Eski Uygurca Xuanzang Biyografisine Ait Bir Okuyucu Kayd

Türk DilleriAraştırmaları3 (1993): 159-166

Eski Uygurca Xuanzang Biyografisine Ait

Bir Okuyucu

Kaydı

Mehmet Ölmez (Göttingen-Ankara)

ı.Giriş

Bilindiği gibibatılıbilimçevrelerinde eski dönemlerde-doğalolarakUygurlar döneminde de-yazılan kitaplarınsonundabulunarıvekitabıyazan,yazdıran,

çeviren veyaçoğaltana(müstensih) ait bilgileri, takvim bilgilerini, dilekleri be-lirten bölüm kololon

«

Yun. ICOAOt/Joiv 'son, bitiş') olarak

ad-landırılmaktadır. İslamiyet sonrasımetinlereaitbutürbilgilerin yeraldığı bitiş

bölümleriiseyaygın kullanımlaketebekaydılolarak adlandınlmaktadır. Uy-gurca eserler için kolofonla kastedilençoğunluklayukardasayılanbilgileri içerenbölüm,"bitişkayıtları'tdır."Uygurca eserlerdebitiş kayıtlanndayazan, yazdıran, bağışta bulunan, yazılış sebebi, ilgili eseri yazdırmak ve

çoğaltmalda"iyilik kazanmak" isteyenve bu"iyiliği başkasınaaktarmak" is-teyenlere ait bilgiler yeralır.'

1 Bu konuda bu günlerdeyayınılanmış olanşu çalışmaya bakılabilir: Ş. Tekin, Eski TürklerdeYazı ... ,s; 51-53 ve dipnot 28.

2 örneğin Xuanzang yaşamöyküsününUygurca çevirisinin VII. bölümünde yer alan

kayıtlarıaktaracak olursak, buradasaydığımızbilgilerin tümünü toplu olarak bir arada görebiliriz:yma kutlug tavgaç elinui üçagılıknomôtgurmişküilibtaişiödigalıptavgaç

tilinçdyaratmış, gentsut;[abş! atlıg nomçıaçarikenurtmiş,yanll tavgaç tilintinbeş

balıklıg şitiko şôl!tutunyanırtıtürk tllinçôôvirmiş,bodisatav taito samtso açarimsi yorıkın ukıtmak atlıg tsi-ın-çüenkavi nom bitigyetinç ülü§ıukadi, namıbut,namodarm, namasan(Ht VII 2172-78),ayrıca krş,Ht IV 1730-1743, HtLenTug V 87.6-19, Ht X ss. 10-12.

3 Uygurca metinlerdeanılan noktalarıiçerenbitiş kayıtlarının ayrıntılıolarak elealındığıve

incelendiği§uçalışmaya bakılabilir:Hoço UygurHanlığıDöneminde Din ve Toplum, "Die Kolophone" [A. Giri§ sözleri, B. Tarih, C.Hayır sahibi, D. Yazılış sebebi, E.

160 MEHMETÖLMEZ

Hemen her eserin veya her bölümün sonunda yer alan bu kayıtlardan başka,bazen dekitabı okuyanların düştüğü kayıtlarıiçerenve genellikle ese-rinyazıldığı, çoğaltıldığı (istinsalı edildiği)tarihten sonraki bir tarihe ait olan . bilgileri içerenkayıtlar vardırki,bunlarıda "okuyucukayıtları" (Alın.

Leser-Kolophon)olarakkarşıIayabiIiriz.

Elimizdeki okuyucu kaydı ise Xuanzang'ın yaşamöyküsünün VI. bölümüneait. Bukayıt, aslıParis Musee Guimet 47476'dakayıtlı bulunan

yazmanınilgili bölümünün sonsayfasında(HtPar 136)yeralır.Sonsayfaları

elimizde bulunandiğer bölümlerdeolduğugibi, ilk öncedoğrudan metni çoğaltanınkalemindençıkanveyma kutlug tavgaç el ... ilebaşlayanbilinen bitiş kaydıyeralır. Bitiş kaydınınhemenüstünde üçsatırlık, altındada sekiz

satırlıkolmak üzere iki ayn okuyucukaydı yeralır. Bu okuyucukayıtları her haliyle metninyazıldığıdönemden sonraki bir tarihe,Moğoldönemine ait olduğuizlenimini veriyor.'Yazı,Totenbuch (UigTot),Abhidharma(yay.Ş. Tekin 1970) gibi hacimli Uygurca eserlerde de görülen, Moğol döneminin

işlek yatık(kursiv)yazısı.

Birinci okuyucukaydıoldukçakısa,sadeceokuyanın adıveokuduğu ta-rih yer almakta. İkinci okuyucukaydındaise birden fazla ismerastlıyoruz.

Özellikle bukayıtta klasikyazım kurallarına aykın örnekler yer alır. Bu, okuyucununeğitim-öğrenim durumuyla ilgili olsa gerek.Örneğinardini ye-rineertini.tsi-ın-çüen yerinesi-en-çüngibiyazımlar.Bu okuyucu, dileklerin-den deanlaşılacağı üzere,şehirli değilde çiftçi-köylü olsalar gerek,krş. 7.

satırbugd(a)y arpakôd bolzun"arpa-buğday bol olsun!"

Neyazıkki, V. bölümün sonunda yer alan ve elimizdeki okuyucukaydını tamamlamakta, doğrulamakta oldukçayararı dokunacağına inandığımız

okuyucukaydının fotoğrafı sağlıklıbirokuyuşaengel,krş.HtLenTug s. 490 V88.

İyiliğin aktanını(Uyg. buyan dvirmôk =Ş.Tekin"sevübıntevcihi"), F. Dilekler ve amaçlar, G. Bitiş, onay sözü], Zierne1992, ss. 46-89; şiirlerdegeçen bitiş kayıtları

içinsekrş, StabUig ss. 283-295; değişik bitiş kaydıörnekleri içinse bkz. HazaiAval, UigKoI.

ESKİUYGURCA XUANZANG BlYOGRAF1slNEAtı' BİROKUYUCU KAYDI 161

2. Metin4 Ilk okuyucu kaydı

1820 (1) yılan yıl bişinç ay bir otuzka

LLLLL

yyl pyşynç "y

III LLLLL II

1821 (2) tsi-ın-çüen nomnı m(a)n utpalişri şabik(i)ya tsy 'yn çwyn nwm ny mn 'wdp'lysry ş'py ky' 1822 (3) okıyu tagintim

Iwqyyw

t'kyntym

Ikinci okuyucukaydı

1823 (1) ud yıl altınç bir y(a)lJıka poşat

'wd yyl "ltynç pyr ynkyq , pws'd 1824 (2) baçag kün üza biz üç eninilarta

süz-p'ç'q kwyn 'wyz ' pyz 'wyç 'yrtyny l'r t'

sw!1

1825 (3) ük kertgünç könüllüg satva VaIJ oz ııa wk kyrtkwnç kwnkwl lwk s'tv ' v'll

ii

IL 1826 (4) çinza şila kinsidu şila bo si-en-çün nom[nı]

çynz ' şyl' kynsydw syl' pw sy yyn çwn

nwrn/I

1827 (5) ,okıyu tagintim{m}İz bo buyan küçlnta

'wqyyw t'kyntym myz pw pwy'n kwçyn t'

1828 (6) bu<r>han bolalım bu<r>han nomnı {ku} kenirül/' pwq'n pwl'lym pwq'n ıiwwm ny kw kynkyrwllI

4Yazıçevrimi,Gabain 'in metni okuduğudöneme ait, metnin 1930'luyıllardakihalini gösteriyor, harfçevrimi ise metnin bugünkü durumunu gösteriyor.

162· MEHMET ÖLMEZ

1829 (7) bugd(a)y arpa kad bolzun bodun

bokun-Illdl

"rp' k'd

pwlz

wn pwdwn

pwqll

1830 (8) [ka] ... busuşlugsavlar bolmazun

II LLLLL

Ilswşlwq

sil

I'r

pwllll II

asatır altındatirpan- turpan

3. Çeviri

(1820-22)Yılan yılı, beşinciay,yirmibirinci gündeCi-en-zhuan(adlı) kitabı, ben, hakirUtpalasrıSramaneraokuyuverdim.

(1823)İnek yılı, altıncı(ay), ilk oruç günü, biz, üç inciye (Tripitaka) . içtenlikle, safbir inançla SattvaVANGoz...(?), Çinza Sila, Kinsidu Sila bu

Ci-en-zhuan(adlı) kitabı okuyuverdik. Bu iyilik sayesinde Buddhaolalım,

Buddhaöğretisi yayılsın(?), arpa-buğdaybololsun, halka, boyumuza

sıkıntılıkederli sözler gelmesin.

4~· Açıklamalar

1821 utpalişrl şabik(i)ya: ıupalişri<Skr.

utpalasrti

garbha),

utpala-sri-

garbha 'bir bodhisattva adı' O. Böhtlingk, Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung, Brster Theil, St. Petersburg 1879, s. 225a; MW. s. 180c-181a; Edg. 125b, Wogihara 247a. şabik(i)yli <şabi +k(i)ya, şabi

=

Çin. sha mi(G. 9624, 7812)

=

Skr.

sramanera

'Novize', BT III 25,25, BT XLLL

/

46.35, 60.18(+k(ı)ya!); BT III 25 'in yenidenokunuşu için bkz. StabUig s.

315; şabiiçin aynca krş, SuvÖlmez 199.16;utpalaşiri için bkz. BT XIII 46.3574(s. 169, dipnotun sonu).

sn

ileoluşturulanadlar için bkz.1.Oda,

Ui-ghuristan,s. 40 (BT XIII s. 169' a göre).

1823 yarıı: özellikle ayın ilk gününü veya ilk günlerini, ilk on gününü gösterir. Uygurca metinlerde söz konusu metnin ne zamanokunduğu,

istin-salı edildiği belirtilirken oldukça sık kullanılır.TT VII 40.115, BtymOic 943b-944a, BT I, III, V, VII, VIII, IX-2 ( 137a), XIII;ya!)ı kün Hamilton

1986, 259a; UigTo~(271ab); Ht IV 1723; Ht VII 850, 1316; Ht X s. 193; HtLenTug; Agfrag 1 2a, vb.

ESK! UYGURCA XUANZANG BlYOGRAF1S1NE ALTBİR OKUYUCU KAYDI 163

1823..24 poşat baçag kün: poşat

«

Skr.poşaddha 'oruç tutma, oruç, oruç zamanı' Böhtlingk KF, 4. Theil (1883) 123a; Wogihara 815a; Edg. 355a; Chuast s. 146.poşat(-boşatı şekliyleUygurc.a üzerineyapılmışeski

çalışmalarda en az iki kez görülür. TT VII 40.6, 40.115. Bu iki örneğin

dışındabir kez deHuasnıanift'te vusanti'olarak görülür, Huastuanlft'teki şekil,R.R.Arat ye Asmussen'in debelirttiğigibi,Soğdca

Bosana

(bws' nty, Chuast s. 146)şeklindengelir.Bunların dışındayeni metin.lerde debir-İkikez görülür: BT VII, BT XIII (3 kez), UigFalt,ZweiFrag.

baçagBT IX'a göreSoğd."pac<Soğd.p' -'korumak, saklamak (sich

hüten)'

=

Skr.upavasathaile ilgiliolmalı(BT IX-2 73a). Asmussen veŞ.·Te­

kin'e göre eylem gövdesinioluşturan baça- şekli Soğdca-Vpa 'guard,

fast'

ile ilgili olmalı (Chuast s. 14~, BT IX-2 73a). Bang ise bu konuda daha

ih-tiyatlıdır.Bang,Föy'unOrta Farsçabaz/baj/ 'Zoll' ileyaptığı birleştirmeyi oldukça uzak birolasılıkolarak elealır;birbaşka olasılıkolarak Orta Farsça

vac

/vaç/ 'Gebet' sözcüğünün düşünülebileceğinibelirtir. (Bang, Briefe II, s. 236). Clauson isebaça-eyleminin öz-be-öz Türkçeolduğunu düşünür (Etym-Dic 293ab).

BT IX'da önerildiği gibi sözcüğün kökünü olası bir

»pac

olarak düşünürsek,bu köke Tü.

+a-

ve -k/-geklerinin gelmesiyle Uygurcaşekil or-tayaçıkmış olmalı. OTWF'de isesözcüğehem-ghem de-kile yerv~rilir

(OTWF, s. 173). DivalluLugati't-Turk'te sözyapımıüzerinehazırlananbir

çalışmadada sözcük-kile,baça-k<baça- ('Hristiyanların orucu', MK I, 411) şeklinde yer alır (DLTSY,§40 -k, a. Soyut Isimler). Divan'da Jr,

(ka!J)ile, Mani metni olan Huastuanift'te ise-gile (OTWFs. 173).

Sonuç olarak,açıkolan baça-Kşeklininbaça-eylemindentüremiş olduğu,

bunu çekimlişekillerindedoğruladığı(baçak baça-dımiz Huas.-EtymDic 293a,baçakbaça-sarEtymDic293a=M III 49.7,bagliyutuzlu baçap Etym-Die 293b, TT VII 26.4-5,baça-t-OTWF s. 764, Suv 444.13), Türkçe eylem-lerinyapısınagöre,baça-eylemininolasıbir*baç'oruç' kökünden gelmesi gerektiği (krş. Bang, Asmussen, Ş.Tekinanılanyerler) ve ad gövdesinin de Huastuanift'te yedi kez, Divan'da da bir kez-k (J) ile, yine Huastuanift'te altıkez -gilegörüldüğüdür.

Sözcüğün görüldüğümetinleregelince,poşat ile birliktegeçtiğimetinler için bkz. TT VII 40.6,40.115; BT VII B 107; BT XIII 43.1,46.1,20.48; UigFalt; bu örneklerindışında, poşat'sızolarak oldukçasıkgörülür: BT V,

164 ' _MEHMETÖLMEZ

Huastuanift'tekibaçagsı-deyimini anlamcaİslamiyetteki'oruç bozmak, orucu açmak' ve bunun Anadoludaki kullanımı olan oruç sındır- ile karşılaştırabiliriz. Dikkati çeken, bugün Anadoluda, dini birkural, inanış gereğitutulan orucun sona erdirilmesi içinkullanılaneylemin hala Uygurca

baçag

sı- eylemindekisı- 'ınbir türevi olan, anlarnca veIşlevee aynı sı-n-ve sı-n-dır-eylemleriolmasıdır. Yerigelmişkenhemenburacıkta sı-vesındır-ile ilgili bilgilerimizikısacatazeleyiverelim:sı- 'kırmak'

=

sındır- 'kırmak ~

(oruç) bozmak'; buyapı değişikliğini, tıpkıünlüyle kapanançoğutek heceli eylemdeolduğugibi eylemin bir ada veya yeni bir eylemedönüştürülüptekrar ikinci bir ek aracılığıyla geçişlieylem türetilmesiylekarşılaştırabiliriz:

ba-'bağlamak' ~Tü.bağ ~bağ+la -'bağlamak'gibi

1824

ertini:

yaygın olduğu şekildeardini ('rdyny)değildeertini ('yrtyny) şeklinde yazılmasıdikkat çekici. Bunu, okuyucunun kültür çevresine,eğitim düzeyinebağlamak olası. Çünkü ilk okuyucuda Çinceci-en-si(G. 12406, 3330, 10295) sözcükleriUygurcadayaygın olduğu şekildetsi-in-çüenolarak yeralırkenbu,ikinciokuyucudasi-en-çünşeklinde, r'siz olarak geçer.Ayrıca yazının güzelliği açısındanele almak gerekirse bu okuyucu'nunyazısıbiraz daha çala kalem bir özelliktaşıyor.Dikkati çeken birdiğernokta ise, datif eki ileertinikiideğilde, lokatif-ablatif eki

-ta

ileertinitdşeklinde olması; üç erdi-niye(Triratna)olaiı inancıbelirtmek,bitişve okuyucukayıtlarındaoldukça sıkrastlananbirkullanım:üç ardinilarta bakkatıgsüzük kertgünç kö!)üllüg ...

"üç mücevhereolan pekkatı süzülmüşinançgönlü" BT XIII 20.49; StabUig: 17r ardinikiikertgünç kö!)üllüg ... ,StabUig s. 292-293(=MaitrHami). 1825\satva.,vaıı oz••• : Okuyucu veya okuyucuların sıfatı olan Sanskrit kökenlisatva,Uyg.tınliııg "canlı,insan"karşılığında kullanılmakta. Skr.

sattva

"varlık, canlı"için bkz. M.W. 1135b,Wogihara 1391b.Ancak devam eden sözcüklerbiraz karışık, van<Çin.wang "kral, prens vb. (a king, a prince, etc.)" (G. 12493);sattva'nınUygurca metinlerdegörülüşüiçinkrş, ETŞ 11.35: satva alok tınlıg yertinçünün"sattvaloka (yani) canlılar

dünyasının","satvayine burada dasatv-aşeklinde, son harfi ayrı olarak 5 Söz konususözcüğünsatva-alokşeklinde okunuşukonusunda aydınlatıcı yardımıve ayncaETŞ 11.35'deki örnekten beni haberdar etmesidolayısıylahocam K. Röhrborn'a buradateşekküretmek istiyorum. - '

ESKl UYGURCA XUANZANG BlYOGRAFlS1NEALTBİR OKUYUCU KAYDI 165

yazılmıştır;sattvalokaiçin bkz. Wogihara1392a, MW 1135b;

oz ... (ozmış1):Eğerbukısım ozmışise,krş.oz[mış],buşekilde

tamam-lanışıiçin bkz.ozmiştegin,ozmış togrılDTS 375b.

1826çinzaşila:çinza<1 Çin.zhen (G. 589)+ ...+ şila1

«

Skr.);şila, Uygurcada kişi adları ile oldukça sık olarak görülür. P. Zieme'ye göre

şilavanti<Skr.sılav(a)nt"iyiahlaklı,ahlaksahibi (moralisches Verhalten

se-sitzender)" sözününkısaltmasıdır,bkz.VaptsoŞilavanüiçin verilenaçıklama, . s. 249;ayrıca şilailekrş.kitidsuinşila, titsoşila açıklamaA 6 (s. 248), pint-soşilaiçinyapılan açıklamaB 2 (s. 256),kindsuinşi/ll. ... tayın kulı şila. kamtsuinşi/alarT II D 373b(=U 5249), 4-6.satırlar(UigSteu s.241); bodi

tuvaçaşilaBTxın46.1,şinsun şila49.88(ayrıca49.88).

şilaveşilavantiçinBöhtlingk'teşubilgiler yeralır:"süa 1.alışkanlık, huy"; "stlavant ı. sıfat a. terbiyeli, iyi yetişmiş, saygılı, soylu b. birleşiklerinsonunda:1.stlaı. sıfat şeklindeki birleşiklerde 'alışkanlık sahi-bi, belli bir alışkanlığı olan '" anlamlarında ...[sıla 1) Gewohnheit, ...", KürzFass. s. 244 c;

stlavant

1) Adj. a) wohlgesittet, gut geartet, ehrenhaft, ei-nen edlen Charakter habend. -b) am Ende eines Comp.=1.

stla

1)imadj. Comp. der die Gewohnheit des - hat." s. 245a].

1826kinsiduşila: Uygurca metinlerde daha önce en az iki kez görülür:1.

bahşımka s kinsudu savım ... AgFrag s. 272. 2. TIl T 1290 (Ch/U 7329) numarasıyla kayıtlımetnin arkasayfasındayer alanyazılkalem alıştırmalarının

altında,2.satır(Agfrag dipnot 32);-duiçinyapılanilkaçıklama Tultutı}

ye-rine kullanılan ve Uygurcada kişi adlarıyla oldukça sık geçen bir 'ek'

'şeklindedir(AgFrag, s. 273, dipnot 32); P. Zieme bugörüşünü,daha sonraki birçalışmasında değiştirerek7-8.yüzyılÇincesindesözbaşındaki n-sesinin

>

nd-şeklinde gelişimine ve bunun Uygurcametinlerded-It-olarakyansımasına , örnekler getirir. Buna göre Skr.nirvanasözcüğü BT II'detirpankişeklinde

görülür(tirpanki

=

Çin.nie pan iing

=

Skr.Nirvanasütraı. Uygurcada özel adlarla birlikte görülentuldusözü de Uyg.kul,kulıyerine Çincenu 'köle, hizmetçi' sözünün du (du<*ndu<nu)olarakkullanılışıdır. Ayrıntılıbilgi için bkz. StabUig ss. 317-318, AbiShota ss.79-83.

1827tagintim{m}iz metintdgintim miz(t'kyntymmyz)yazılmış.Yazan, önce birincikişieki ile tagintimyazıpdaha sonraçoğulbirincikişiye çevirmiş

166 MEHMETÖLMEZ

MW

OTWF , \

olmalı. +mizbirincikişi ekininyaygın olduğu şekilde -i-'siz olark+m(i)z değilde-i-ileşeklinde yazılmasıdikkatçekici.

1828bu-ere-han çokaçıkbirşekilder'sizyazılmış.

1829 bugd(a)y zorlukla okunmakla birlikte tüm sözcükten geriye kalan bugün sadece d.Sözcüklerinsıralanışınıbugünkükullanımla karşılaştınrsak,

'buğday'ın 'arpa'danönce gelmesi ilgi çekici, bugün ise, bilindiği gibi Türkeçedekişekil buğdayarpaolmayıparpabuğday şeklindedir.

. S. Kaynakça ve kısaltmalar*

DLTSY:

tnvanu

Lugatt't-Turk'teSözYapımı. İpekBilgen;Hacettepe Üniversitesi, Ankara 1989, 186 s.(yayımlanınamışdoktora çalışması).

EssenzS "Der Essenz-Sloka des Saddharmapundarika-Suxras", Peter Zleme,Varia Eurasiatica, Festschriftfür Professor Andrôs

Rôna-Tas,Szeged 1991: 249-269.

HtLenTug Uygurskaya versiya biografii syuan' -tszana.Fragmentı iz

lenin-gradskogorukopisnogo sobraniya Instituta vostokovedeniya AN SSSR.L. Yu.Tuguşeva. Moskva 1991.

Sanskrit-English Dictionary. Monier-Williams, M., Oxford 1899. OldTurkic Word Formation, a Functional Approach to theLexi-con.Mareel Erdal, TurcologicaBd. 14,Wiesbaden 1991. StabUig: Die Stabreimtexte der Uiguren von Turian undDunhuang.

Studi-en zur alttürkischStudi-en Dichtung.PeterZieme,Budapest1991. SuvÖlmez MehmetÖlmez, AltunYarukIII. Kitap(=5. Bölüm). TDA Dizisi

1, Ankara 1991.

Wogihara, Sanskrit-Chinese-Japanese Dictionary.Tokyo 1979(Tıpkıbasım) Zieme1992Religion undGesellschaft im Uigurischen Kônigreich vonQoco.

PeterZieme.Rheinisch-Westfalischen Akademie der Wissens-chaften, Band 88, 1992.

: Karşılıklarıburada belirtilmeyenkısaltınalarve kaynakça için bkz. Uigurisches Wörter-buch, Sprachmaterial der vorislamischen türkisehen Texte aus Zentralasien.Wiesbaden 1977, ı.fasikül ve izleyen fasiküller.