridir.
G7R7b
1. GøRøù
Kiúilerin ve eúyaların güvenli, çabuk, sa÷lam, ekonomik ve verimli biçimde hareketine imkan sa÷layan ulaúım sistemi ülkenin gelece÷i ve bireylerin yaúam kalitelerinin geliúmesi açısından çok önemlidir. Yük taúımacılı÷ı ülkemizin ekonomik açıdan geliúmesinde ve geliúiminin sürdürülmesinde çok önemli bir rol almaktadır. Bilindi÷i üzere ekonomik kalkınmanın ve refahın geliúmesinde büyük rolü olan karayolu taúımacılı÷ı, kendi bünyesi içinde baúlı baúına bir ekonomik faaliyet olmakla birlikte di÷er bütün sektörlerle de çok yakın iliúkisi olan ve bu sektörleri olumlu veya olumsuz yönde etkileyen bir hizmet sektörüdür. Karayolu ulaúımında en önemli hedef etkin, ekonomik, sürdürülebilir ve çevre dostu bir karayolu altyapısına sahip olmaktır. Karayolları Genel Müdürlü÷ü'nün hedeflerinden biri karayolu taúımacılı÷ında konforu artırmak, zaman kayıplarını ve ekonomik kayıpları en aza indirmek ve sosyo-ekonomik ihtiyaçlar gözetilerek belirlenen yol koridorlarının fayda-maliyet analizleri do÷rultusunda yapılabilirli÷i tespit edilenleri projelendirilerek çevreye en az zarar verecek úekilde inúa etmektir. Yukarıda belirtilen hedeflere ulaúılmasına katkıda bulunmak amacıyla Strateji Geliútirme Dairesi Baúkanlı÷ına ba÷lı Ulaúım ve Maliyet Etütleri ùubesi Müdürlü÷ü Bölgelerle koordineli olarak her yıl yaklaúık 45 noktada Baúlangıç-Son Etütlerini de içeren Dingil A÷ırlı÷ı Etütlerini gerçekleútirmektedir. Bu etütlerin yapılmasındaki birincil amaç, ulaúım planlama çalıúmalarına esas olacak ve karayollarının tasarım, yapım, bakım ve iúletme faaliyetlerinin daha rasyonel ve bilimsel bir úekilde yapılmasına katkıda bulunacak istatistiki veri üretmektir. Bu çalıúmada 2007, 2008 ve 2009 yıllarında 128 noktada yapılan ve toplam 39.850 a÷ır taúıta uygulanan anket ve tartım sonuçları de÷erlendirilmiútir.
Dünyada ekonominin küreselleúmesiyle birlikte yük taúımacılı÷ı de÷iúmekte, rekabet artmakta, ürünleri pazarlayabilmek için gerek yurt içi gerekse yurt dıúına yönelik yeni ulaúım yatırımları yapılmakta, üretim süreci ile nakliye planlama ve uygulamaları aynı anda dikkate alınmaktadır. 21. yüzyılda yük taúımacılı÷ında Dünya ile rekabet edebilen, etkin ve verimli bir yük taúımacılı÷ı ülkemizde de geliútirilmelidir. Bu amaçla, kapsamlı, çok modlu yük taúımacılı÷ını ve beraberinde lojistik hizmetleri de içeren, yolcu hareketlili÷i ile malların hareketlili÷ini birbirinden ayrı olarak dikkate alan ulaúım planları
yapılmalı, ulaúım politikaları ve stratejileri belirlenmelidir. Gerekli ulaúım yatırımları gerçekleútirilirken ulaúım türleri arasında birbirini tamamlayan bütünleúik bir yapı sa÷lanmalı, her ulaúım türündeki sıkıúık ve yetersiz kapasiteler belirlenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.
Yük ulaúım talebi birçok unsurdan do÷rudan veya dolaylı olarak etkilenmektedir (TRB,1997). Yük ulaúımının do÷rudan etkilendi÷i unsurlar;
x Ekonomik yapı ve geliúimi, x Sanayi yerlerinin konumu, x Ticaretin küreselleúmesi,
x Uluslararası ticaret antlaúmaları,
x Tam zamanında üretim stratejileri ve uygulamaları,
x Paketleme yöntemleri ve paketleme yöntemlerindeki geliúmeler, x Depolama faaliyetleri,
x Nakliyeci ve gönderen iliúkisi,
Yük taúımacılı÷ının dolaylı olarak etkilendi÷i unsurlar ise;
x Ekonomik düzenlemeler veya ekonomide kontrolün kaldırılması, x Uluslararası nakliye antlaúmaları,
x øntermodal iúletme antlaúmaları, x Akaryakıt fiyatları,
x Kamu tarafından sa÷lanan altyapılar, x Kullanıcı ücretleri ve vergiler,
x Nakliyecilere sa÷lanan sübvansiyonlar, x Çevre politikaları ve kısıtlamaları, x Güvenlik politikaları ve kısıtlamaları,
x Kamyon boyutları ve a÷ırlı÷ındaki de÷iúiklikler, x Trafikteki tıkanıklık,
x Teknolojik ilerlemeler,
G7R7b
Karayolu yük taúımacılı÷ı ile ilgili yapılan bu ve benzer çalıúmalar aúa÷ıda belirtilen hususlarda en önemli veri kaynaklarını oluúturmaktadır (US BTS, 2003).
x Yük hareketlili÷i e÷ilimlerinin analiz edilmesi,
x Ulusal, bölgesel ve sektörel ekonomik analizlerle iliúkilerin analiz edilmesi,
x Gelecekte oluúabilecek yük hareketlili÷i talebinin ve bu talebi karúılayacak altyapı - ekipman ihtiyaçlarının tahmin edilmesi,
x Politikaların belirlenmesi ve yatırım kararlarının alınmasında kullanılacak model ve di÷er analitik yöntemlerin geliútirilmesi
x Lojistik hizmetlerin (depolama, stoklama, bekleme, da÷ıtım vb.) planlanması, x Di÷er veri kaynaklarından elde edilen bilgilerle karúılaútırma yapılması ve ulusal
hesapların tahmin edilebilmesi için standartlar belirlenmesi, x Mekansal olarak trafik ve yük akımlarının analiz edilmesi,
Ülkemizin 2009 yılı itibariyle; nüfusu 72.561.312 kiúi1, kent nüfus oranı %75,5, 1000 kiúiye düúen taúıt sayısı 197, otomobil sayısı 98 ve kiúi baúına düúen Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYøH) 13.250 TL.'dir2. Bu de÷erlerden nüfusun daha küçük bir artıú e÷iliminde gerçekleúmesi beklenirken di÷er de÷erlerin daha hızla artaca÷ı öngörülmekte olup, bu da mal, konut ve istihdam talebini artıracaktır. Bütün bunlar do÷al olarak yük taúımacılı÷ına olan talebi de artıracaktır. Buna ilaveten ülkemizde yük ve yolcu taúımacılı÷ında baskın olan ulaútırma sistemi karayolları olup yurt içi yük taúımalarında ülkemizde karayollarının payı (boru hatları hariç) 2008 yılı itibariyle % 89'dur.
Ayrıca, kamyonların aúırı yüklenmeleri ve kötü iúletilme koúulları yol a÷ını olumsuz yönde etkilemekte, yol kaplamasının servisi kabiliyetini ve ömrünü önemli derecede düúürmektedir. Karayollarında seyir eden taúıtların yola verdikleri hasar dingil tipine, dingil a÷ırlı÷ına, kaplama tipi ve kalınlı÷ına ba÷lı olarak de÷iúmekle beraber, Karayolları Esnek Üstyapılar Projelendirme Rehberine (2008) göre, ülkemizde esnek bir yol üstyapısında bir adet kamyon 4.833 adet otomobile, bir adet kamyon+römork veya
1 Veri kayna÷ı: TÜøK
2 Veri kayna÷ı : TÜøK
çekici+yarı römork ise 6.833 adet otomobile eúde÷er hasar vermektedir3. Bu nedenle, üstyapı kalınlıkların belirlenmesinde ve köprü tasarımlarında, kamyon trafi÷i tahminlerine dingil tipleri itibariyle ihtiyaç duyulmaktadır.
Dingil A÷ırlı÷ı Etütleri; Karayolları Genel Müdürlü÷ü’nün 16 Bölgesinde (sadece otoyollardan sorumlu 17. Bölge Müdürlü÷ü hariç) her bölgede yaklaúık 2-3 istasyon olmak üzere yılda 40-50 noktada gerçekleútirdi÷i yol kenarı etütleridir. Bu etütlerde a÷ır taúıtlar yol kenarında durdurularak her bir dingili tartılmakta ve ayrıca sürücülere anket uygulanmaktadır. Elde edilen veriler yük taúıyan a÷ır taúıtlarda ortalama yük miktarı (ton), yolcu taúıyan otobüslerde ise ortalama yolcu sayısı olup, bu veriler kullanılarak Türkiye geneli ton-kilometre ve yolcu-kilometre de÷erleri tespit edilmektedir. Bu verilerin haricinde dingil a÷ırlı÷ı etütlerinden yük gruplarına göre ortalama yük miktarı, aúırı yüklemeler, taúıt sınıflarına göre eúde÷erlik faktörleri, dingil tiplerine göre ortalama yükler, dingil tipleri, taúıt modelleri, taúıtların hareket baúlangıç ve bitiú bilgileri gibi pek çok veri elde edilmektedir.
Etütler, yol kenarında taúıtları durdurarak gerçekleútirilmekte ve bu özelli÷i itibariyle sürücüler tarafından pek kabul görmese de yanıt alma oranı en yüksek etüt tipidir. Zahmetli ve maliyetli olan Dingil A÷ırlı÷ı Etütlerinin do÷ru gerçekleútirilmesi ve verilerin güvenilir olması ayrı bir önem taúımaktadır. Sistemlerin iúleyiúinde; veri giriúinde zaman içerisinde hatalar oldu÷u belirlenmiú olup, bu çalıúmalar ile bugüne kadar gerek yolda gerçekleútirilen Dingil A÷ırlı÷ı Etütlerinde gerekse elde edilen verilerin bilgisayara giriúinde karúılaúılan eksiklikler ve hatalar giderilmeye çalıúılmıútır. 2007 yılından itibaren yapılan dingil a÷ırlı÷ı ve beraberinde uygulanan baúlangıç-son etütlerinde; taúıt gövde tipleri, taúıma türü, seyahat süresi, günlük kat edilen mesafe gibi yeni bilgiler eklenmiútir.
Ayrıca yük gruplamalarında, Avrupa Birli÷inin kullandı÷ı ulaútırma istatistikleri için standart mal sınıflaması (NST 2007) dikkate alınmıútır.
3 Taúıt Eúde÷erlik Faktörleri Karayolları Esnek Üstyapılar Projelendirme Rehberi (2008) Sayfa 14'deki tablodan alınmıútır.
G7R7b
Dingil A÷ırlı÷ı Etütlerinde tartılan taúıtlara ait a÷ırlık bilgilerinin bilgisayara giriúinde de zaman içerisinde karúılaúılan hatalı giriúlerin önlenebilmesi için, otomatik kontroller artırılmıú ve hataların veri giriúinde düzeltilmesi sa÷lanmıútır.
Dingil A÷ırlı÷ı Etütleri her bölgede yıllık ulaúım etütleri programında belirlenen sayıdan az olmamak üzere mutlaka belirlenen mevsimde Salı gününden baúlayarak (her gün 08:00- 16:00 arası) ilk iki gün Batı-Do÷u (Kuzey-Güney) yönünde, di÷er iki gün aksi yönde olacakúekilde cuma saat 16:00’a kadar sürdürülmektedir.
Dingil A÷ırlı÷ı Etüdü yapılan her noktada seyyar sayım ve sınıflandırma cihazı kullanılarak en az 4 gün (96 saat) trafik akım sayımı da yapılmaktadır. Ayrıca dingil a÷ırlı÷ı etütlerinde kullanılan tartım cihazlarının kalibrasyonu düzenli olarak yapılmaktadır. Kantarların kalibrasyonunun sürekli yapılmasına ra÷men bazen yol yüzeyindeki ufak problemler (yol yüzeyinde kum, çakıl olması, ondülasyonlar olması vb.) tartımlara yansıyabilmektedir. Taúıtlar aks aks tartılmakta ve beraberinde úoförlere anket (Baúlangıç-Son Etüdü) uygulanmaktadır.
Bu çalıúmanın 2. Bölümünde yük taúımacılı÷ında karayolu sektörünün durumu ele alınmıú ve ekonomi ile iliúkisi irdelenmiútir.
Çalıúmanın 3. Bölümünde ise a÷ır taúıt trafi÷inin saatlik, günlük, aylık ve mevsimlik de÷iúimleri incelenmiútir. Ayrıca bu bölümde a÷ır taúıt trafi÷ine ait hız bilgileri de verilmiútir.
Bu çalıúmada 2007, 2008, 2009 yıllarında yapılan dingil a÷ırlı÷ı etütleri de÷erlendirilmiútir. Etüt yöntemleri, etüt yerleri ve örnekleme oranları ile ilgili bilgiler Bölüm 4'de verilmiútir.
Bu çalıúmanın 5. Bölümünde, gerçekleútirilen etütler de÷erlendirilmiú, sonuçları hem yıl bazında hem de üç yılın verileri birlikte dikkate alınarak verilmiútir. Yük taúıyan kamyon ve kamyon+römork-çekici+yarı römork sınıfındaki taúıtlar model ve markalarına, taúıt
gövde tiplerine, dingil tiplerine ve iúletme tiplerine göre incelenmiútir. Çalıúmada yük cinsleri da÷ılımları, taúıtların seyahat mesafeleri ve süreleri, il içi, iller arası ve uluslararası taúımalar, a÷ırlık ihlalleri konularında da ayrıca de÷erlendirmeler yapılmıútır.
Kitabın Sonuç Bölümünde ise, analizlerin genel bir de÷erlendirmesi yapılarak araútırmadaki eksiklikler belirlenmiú ve bundan sonra yapılacak araútırmalar içinde özellikle iller arası üretim, çekim modellerinin oluúturulması ile ilgili önerilerde bulunulmuútur.
YÜKTAbIMACILI)INDAKARAYOLUSEKTÖRÜ
2. YÜK TAùIMACILIöINDA KARAYOLU SEKTÖRÜ
Rodrigue, Comtois ve Slack (2006)’a göre 17. yüzyılın son çeyre÷inde baúlayıp 19.
yüzyılın baúlarına kadar süren “Sanayi Devrimi” dönemi, 19. yüzyılda baúlayıp 19.
yüzyılın son çeyre÷ine kadar süren “Seri Üretim Dönemi” ve 19. yüzyılın son çeyre÷inde baúlayan “Küreselleúme Dönemleri”nde farklı ulaúım türleri ön plana çıksa da, ulaúım türleri birbirini tamamlayarak ekonomik fırsatlar yaratmıú ve ekonomik kalkınmayı sa÷lamıútır. Ulaúım sistemindeki geliúme sanayi devrimiyle baúlamıú ve ekonomik geliúmeyi ivmelendirmiútir (Rodrigue, Comtois ve Slack, 2006). Bu anlamda, ulaúım faaliyetlerinin tarihine bakıldı÷ında, farklı dönemlerde farklı ulaúım türlerinin ön plana çıktı÷ı ve hakim ulaúım türü haline geldi÷i görülmektedir. 18. Yüzyıla kadar su taúımacılı÷ı ve iç suyolu taúımacılı÷ı ön planda iken, 18. ve 19. yüzyılda sanayi devrimi ile birlikte buharlı motorların icadı, demiryolu taúımacılı÷ını ön plana çıkarmıútır. Karayolu taúımacılı÷ı ise 20. yüzyılda ön plana çıkmıú ve hakimiyetini 21. yüzyılın baúlarında da sürdürmektedir.
Yük ve yolcu taúımacılı÷ı açısından ulaúım arz ve talebinin basit istatistiksel yöntemler ile ölçümü ve açıklaması yolcu-km ve ton-km olarak ifade edilmektedir (Rodrigue, Comtois ve Slack, 2006). Yük taúımacılı÷ının ulaúım birimi olan ton-km’nin açıklaması ve ölçüm yöntemine iliúkin bilgiler Bölüm 4’de verilmektedir.
“øyi iúleyen bir ekonomik sistemde üretim (arz) ve tüketim (talep) arasında bir denge mevcuttur. Bu dengenin bozulması ve üretimin tüketimden fazla olması durumunda pazarda çöküú ve üretimin ihtiyaç duyulandan az olması durumunda ise fiyatlarda anormal artıúlar meydana gelir. Gerçekleútirilen üretim sadece kendi co÷rafyasında de÷il farklı mekanlarda da tüketilir. Ayrıca üretim esnasında ara dönüúüm maddeleri içinde bir mekandan (bölgeden) di÷er mekana (bölgeye) hareket gerekebilmektedir. Bu mekansal etkileúim sonucunda yük hareketi meydana gelmektedir. Oluúan yük hareketi, bölgeler arası mekansal etkileúim ve ekonomik iliúkileri sonucu oluúan bir hareket olup aynı zamanda ticaret olarak da adlandırılmaktadır” (Ünal, 2008). Bu nedenle yük taúımacılı÷ı ve ticaret birbirini bütünleyen ayrılmaz iki kavramdır. Etkin ve yeterli bir ulaúım sisteminin
olmaması, ekonomik fırsatların kaçırılmasına ve ekonomik olmayan taúımaların yapılmasına sebep olacaktır. Di÷er bir deyiúle, ulaúım sisteminin etkinli÷i, ekonomik ve sosyal fırsatlar oluúturarak ticareti ve ekonomik geliúmeyi ivmelendirmektedir. Ticaret halkası bünyesinde üretilen ürünler ulaúım sistemi üzerinden tüketiciye ulaútırılmaktadır.
Yük hareketi ulaúım planlaması ile bölgesel geliúme politikaları açısından da önemlidir (Çelik, 2001). Literatürde yük hareketi ton, ton-km, taúıt, taúıt-km, para birimi (TL, ABD$, Euro, vb.) gibi birimlerle ifade edilmektedir (TRB, 1997). Ülkemizde yük taúımacılı÷ının
%89’una yakın bir bölümü karayollarımız üzerinde gerçekleúmektedir. Ekonomik kalkınmanın ve refahın geliúmesinde büyük rolü olan karayolu taúımacılı÷ı, kendi bünyesi içinde baúlı baúına bir ekonomik faaliyet oldu÷u gibi di÷er bütün sektörlerle de çok yakın iliúkisi olan ve bu sektörleri olumlu veya olumsuz yönde etkileyen bir hizmet sektörüdür.
Aynı zamanda yük taúımacılı÷ı savaú, afet vb. dıúsal faktörlerce de etkilenen ve de÷iúen ekonomik bir faaliyettir. Yük taúımacılı÷ı sektörü, ekonominin di÷er sektörlerine hizmet vermekte oldu÷undan, di÷er ekonomik sektörlerdeki krizler veya geliúmeler ulaúım ekonomisini do÷rudan etkilemektedir. Grafik 2.1’de yıllar itibariyle ton-km de÷erleri verilmiútir.
Grafik 2.1. Yıllarøtibariyle Türkiye Ton-km De÷erleri
Grafik 2.1.’de görüldü÷ü üzere, kriz yıllarında yük hareketlili÷i (ton-km) azalırken, ekonomik atılım yıllarında artmaktadır.
152210 150974 161552 151421 150912 152163 156853 166831 177399 181330 181935 176455
0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 160000 180000 200000
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Ton-km (milyon)
Yıllar Asya Krizi ve
Gölcük Depremi
2001 Mali Kriz
Küresel Mali Kriz
YÜKTAbIMACILI)INDAKARAYOLUSEKTÖRÜ
2.1. Ulaúım Türlerine Göre Taúımacılık De÷erleri
Türkiye ve Avrupa Birli÷i ülkelerinin 2000-2008 yıllarına ait karayolu, demiryolu ve iç suyolu yük taúımacılı÷ı da÷ılımları yüzde olarak Tablo 2.1.1’de verilmektedir. Bu tabloda deniz taúımacılı÷ının sadece ulusal taúımaları de÷il AB ülkeleri arasındaki taúımaları da içermesi nedeniyle dikkate alınmamıútır. Ayrıca havayolu taúımacılı÷ını da kapsamamakta olup sadece karasal (inland) taúımaları içermektedir. Tablo 2.1.1 incelendi÷inde, bir çok ülkede karayolu yük taúımacılı÷ının baskın oldu÷u görülmektedir. Avrupa Birli÷ine üye 27 ülke (AB-27) için karayolu yük taúımacılı÷ının payı 2000 yılında %73,7 iken 2008 yılında bu oran %76,4 olmuútur. Yine aynı dönemde AB-27 için demiryolu yük taúımacılı÷ının payı %19,7'den %17,8’e, iç su yollarının yük taúımadaki payı %6,6’dan 2008’de %5,9’a geriledi÷i görülmektedir. Aynı zamanda Tablo 2.1.1’den Avrupa Birli÷ine üye 15 ülke için de (AB-15) bu e÷ilimin aynı úekilde oldu÷u görülmektedir. Grafik 2.1.1’de görüldü÷ü gibi, AB-27 için karayolu yük taúımacılı÷ı ton-km olarak, 2000-2007 yılları arasında %27 oranında artmıútır. Ülkemizde ise 2000-2007 yılları arasında karayolu yük taúımacılı÷ındaki büyüme %12 civarında gerçekleúmiútir. Bu oran, 2008 yılı dikkate alındı÷ında %13’e çıkmıútır.
Tablo 2.1.1 Taúıma Türlerine Göre Yük Taúımacılı÷ı Oranları (ton-km)1
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
K ar a yo l u
S uy o lu
D em i ry o lu
AB-27 ÜLKE19.7s 73.7s 6.6s 18.8s 74.8s 6.5s 18.3s 75.4s 6.3s 18.5s 75.7s 5.8s 18.1bs 76.0s 5.9bs 17.7s 76.4s 5.9s 18.1s 76.2s 5.7s 18.0s 76.2s 5.8s 17.8s 76. AB-25 ÜLKE19.1s 74.3s 6.6s 18.2s 75.3s 6.5s 17.8s 75.9s 6.3s 18.1s 76.1s 5.8s 17.7bs 76.5bs 5.8s 17.5s 76.8s 5.7s 18.0s 76.5s 5.5s 17.9s 76.4s 5.6s 17.7s 76. AB-15 ÜLKE15.1s 77.4s 7.5s 14.5s 78.1s 7.4s 14.1s 78.7s 7.2s 14.3s 78.9s 6.8s 14.1bs 79.1bs 6.8bs 14.1s 79.2s 6.8s 14.9s 78.5s 6.6s 15.2s 78.0s 6.8s 15.2s 77. BELÇøKA11.6 77.4 10.9 10.4 78.3 11.3 10.7 77.5 11.8 11 76.5 12.5 12 74.9 13.1 13.4 72.4 14.1 14.2 71.1 14.7 15.3 69.7 14.9 15.1 BULGARøSTAN45.2 52.3 2.6 36.7b 60.2b 3.1b33.1 62.9 4 34.3 61.7 4 29.2 66.9 3.9 25.4 70.8 3.7 27.1 69 3.9 25.1 70 4.8 20.5 ÇEK CUMHURøYETø31.9 68 0.2 30.1 69.7 0.1 26.5 73.3 0.1 25.4 74.5 0.1 24.7 75.2 0.1 25.5 74.4 0.1 23.8 76.1 0.1 25.3 74.7 0.1 23.3 DANøMARKA7.9 92.1 - 8.2 91.8 - 7.9 92.1 - 7.9 92.1 - 9.1 90.9 - 7.8 92.2 - 8.2 91.8 - 7.8 92.2 - 8.7 ALMANYA19.2 65.3 15.5 18.6 66.5 14.9 18.8 66.3 14.9 19.6 67.0 13.4 20.0 66.1 13.9 20.3 66 13.6 21.4 65.9 12.8 21.9 65.7 12.4 22.2 ESTONYA62.7 37.3 0 68.8 31.2 0 69.7 30.3 0 70.9 29.1 0 67.3 32.7 0 64.6 35.4 0 65.3 34.7 0 56.8 43.2 0 44.7 øRLANDA3.8 96.2 - 4 96 - 2.9 97.1 - 2.5 97.5 - 2.3 97.7 - 1.7 98.3 - 1.2 98.8 - 0.7 99.3 - 0.6 YUNANøSTAN: : - : : - : : - 2.3b 97.7b- : : - 2.5 97.5 - 1.9 98.1 - 2.9 97.1 - 2.7 øSPANYA7.2 92.8 - 6.8 93.2 - 5.9 94.1 - 5.7 94.3 - 5.1 94.9 - 4.8 95.2 - 4.6 95.4 - 4.1 95.9 - 4.1 FRANSA20.6 76 3.4 19 77.9 3.1 19 77.8 3.1 18.1 78.8 3.1 17 79.9 3.2 16 80.5 3.5 15.7 80.9 3.4 15.7 80.9 3.4 15.9 øTALYA11 89 0.1 10.6e 89.3s 0e 9.6e 90.4e 0e 10.4e 89.5e 0e 10.1s 89.8s 0e 9.7s 90.3s 0e 11.4s 88.5s 0e 12.3s 87.6s 0e 11.7s 88. GÜNEY KIBRIS- 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - : LETONYA73.5 26.5 0 72.6 27.4 0 70.8 29.2 0 72.5 27.5 0 71.6 28.4 0 70.2 29.8 0 61 39 0 58.1 41.9 0 61.3 LøTVANYA53.4 46.6 0 48.3 51.7 0 47.7 52.3 0 50 50 0 48.7 51.3 0 43.9 56.1 0 41.6 58.4 0 41.5 58.5 0 58.0 LÜKSENBURG7.9 87.8 4.4 6.5 89.6 3.8 5.6 90.7 3.7 5 92 3 5.3 91.2 3.5 4.1 92.3 3.6 4.6 91.5 4 2.8 93.8 3.4 2.5 MACARøSTAN28.8b 68.1b 3.1b28.1 67.3 4.6 28.4 65.5 6.1 27.9 66.6 5.5 28.0 65.9 6.1 25.0 69.2 5.8 23.9 71.6 4.5 20.9 74.5 4.6 20.6 MALTA- 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - : HOLLANDA3.7 63.4 32.9 3.4 63 33.5 3.3 63.3 33.4 3.8 64.6 31.6 4.2 64.7 31.1 4.4 63.6 31.9 4.8 63.1 32.1 5.5 59.4 35.1 5.4 AVUSTURYA30.6 64.8 4.5 29.6 65.9 4.5 29.3 65.8 4.9 28.7 67.4 3.9 31.4b 65.6b 2.9b32.8 64.1 3.0 33.8 63.2 3.0 34.8 60.9 4.2 37.4 POLANYA42.2 56.9 0.9 37.9 61.1 1 37 62.2 0.9 35.3 64.0 0.6 33.7b 66.1b 0.2b30.8 69.0 0.2 29.4 70.4 0.2 26.4 73.5 0.1 24.0 PORTEKøZ7.5 92.5 - 6.7 93.3 - 6.9 93.1 - 7 93 - 5.3b 94.7b- 5.4 94.6 - 5.1 94.9 - 5.3 94.7 - 6.1 ROMANYA49.1 42.9 7.9 43.1 49.6 7.3 34.4 57.3 8.2 30.4 62.4 7.1 27.8b 60.8b 11.4b21.7 67.3 11.0 19.4 70.5 10.0 18.9 71.3 9.8 19.0 SLOVENYA28.1e 71.9e- 27.0 73.0 - 30.0 70.0 - 30.0 70.0 - 25.9 74.1 - 22.7 77.3 - 21.8 78.2 - 20.8 79.2 - 17.8 82.2 SLOVAKYA41.7b 53b 5.3b42.4 53.6 4 40.9 58.7 0.4 37.5 62.1 0.3 34.3 65.4 0.3 29.5 70.3 0.3 30.9 68.8 0.3 25.5 71.8 2.7 23.4 FøNLANDøYA24 75.8 0.3 24.4 75.4 0.2 23.2 76.6 0.3 24.5 75.3 0.3 23.8 76 0.3 23.3 76.5 0.2 27.1 72.8 0.2 25.9 73.9 0.3 26.5 øSVEÇ36.1 63.9 - 36.4 63.6 - 34.4 65.6 - 35.5 64.5 - 36.1 63.9 - 36 64 - 35.8 64.2 - 36.4 63.6 - 35.3 64.7 øNGøLTERE9.8 90 0.1 10.6 89.3 0.1 10.2 89.7 0.1 10.1 89.8 0.1 11.8s 88.1s0.1 11.7s 88.2s0.113.7s 86.2s0.113.3s 86.6s0.111.5s 88. HIRVATøSTAN: : : 23.2 75.9 0.9 22.7 76.4 0.9 23b 76.1b 0.9b21.7 76.7 1.6 23.1 76 1 24.3 74.8 0.9 25.2 74 0.8 21.8b 72. MAKEDONYA13.1 86.9 - 12.9 87.1 - 7.7 92.3 - 6.4 93.6 - 7.4 92.6 - 8.7 91.3 - 6.9 93.1 - 11.5 88.5 - : *TÜRKøYE5.794.3 4.795.3 4.595.5 5.494.65.694.45.294.85.1 94.95.1 94.9 5.6 øZLANDA- 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - - 100 - : NORVEÇ16.5 83.5 - 16 84 - 14.9 85.1 - 13.7 86.3 - 14.0 86.0 - 14.8 85.2 - 14.7 85.3 - 15.3 84.7 - 15.0 85.0
20002001200220032004200520062007 :=Mevcut de÷il -: 'Uygulanabilir de÷il' veya 'sıfır' s=Eurostat tahmin b= Seride eksiklik e=Tahmini de÷er Not: Ülke sınırları içerisinde yapılan yük taúımacılı÷ına (ton-km) göre Karayolu, Demiryolu, øç suyolu yük taúımacılı÷ı yüzdelerini kapsar. 1 Veri Kayna÷ı: Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language0en&pcode=tsdtr220, Eriúim Tarihi: 06.04.2010 ve TÜ http://tuik.gov.tr, Eriúim Tarihi: 08.04.2010.
