L
La ap pa arro ossk ko op piik k C Ce errrra ah hiin niin n G Ge elliiflfliim mii
Sevgi HAT‹PO⁄LU GATA HYO -Ankara
Ö Özzeett
Bu derlemede laparoscopik cerrahinin tarihsel gelifliminden söz edilecektir.
A
Annaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Laparoskopik cerrahi, tarihsel geliflim
A Abbssttrraacctt
Development of Laparoscopic Surgery
‹n this review will be referred to the historical development of laparoscopic surgery.
K
Keeyy wwoorrddss:: laparoscopic surgery, historical development
Y
Yaazz››flflmmaa AAddrreessii::
Prof.Dr.Yük.Hem. Sevgi Hatipo¤lu
GATA Hemflirelik Yüksekokulu–Etlik Ankara e-posta: [email protected]
Tel: 0542 4755262
Girifl
Laporoskopik cerrahinin geliflimi, tüm cer- rahi giriflimlerin paralelinde bir geliflme gös- terdi¤i fleklinde düflünüldü¤ü zaman; cerrahi giriflimlerin bireyde geliflebilecek ya da geli- flen sorunlar›n çözümünde önleyici, tan› ve tedavi amaçl› geliflimleri devam ettirmekte ol- du¤una tarihsel süreç içinde ve günümüzde izlemek mümkündür.
Geliflimlere tarihsel süreç çerçevesinde ba- k›ld›¤›nda; sa¤l›k bak›m profesyonellerinin geçmifle bakarak uygulamalarda oluflan farkl›
geliflimleri içerik ve yöntem aç›s›ndan de¤er- lendirerek bak›m› düzenledikleri görülebilir (Pilcher 2004). Laporoskopik cerrahinin geli- fliminin içeri¤inde yer alan cihazlar ve onlar›n yap›sal ve fonksiyonel geliflimlerini inceleyen çal›flmalar, yay›n hayat›nda yer ald›kça birey- sel ve teknolojik geliflimlerin göstergelerini de de¤erlendirme f›rsatlar› bulunmufl olacakt›r (Pileher 2004, Ünver 1946). Örne¤in; Sistos- kopi için gerekli malzemelerden kateterlerin tan›mlar›n›n (uzunlu¤u, sertli¤i v.d.) ve kate- terlerin sterilize edilme metodlar› ve bunlara ait rehber bilgilerin, yaklafl›k 100 y›l öncesin- deki pratik çal›flmalarda ve ana kaynak kitap- larda yer ald›¤› görülmektedir (Pilcher 2004).
Bu tür bilgilerin ö¤renilmesi t›p tarihi pro- fesörü S.Ünver’in de belirtti¤i gibi “tarih, flah- si geliflimin bir göstergesi” olarakta görülebi- lecektir (Ünver 1946).
Laparoskopik cerrahi, bir cerrahi giriflim olup, amaç hastan›n sorununu hastaya zarar vermeden giderebilmek, bu giriflimleri gerçek- lefltirirken morbidite ve mortalite oluflturma- mak, hastanede kal›fl süresini en aza indirebil- mek ve maddi harcamalar› da azaltmak hedef- lenmektedir (www.turkulop;org, 2010, Özgök Bedir 2008, webster 2010). Laparoskopik cerra- hi giriflimler , aç›k cerrahi giriflimlerle karfl›lafl-
t›r›ld›¤›nda hasta ve ifllemi gerçeklefltiren ekip aç›s›ndan zaman, malzeme ve sonuç yönün- den yararlar› yüksek bulunmaktad›r.
Laparoskopik cerrahinin yararlar› yan›nda zorluklar› da bulunmaktad›r. Bu zorluklar ço-
¤unlukla ekipmandan kaynaklanmakta olup, cihazlarda yer alan kameralar›n genelde iki boyutlu görüntü vermesi insan gözü ile do¤- rudan gerçekleflen genifl boyutlu görüntü gibi olamamaktad›r. Ayn› flekilde cerrah›n dokula- ra el ile dokunamamas›, dokular›n karmafl›k anatomik yap›lar›n alg›lanmas›nda da zorluk- lar yaflatmaktad›r (Özgök Bedir 2008).
Tarihi Geliflimler
Laparoskopik cerrahi giriflimlerin geliflimle- rinin, tarihi yönden de¤erlendirilmesinde; Lapa- roskopi cihazlar›, tan› ve tedavi amaçl› uygula- ma yöntemleri ile Türkiye’de Laparoskopik cer- rahinin ve laparoskopik cerrahi hemflireli¤inin geliflimi bu yaz›da aktar›lmaya çal›fl›lm›flt›r.
Laparoskopi Cihazlar›
Laparoskopi, bir cihaz ya da araç gereçle gerçeklefltirilmektedir. Laparoskopi giriflimi içinde yer verilen endoskopi ifllemi; tan› ve tedavi amaçl› olarak vücuttaki organ ve bofl- luklar›n endoskop (cihaz) ile incelenmesidir.
Laparoskopi ise; transperitoneal yoldan yarar- lan›larak pelvis organlar›n›n endoskopik mu- ayenesidir (webster 2010).
Tarihte ilk uygulamalar›n, Hipokrat zama- n›ndan itibaren görüldü¤ü kaynaklarda bildiril- mektedir. Hipokrat, spekulumu rektum ve va- jina içine sokarak bu organlar›n boflluklar›n› in- celemifltir (460-375 BC.) (Özgök 2008 , Koyun- cu 2007) Benzer flekilde ‹bn-i Sina’n›n ve Arap Bilim adam› ,Ebu Kas›m El.zehra (936-1013) bir ayna arac›l›¤› ile ›fl›k yans›tarak vajina ve ser- viksi inceledi¤i bildirilmifltir ( Özgök 2008).
(Spekulum) (‹bn-i Sina 980-1037)
Asley ve Cooper isimli bilim adamlar› da 1821 y›l›nda üretra tafllar›n› bir alet yard›m›y- la al›rken, 1826 y›l›nda da “Ürosistik” isimli ci- haz› gelifltirmifllerdir (Yaman 1996).
John D.Fisher (1798-1850), vajinay› görün- tülemek için gelifltirilen endoskop cihaz›n›
mesane ve üretran›n incelenmesi için yeniden modifiye etmifl bu çal›flmay› 1865 de Desor- meux ›fl›kl› sistoskopun tan›mlamas› izlemifl- tir (Koyuncu 2007).
Maximilian Nitze (1848-1906), Edison’un
›fl›k kayna¤›n› gelifltirerek ilk elektrikli ›fl›k kayna¤›ndan yararlanarak sistoskopun ilk modelini yapm›flt›r (Koyuncu, Yaman 1996) . Albarran (1897), sistoskopa bir t›rnakç›k ekleyerek, üretere kateter konulmas›n› ve böbreklerden ayr› ayr› idrar örne¤i toplanma- s›n› gerçeklefltirmifltir (Yaman 1996).
Laparoskopinin bugünkü anlam›yla gelifli- mi bilim adam› George Kelling ile olmufltur (Özgök Bedir 2008 , Yaman 1996 , fielimen 1994).
George Kelling (1866-1945)
George Kelling 1901 y›l›nda sistoskopla canl› bir köpe¤in abdominal bofllu¤unu görmek istemifltir. Kelling, gelifltirdi¤i yönteme
“Çölioskopi” ad›n› vermifl ve kongrelerde bu yöntemi tan›tm›flt›r. Onun bu giriflimi Alman Cerrahi Toplulu¤u taraf›ndan onur ödülü (1992) ile de¤erlendirilmifltir (Yaman 1996).
Hans Christian Jacobaeus (1879-1937) Hans Christian Jacobaeus (1879- 1937), ilk kez Laparotoraskopi terimini kullanm›fl ve insanda Lapa-roskopik giriflimin öncüsü olmufltur (1910). Jacobaeus, yapt›¤› giriflimleri genifl bir seri olarak 1911 y›l›nda yay›mlam›flt›r (Özgök Beir 2008, Yaman 1996).
Heinz Lime (1895-1973)
‹zleyen y›llarda geliflmeler devam etmifl ve Heinz Lime (1895-1973), Laparoskopi için, bir lens ve Dop- peltrokar sistemini gelifltirerek karaci¤er hastal›klar›n›n tan›s›nda kullanm›flt›r (1929). (Yaman 1996).
(Philipp Bozzini (1773-1809)
Jãnos Veress (1903-1979)
Bu geliflimler içinde Jãnos Veress (1903- 1979) bugün kullan›lan Veres i¤nelerini geliflti- rerek önemli bir ad›m atm›flt›r Veres, gelifltir- di¤i i¤nelerle 2000 in üzerinde olguyu incele- di¤ini bildirmifltir (www.turkulop;org,2010, Özgök 2008, Yaman 1996).
(Raoul Palmer) (Kurt Semm) Raoul Palmer, ste- rilizasyonu ilk kez uygularken (Paris’te 1940 l› y›llar) Kurt Semm, 1963 y›l›nda otomatik CO2›nsufla- törunü ve so¤uk ›fl›k kayna¤›n› flekillen- dirmifltir. Daha son- ralar› fiberoptik sis- tem (1970) ve Hop- kins’in (1996) Rod-lens optik sistemini gelifl- tirmesi Ürolojik uygulamalar için yeni ufuklar açm›flt›r (Özgök Bedir 2008, Yaman 1996).
Mikrocip kameralar›n kullan›lmaya baflland›¤›
1987 y›llar› Laparoskopik cerrahi giriflimin h›zla geliflimini sa¤lam›fl ve uygulamalar yay- g›nlaflm›flt›r. Bunlardan ilki Philinge Mouret taraf›ndan insanda videoloparoskopik kole-
sistektomi (1987) giriflimini uygulamas›d›r.
Ayn› y›llarda pek çok cerrahta laparoskopik kolesistoktomiyi gerçeklefltirmifltir. (Koyun- cu 2007, Yaman 1996).
Laparaskopik giriflimler için gelifltirilen ci- hazlar, Hipokrat dönemine kadar uzanmakta- d›r. Rektum ve vajina içini incelemek amac›yla bafllat›lan bu giriflimi, ‹bn-i Sina ve Abdulkas›m da benzer flekilde gelifltirmifller ve günümüze kadar bir çok bilim adam›n›n endoskopik ve laparoskopik cihazlar›n yap› ve fonksiyonlar›n- da, ›fl›k ve elektrik sisteminde yapt›klar› de¤i- flimler ile bugünkü düzeyine getirmifllerdir. La- paroskopi cihazlar›ndaki geliflimler, uygulama- larda farkl› yans›malar oluflturmufltur.
Laparoskopik Uygulamalardaki Geliflmeler
Laparoskopik uygulamalar ilk kez vajina ve rektumun hayvanlarda incelenmesi aflama- s›nda yer al›rken, laparoskopik cihazlar›n ge- liflimleri ile birlikte insandaki uygulamalar›
sterilizasyon ve anestezi yöntemlerin gelifltiril- mesi ile birlikte gerçekleflebilmifltir. Kelling’›n köpeklerde bafllatt›¤› uygulama Jacobaeus ile insanda ilk kez 1910 y›l›nda uygulanarak ge- liflimlerde öncülük etmifltir. Geliflimler devam ederken uygulamalar›n kör bir giriflim oldu¤u söylemleri de 1980 li y›llara kadar devam etti- rilmifltir. Bu söylemler, laparoskopik cerrahi- nin geliflimini 1987 y›l›na kadar yavafllatm›flt›r (Özgök Bedir 2008). Phillipe Mouret’in insan- da ilk kez laparoskopik kolesistektomi’yi 1987 y›l›nda uygulamas› pek çok cerrah›n bu uygu- lamay› yayg›nlaflt›rmas›n› sa¤lam›flt›r.Video- Laparoskopinin uygulanmas› kongrelere ta- fl›nm›fl ve 1988 y›l›nda Baltimor da (USA) Jine- koloji kongresinde video sunumu ile Laparos- kopik cerrahi yöntemlerle gerçeklefltirilen appendektomi aktar›lm›flt›r (Yaman 1996).
(Philinge Mouret)
Ürolojide uygulamalar›n geliflimi ise 1982 y›l›nda üreter tafl›n›n laparoskop cihaz› ile ç›- kar›lmas› giriflimi bafllatm›fl ancak ›fl›k kayna-
¤› yeterli olamad›¤› için baflar›l› olamad›¤›da bildirilmifltir. (Özgök 2008).
Uygulamalar›n Retroperitoneal Laparoskopi boyutuna tafl›nmas› tarihsel süreç içinde ger- çeklefltirilirken uygulamalar›n hayvan dene- yimlerinde yayg›n olarak araflt›r›lmas› devam ettirilmifltir. Bu çal›flmalardan al›nan sonuçlar insana yönelik uygulamalara rehberlik etmifltir.
Retroperitonoskopi ile ilk denemelerin Wickham taraf›ndan 1970’li y›llar›n sonlar›nda gerçeklefltirildi¤i, bunu Kaplan’›n köpeklerde yapt›¤› deneysel retroperitonoskopi çal›flma- lar› ile böbrekler, üst üreter, adrenaller, inferi- or vena kava ve aortan›n incelenmesinde ve görerek böbrek biyopsisi yap›lmas›nda gü- venli ve h›zl› bir yöntem oldu¤u Özkök ve ar- kadafllar› taraf›ndan bildirilmifltir (Özgök Be- dir 2008). Ayn› çal›flmada 1985 y›l›nda Clay- man ve ekibinin üreterolitotomi olgusu, 1988 y›l›nda Weingberg ile Smith’in endoskopi ile subtotal nefrektomisi, 1992 y›l›nda Gaur’un balon tekni¤ini tan›mlanmas› aktar›lm›flt›r.
Yurtd›fl›nda yer alan bu geliflimler yay›n, e¤itim ve di¤er yollarla ülkemizde de laparos- kopik-cerrahi giriflimlerde h›zla de¤iflimlerin yaflanmas›n› sa¤lam›flt›r.
Türkiye’de Laparoskopik Cerrahinin Geliflimi
Dünyada oluflan geliflmeler, Türkiye’deki çal›flmalar› do¤rudan etkilemifl ve dünyada 1987 y›l›na kadar olan yavafl ilerlemenin izleri devam etmifltir. 1967 y›l›nda Prof.Dr.H.Kiflniçci (Hacettepe Üniversitesi Kad›n Hastal›klar› ve Do¤um Ana dal›) efl zamanl› olarak Dr.F.Er- genç (Zeynep Kamil Hastanesi Do¤umevi, Ka- d›n Hastal›klar› ve Çocuk E¤itim Hastanesi) ta-
raf›ndan ilk laparoskopik uygulamalar gerçek- lefltirilmifltir. Bu uygulamalar, di¤er üniversite hastanelerinde ve GATA E¤itim Hastanesi Ra- dikal Prostatektomi taraf›ndan devam ettiril- mifltir (Yaman 1996). 1990 y›l›nda ise Prof.Dr.E.Göney taraf›ndan ilk laparoskopik kolesistektomi ameliyat› uygulanm›flt›r (Özgök Bedir 2008). Bu y›llardan sonra ülkenin her ye- rinde uygulamalar yayg›nlaflm›flt›r. Ürolojik cerrahinin birço¤u laparoskopik giriflimle ger- çeklefltirilmeye bafllanm›flt›r. Bunlar aras›nda;
inmemifl testis, renal kortikal kist ve nefrekto- mi giriflimleri yer almaya bafllarken radikal prostatektomi gibi giriflimlerin de laparaskopik yolla yap›labilecek giriflimler olarak kabul edi- lebilece¤i belirtilmifltir (Özgök Bedir 2008).
Dünyada ve Türkiye’deki laparoskopik gi- riflimlerin 1987 y›l›ndan sonra yayg›nlaflmas›- n›n olumlu ve olumsuz yanlar›n›n ele al›nma- s› için hem araflt›rmalara hem de e¤itimlere a¤›rl›k verilmesi gerekti¤i kabul edilmifl ve bu konularda çal›flmalar h›zland›r›lm›flt›r.
Laparoskopik giriflimler için e¤itim çal›fl- malar› ; özellikle 1990 y›l›ndan itibaren kulla- n›lan cihazlar›n de¤iflimindeki h›zl› geliflme- ler, uygulay›c›lar›n do¤ru uygulamalar yap- mak istemeleri, uygulamalara kan›t olufltur- mak, araflt›rmalar› gelifltirmek amac› ile labo- ratuvar ve klinik flartlarda kurs, seminer, ser- tifika ve araflt›rma kurslar› gibi e¤itim prog- ramlar› gelifltirilmeye devam edilmifltir.
Laparoskopik uygulamalar beceri gelifltir- me temelli uygulamalar olup, bunun için can- l› doku ve organ sistemleri üzerindeki lapa- roskopik cerrahi deneyimlerin çeflitli e¤itim pro¤ramlar› ile kazan›lmas› bu alanda alt›n standart olarak kabul edilmifltir. Bu kurslarda;
simulatörler (laparoskopik cerrahinin anato- misini ö¤renmek için taze kadavralar›n lapa- roskopik diseksiyonu) ile laparoskopik cerra- hi yöntemin tüm kapsam›n› uygulamal› ö¤ret-
mek ve ö¤renmek mümkün k›l›nm›flt›r. Bu e¤itim kurslar›n›n ameliyathane ortam›nda ve e¤itici gözetiminde devam ettirilmesi ile yet- kinlik kazand›rmas›n›n önemi üzerinde ciddi olarak durulmufltur (Özgök Bedir 2008).
Yurtd›fl›ndaki e¤itim olanaklar› ile bilgi ve becerilerini art›ran uzmanlar, yurtiçinde de 2004 y›l›nda uzmanl›k üstü e¤itimleri gerçek- lefltirerek uygulamalar› yayg›nlaflt›rm›fllard›r.
Bugün birçok merkezde hayvan deneylerinde uygulamal› e¤itimler devam ettirilirken e¤itim merkezleri aras›nda Gülhane Askeri T›p Aka- demisi önemli bir yere sahiptir. Özellikle üro- lojik giriflimler için düzenli kurslar her y›l ger- çeklefltirilmektedir (www.turkulop;org 2010, Özgök Bedir 2008).
Laparoskopik Cerrahi Giriflimlerde Dezavantajlar
Laparaskopik cerrahi giriflim aç›k cerrahiye oranla üstünlükleri gösterilmekle beraber önemli dezavantajlar›nda bulunmaktad›r. De- zavantajlar› aras›nda rölatif olarak uzam›fl operasyon zaman› ve yüksek maliyet gösteril- mektedir. Bunun yan› s›ra Laparoskopik giri- flimlerin komplikasyonlar› olarak ameliyat s›- ras› ve ameliyat sonras› komplikasyonlardan birk›sm› aç›k cerrahide oldu¤u gibi geliflebilir- ken farkl› olarak periton d›fl›na gaz kaç›fl› ve gaz embolilerinin say›labilece¤i belirtilmifltir.
(www.turkulop;org 2010, Özgök Bedir 2008, Yaman 1996).
Robot Yard›ml› Cerrahi
Laparoskopik giriflimlerde robot yard›ml›
cerrahide önemli geliflmeler kaydetmektedir.
Bu alanda Zeus Makinesi ya da Da Vinci Ma- kinesi olarak isimlendirilen (robot) makineler kullan›lmaktad›r. Bu makinelerle yap›lan cerra- hi giriflimler, “cerrahinin uzaktan destekli cer- rahi” ya da “bilgisayar destekli cerrahi” olarak-
ta tan›mlanmas›n› uygun bulan çal›flmalar ya- p›lmaktad›r (Özgök Bedir 2008, Yaman 1996).
Laparoskopik Cerrahi Hemflireli¤inin Geliflimi
Laparoskopik Cerrahi giriflimler, ameliyat- hane ortam›ndaki çal›flmalara da farkl› bir bo- yut getirmifltir. Endoskopik giriflimlerle baflla- yan uygulamalar, laparoskopi ve robotik cerra- hi giriflimlerle genifl bir yelpazede uygulanabi- lirlik kazanmaktad›r. Bu giriflimlerin hepsi bir çal›flma ekibi ile gerçeklefltirilmektedir. Giriflim öncesi, s›ras› ve sonras› gerçekleflen aktiviteler- de ekip üyeleri kendi alanlar›na ve di¤er alan- lara yönelik aktivitelerini bilimsel geliflmeler do¤rultusunda gerçeklefltirmek zorundad›rlar.
Bu alanda yap›lan çal›flmalar›n yayg›nlafl- mas›, kongrelerde sunulmas› bir sonraki çal›fl- malara zemin oluflturmaktad›r. Hemflirelik uy- gulamalar› da 1961 y›l›nda Hemflirelik Yük- sek Okullar›n›n üniversiter düzeye getirilmesi sonucu tan›mlay›c›, gözleme dayal› ya da de- neysel çal›flmalar ile gösterilmeye ve duyurul- maya çal›fl›lmaktad›r. Çal›flmalarda önemli olan bireyin ald›¤› bak›m hizmetini tüm bo- yutlar› ile (fiziksel,psikolojik, sosyolojik ve ekonomik) yans›tabilmektir.
Bu alanda ilk yay›nlar olarak adland›rabile- cek çal›flmalar›n 1988 y›l›nda gerçeklefltirilen Uluslararas› Cerrahi Kongresi, Cerrahi Hemfli- reli¤i Seksiyonlar›nda yer ald›¤› görülmekle birlikte, son y›llarda daha da genifl boyutlara ulaflt›¤› izlenmektedir (fielimen 1994).
Laparoskopi hemflireli¤indeki geliflmelerin ele al›nd›¤›nda ilk yay›nlardan birisi de 1996 y›l›nda I.Ulusal Ameliyathane Hemflireli¤i Sempozyumunda yay›nlanan retrospektif bir çal›flmad›r. (Uyguner 1996). Çal›flmada 1979- 1995 y›llar› aras›nda yap›lan k›smi operatif ve tan›sal laparoskopi ameliyatlar› (750 vaka) ile 1995-1996 y›llar› aras›nda gerçeklefltirilen in- fertilite ve benign adneksial kitle nedeniyle
yap›lan 240 videoskopik operatif laparosko- pik giriflimler ve laparoskopi ekibinin rolü aktar›lm›flt›r (Uyguner 1996).
Türkiye’de görev yapan hemflireler, laparos- kopik cerrahideki çal›flmalar›n› dünya literatürü paralelinde aktarmaya çal›flm›fllar ve birçok ça- l›flmalar›na kan›t oluflturmaya gayret etmifllerdir.
2002 y›l›ndan itibaren Ulusal Endoskopik Lapa- roskopik Cerrahi Derne¤i’nin düzenledi¤i Ulu- sal Kongrelerde Prof. Dr. Cavit AVCI’n›n destek ve giriflimleriyle hemflirelik sisseksiyonu olufltu- rulmufl ve bu alanda çal›flan hemflirelerin arafl- t›rma ve deneyimleri paylafl›lmaya bafllanm›flt›r.
Türkiye ve Dünya’daki hemflirelik çal›flma- lar›na bak›ld›¤›nda ana konular›n; laparosko- pik giriflimlerin uyguland›¤› alan›n düzenlen- mesi, giriflimin gerçeklefltirildi¤i organa yönelik bak›m, bireylerin tan›sal ve tadavi amaçl› giri- flimlerde yaflad›¤› stres ile birey ve ailenin e¤i- timi yan›nda çal›flanlar›n e¤itimleri oldu¤u gö- rülmektedir. (Hulme1999, Ananymous 1999, Joyce 2001, Sandlin 2003,Barthelson 2003, Chen 2005, Blay 2006, Francis 2006, Francis winfield 2006, Akyüz 2003, Çavdar 2004, Patel 2007, Chitale 2008, Karadeniz 2007).
Laparoskopi uygulamalar›ndan görev alan hemflirelerin önemli sorumluluklar›ndan birisi de kullan›lan malzemelerin sterilizasyonunu dikkatli takip etmektir. Bu konunun yaklafl›k 100 y›l öncesinden yaz›ld›¤› bildirilmekte ve yap›lan çal›flmalar örneklendirilmektedir (Pilc- her 2004). Ayn› yaz›da örne¤in kateterlerin ömrünü k›saltmadan nas›l temizlenece¤i ve steril edilece¤ine iliflkin çal›flmalar, hastan›n haz›rl›¤›nda erkek ve kad›na göre farkl›l›klar, ailenin ve odan›n haz›rl›¤› gibi ayr›nt›lardaki geliflimlere yer verilmektedir.
Hemflirelerin görev alanlar› geniflledikçe bu görevlerine uygun e¤itim programlar›n›
gelifltirirken standartlar›n› da oluflturmaya bafl- lam›fllard›r. Clay, makalesinde yaklafl›k 10 y›l-
d›r hemflire olarak çal›flt›¤› sistoskopi uygula- malar›na yönelik görevler için teknisyenlere sertifika programlar›n›n haz›rl›¤›ndan söz et- mektedir (Clay 2010). Kanada Üroloji Hemfli- reler Birli¤inin 1999 y›l›nda yay›nlad›¤› stan- dartlarda, sa¤l›¤› koruma ve primer sa¤l›k ba- k›m prensiplerine a¤›rl›k verilmektedir (www.unc.org 2010). Laparoskopik cerrahi hemflireli¤i uygulamalar›n›n çeflitli Avrupa üroloji hemflireler dernekleri taraf›ndan akre- dite edilme çal›flmalar›nda h›zla yol almaya devam etti¤i EUAN web sayfas›nda bildiril- mektedir (www.EAUN 2010).
Hemflirelik bak›m›, laparoskopik giriflimle- re yeni boyut kazand›ran “robot yard›ml› cer- rahi” ye dönük olarak da geliflim kaydetmifl ve bu konularda e¤itime a¤›rl›k verilmifltir.
Yazarlar taraf›ndan 2006 y›l›nda yay›nlanan hemflirelik bak›mlar› ve e¤itimleri aktar›larak gelece¤e dönük çal›flmalar önerilmifltir (www.EAUN 2010, Overstreet 2006).
Sonuç
Laparoskopik cerrahi giriflimler, son y›llarda alan›n› giderek geniflleterek geliflmeye devam etmektedir. Bu giriflimin Hipokrat dönemine (M.Ö.460-375) kadar uzanan tarihi süreci için- de ‹bn-i Sina ve Arap Cerrah olan Abdulkas›m (936-1013) da yer alm›flt›r. Laparoskopi cihaz- lar›n›n gelifltirilmesi ile uygulama alan› aç›k cerrahi alanlar›na paralel olarak artmaktad›r.
Cerrahi alan›n önemli ekip üyesi olan hemflire- lerde geliflimlere yönelik hasta bak›mlar›n› ve bak›mlar›n›n kan›tlar›n› araflt›rarak; standardi- zasyon ve akreditasyona a¤›rl›k vererek çal›fl- malar›n› sürdürmektedirler.
Kaynaklar
1. Pilcher, PM. (2004) Practical Cystoscopy: Care of the Instruments and Preparation for a Cystoscopic Examination. Urologic Nursing , Apr. 24,2; 120-4.
2. Ünver,S.(1946) T›p Tarihi I ve II. K›s›mlar, ‹stanbul Ahmet ‹hsan Bas›mevi.
3. www.turkurolop.org. (Eriflim tarihi 30 Mart 2010).
4. Özgök,‹ Y.,Bedir,S.,Saraço¤lu,F.,(2008) Ürolojik La- paroskopi E¤itiminde Temel Prensipler. Ankara, GA- TA Bas›mevi.
5. Webster Online Dictionary (Eriflim tarihi 21 Mart 2010).
6. Özgök, ‹.Y. (Ed., 2008) Ürolojik Laparoskopi El Ki- tab›, Ankara, GATA Bas›mevi.
7. Koyuncu,A., (2007) Laparoskopik Cerrahi http://www.med.ege.edu.tr/ & gcerrahi/dn-ak-Lapa- roskopik%20cerrahi.html. (Eriflim tarihi 21 Mart 2010).
8. Yaman,S L.,Baltac›,S.,(1996) Üroloji Tarihçesine bir Bak›fl. A.Ü.T›p Fakültesi Mecmuas›, 49 (4), 181-3.
9. fielimen,D.,Akyüz,A.,Küçük,B.,Düflkün,F. (1994) En- doskopide Premedikasyonun Hastan›n Stresine Etki- si. Uluslararas› Cer.Kong.’88 Cer.Hem.Seksiyonu Ko- nuflmalar› ve Bildirileri Kitab›. 8-11 Haziran, ‹stanbul Hilal Matbaac›l›k, 217-19.
10. Uyguner,S.O¤uz,S.,Y›lmaz,A. (1996). Laparoskopi Hemflireli¤inin Geliflimi. I.Ulusal Ameliyathane Hemflireli¤i Sempozyumu.Ege Üni.HYO.‹zmir,Ege Üni.Bas›mevi, 307-11).
11. Hulme J.,Waterman H.,Hillier VH. (1999) The Effect of Foot Massage on Patients Perception of Care Fol- lowing Laparoscopic Sterilization as Day Case Pati- ents. J.Advanced Nurs. 30 (2);460-468.
12. Anonymous. (1999) Recommended Practices for En- doscopic Minimally ‹nvasive Surgery. Association of Operating Room Nurses.AORN Journal; Feb.69,2;
Health and Medical Complete 412.
13. Joyce AC,Mary AR, Steven DC. (2001) Treating Be- nign Colon Disorders Using Laparoscopic Colos- tomy Association of Operating Room Nurses.AORN Journal;Feb ;73,2 Health and Medical Complete, 377.
14. Sandlin D. (2003) Perianesthesia Nursing Care Con- siderations for Laparoscopic Adjustable Gastric Ban- ding Minimally ‹nvasive Surgical Patients. Journal of Peri Anesthesia Nursing, (August) , 18, 4, 272-276.
15. Barthelson C.Lutzen,K.,Anderberg,B.,Nordstrom,G.
(2003) Patients Experiences of Laparoscopic Choleeys- tectomy in Day Surgery. J.Clinical Nurs. 12:253-259.
16. Chen L.,Wen ,G., (2005) Preoperative Zursing for la- paroscopic liver Resection. Zhejiang Univ. Sci.B. Ap- ril 6(4) : 301-303.
17. Blay N.,Donoghue J. (2006) Source and Content of Health ‹nformation for Patients Undergoing Laparos- copic Cholecystectomy. International J.Nurs. Practi- ce , 12: 64-70.
18. Francis P. (2006) Evolution of Robotics in Surgery and ‹mplementing a Preoperative Robotics Nurse Specialist Role. Association of Operating Rroom Nurses. AORN Journal; Mar 2006; 83,3; Health and Medical Complete, 630.
19. Francis P.Winfield HN.(2006) Medical Robotics the
‹mpact on Preoperative Nursing Practice. Urologic Nursing/April 26, 2.
20. Ucuzal, M.,Kanan,N. (2008) Robot Yard›ml› Laparos- kopik Radikal Prostatektomi ve Hemflirelik Bak›m›.
‹.Ü.F.N.Hem.Derg. 16-61 : 57-64.
21. I.Çavdar, (2004) Perkütan Endoskopik Gastrostomi- de Hasta Bak›m›. End-lab ve Minimal ‹nvaziv Cerra- hi Derg. Aral›k 11 (4).
22. Patel AR,Jones JS.Angie S,Babineau D. (2007) Office Based Flexible Cystoseopy May be Less Painful for Men Allowed to View the Procedure. J Urol. Dec;
178 (6): 2703-4.
23. Chitale S,Hirani M.,Swift L.,Ho E. (2008) Prospective Randomized Crossover Trial of Lubricant Gel against an Anaesthetic Gel for Outpatient Cystoseopy.
Scand J.Urol Nephrol.; 42(5) : 494.
24. Karadeniz,C., (2007) Endoskopi Ünitelerinde De- kontaminasyon ile ‹lgili Sorunlar ve Önlemler.
5.Ulusal Sterilizasyon Dezenfeksiyon Kongresi.
25. Clay,R.D.(2010) Getting Ready for Certification: Ba- sic Cystoscopy Equipment and Supplies. Urologic Nursing; Jan.Feb.30,1;92-3.
26. Urology Nurses of Canada UNC (1999 Revieved 2003-2009) Standards of Urologic Nursing Practice.
www.unc.org. (Eriflim tarihi 24.03.2010).
27. EAUN www. (Eriflim Tarihi 24.03.2010).
28. Overstreet,D L.,Sims,TW.(2006) Robotic-Assisted La- paroscopic Cystectomy with ‹leal Conduit For uri- nary Diversion. Urologic Nursing; Apr.26,2: 126-8.
29. Francis,P.,Winfield,H.N.(2006) Care of the Patient Undergoing Robotic-Assisted Laparoscopic Pyelop- lasty. Urologic Nursing; Apr. 26,2: 110-5.
