TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ BAKIM UYGULAMALARINA
GİRİŞ/GENEL BİLGİLER
Dr. Öğr. Üyesi Nazlı BALTACI
DERSİN AMACI
Bu dersin amacı, sağlık alanında tamamlayıcı ve
destekleyici uygulamaların ve bu uygulamaların
hemşirelikte kullanımının açıklanmasıdır.
ÖĞRENME HEDEFLERİ
✓ Geçmişten günümüze tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaları söyleyebilme
✓ Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların sınıflandırılmasını ve bu sınıflamalarda yer alan bakım uygulamalarını sıralayabilme
✓ Tamamlayıcı ve destekleyici bakım uygulamaları ile ilgili kanıtlara örnekler verebilme
✓ Semptom yönetiminde kullanılabilecek tamamlayıcı ve destekleyici bakım uygulamalarını açıklayabilme
✓ Tamamlayıcı ve destekleyici bakım uygulamalarının uygulanış
biçimlerini açıklayabilme
İÇERİK
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların tanımı
Tamamlayıcı ve alternatif uygulamaların kullanım amaçları ve özellikleri Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların tarihçesi
Dünya’da ve Türkiye’de Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların kullanımı
➢ Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalara başvurma nedenleri Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalarda kullanılan yöntemler
➢ Alternatif ve medikal sistem tedavileri
➢ Zihin-beden temelli tedaviler
➢ Biyolojik temelli tedaviler
➢ Manipülatif ve beden temelli tedaviler
➢ Enerji terapileri
➢ Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların etkileri
➢ Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların riskleri
➢ Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların kullanımına ilişkin hemşirenin rolü
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar
➢ “Tamamlayıcı, destekleyici” yaklaşımlar, standart tıbbi
tedaviye ek destek olarak, semptom kontrolünü sağlamada ve hastanın iyilik halini ve bakımını güçlendirmede
kullanılan yaklaşımlar,
➢ “Alternatif‟ yaklaşımlar standart tedavinin yerine kullanılan yaklaşımlardır fakat günümüzde bu kavram (TAT) kabul
görmemekte ve tıbbın alternatifinin olmayacağı
bildirilmektedir.
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar
Birleşmiş Milletler Ulusal Sağlık Enstitüsü’nün tanımına göre TAT;
➢ belirli bir zaman diliminde belli bir toplum veya
kültürdeki politik olarak baskın olan sağlık sisteminin
dışında kalan bütün sağlık hizmetlerini, yöntemlerini,
uygulamalarını ve bunlara eşlik eden teori ve inançları
kapsayan geniş bir sağlık alanıdır.
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’ ne göre;
➢ bir ülkenin sahip olduğu esas sağlık sisteminin içine entegre
olmayan geleneksel tedavi ile birlikte kullanılabilen geniş sağlık
hizmeti pratiğine dayanan uygulamalardır.
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların kullanım amaçları;
✓ tedaviye destek olmak,
✓ yaşam kalitesini artırmak,
✓ ilaçların yan etkilerini azaltmak,
✓ immün sistemi güçlendirmek,
✓ hastalık sürecini gerileterek potansiyel bir kür sağlamak,
✓ hastalığın yeniden oluşmasını önlemek, kanseri önlemek,
✓ kendini iyi hissetmek,
✓ konvansiyonel tedavi yerine kullanmak,
✓ ağrıyı azaltmak,
✓ stres ve anksiyeteyi azaltmak,
✓ uykuyu sağlamak,
✓ fiziksel ve psikolojik destek sağlamak,
✓ hatta kaliteli ölümü sağlamaktır.
Tamamlayıcı ve destekleyici Uygulamaların Tarihçesi
✓ İyileştirme kavramından hareketle Aristoteles, Hipokrat gibi
bilginlere ait yazıtlardan ve İncil’ den; bu uygulamaların binlerce yıl öncesine uzandığı izlenebilir.
✓ 1800 çeşit TAT olduğuna işaret edilmektedir.
• Bitkisel tedavilerin ilkçağlardan beri kullanıldığı, fosil kayıtlarla ortaya çıkarılmıştır.
İnsanların bitkilerin tedavi edici özelliğini, deneme yanılma yoluyla bulduğu, beslenme ve tedavi amaçlı kullandıkları
bildirilmektedir.
Tamamlayıcı ve destekleyici Uygulamaların Tarihçesi
Dünyada giderek yangınlaşmasından ve bu uygulamaların etkililiği hakkında eksikliklerin olmasından dolayı ilk kez 1991 yılında Birleşik
Devletlerde Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi (NCCAM) kurulmuştur.
Bu merkezin amacı; tamamlayıcı ve alternatif tıp uygulamalarının güvenilirlik ve etkililiğini incelemek,
etkililiği bilimsel olarak kanıtlanmış uygulamaların konvansiyonel tedavilere katılımını sağlamaktır.
Geleneksel, Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar
1998 - ABD ULUSAL SAĞLIK ENSTİTÜSÜ-NCCAM
2002 - Akupunktur Tedavisi Uygulanan Özel Sağlık Kuruluşları ile Bu Tedavinin Uygulanması Hakkında Yönetmelik
2003 - Alternatif ve Tamamlayıcı Tıp Danışma Kurulu
SB Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği
Sertifikalı tabip Sertifikalı diş tabibi Bilim komisyonunun kuruluşu
Tabip gözetiminde sertifikalı sağlık meslek mensubu
Refleksoloji
Müzik terapi
Türkiye’de Tamamlayıcı ve Destekleyici Uygulamaların Kullanımı
Kullanımın en fazla Karadeniz bölgesinde (%83.3), en az Ege ve Akdeniz bölgelerinde (%61.6) olduğu saptanmıştır.
✓ Gebelerin ise %13-78 oranında kullandıkları belirlenmiştir.
✓ Türkiye’de en sık kullanılan yöntemin bitkisel tedavi olduğu belirlenmiştir.
Kanser hastalarının tamamlayıcı tedavilerin kullanımına yönelik yapılan bir literatür taramasında kullanım sıklığı %45.8 iken,
2009 yılında yedi bölgeyi kapsayan bir çalışmada kullanımın %69
olduğu bildirilmiştir.Tamamlayıcı ve Destekleyici Uygulamalara Başvurma Nedenleri
✓ Kronik hastalıklarda semptom kontrolü sağlayarak yaşam kalitesini artırmak
✓ Yaşam süresinin artışına paralel olarak tedavisi güç yada mümkün olmayan, kronik, dejeneratif ve malign hastalıklardaki artış,
✓ yeni teknolojilerin yüksek maliyeti,
✓ hastaların bu olanaklara ulaşmasındaki güçlükler, sağlık güvencesinin olmaması,
✓ medya ve çevrenin etkisi,
✓ iyileştireceğine dair güçlü bir inanç
✓ konvansiyonel tedavinin işe yaramaması ile yaşanan düş kırıklığı,
✓ Tamamlayıcı tedavileri uygulayanların hastaya daha çok zaman ayırması,
✓ Bu uygulamalarının çoğunlukla invaziv olmaması,
✓ Tıbbi sağlık hizmetlerinden memnuniyetsizlik,
✓ Güncel tedavi yöntemlerine karşı duyulan kuşku ve olası yan etkilerinden korku
Geleneksel, Tamamlayıcı ve Destekleyici Uygulamalar
Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi (NCCAM),
alternatif ve tamamlayıcı tedaviler hakkında birçok değişik alan ve uygulama türlerini anlamak için 5 kategoride bir
sınıflandırma sistemi geliştirmiştir:
Alternatif ve medikal sistem tedavileri; günümüz batı tıbbından bağımsız olarak ortaya çıkmış, bağımsız bir teori ve uygulama esası olan, geleneksel doğu ve daha yakın zamanda gelişen batı tıp sistemleridir. Ayurvedik tıp, geleneksel Çin Tıbbı,
geleneksel Tibet Tıbbı gibi geleneksel doğu tıp sistemlerini ve homeopati, naturopati, akupunktur, akupres gibi batıda gelişen sistemleri içerir.
Zihin-Beden temelli tedaviler; bu uygulamalar beden sağlığını zihinle uğraşarak
etkilemeyi hedefler. Örneğin; müzik, resim gibi sanat terapisi, meditasyon, yoga, dua etme, hipnoz, biyofeedback, dans gb.
Biyolojik temelli tedaviler; bu uygulamalar bitkisel tedavi çeşitlerini içerir, doğada bulunurlar. Bitkiler, vitaminler, diyetler, aromaterapi, tıbbi bitki çayları ya da hayvan parçaları, köpek balığı kıkırdağı, diğer doğal ürünler gb.
Manipülatif ve beden temelli tedaviler; bedenin manipüle edilmesine veya hareket ettirilmesine dayanır. Örneğin; masaj, akupres, hidroterapi, şiropraktik, osteopati, refleksoloji gb.
Enerji tedavileri; vücuttaki enerji alanlarının kullanımını içerir.
a) Biyo-elektromanyetik terapiler: Mıknatıslar, değişken yada doğrudan akım alanları, biyorezonans.
b) Biyo-alan terapileri: reiki, terapötik dokunma, refleksoloji, biyoenerji, akupunktur, qi gung, shiatsu, tai chi.
Tamamlayıcı ve Destekleyici Uygulamaların Etkileri
Tamamlayıcı ve Alternatif Tedavilerin Olumlu Etkileri
Birçok çalışmada; çeşitli hastalıklarda kullanılan TAT yöntemlerinin doğrudan hastalığı tedavi etmediği fakat semptom kontrolünde yardımcı olduğu tespit edilmiştir.
Masaj, akupunktur, yoga, gevşeme teknikleri, müzik terapisi gibi TAT yöntemlerinin kronik hastalıklarda semptom kontrolü, hastanın moral
ve motivasyonunun arttırılması, stres ve anksiyetenin azaltılması ve yaşam kalitesinin arttırılmasında olumlu katkıları olduğu belirlenmiştir
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamaların riskleri
✓ TAT yöntemlerine kolay ulaşılabilirlik sebebi ile bilinçsiz kullanımı ve hastaların sağlık profesyonellerinden TAT kullandığını saklaması, yöntemin hayatı tehdit edici olmasına neden olabilmektedir.
Bitkisel ürünlere bağlı sık rastlanan yan etkiler:
✓ allerjik reaksiyonlar, bradikardi,
✓ kardiyak arrest, dehidratasyon, depresyon,
✓ delirium, dermatit, diare, bulantı, kusma,
✓ gastroenterit, hallüsinasyon, baş ağrısı, hepatit, hipertansiyon,
✓ uykusuzluk, dikkat eksikliği, hemoraji, yüksek ateş, bilinç değişiklikleri
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalara ilişkin hemşirenin rolü
Hemşirelik uygulamalarının ve tamamlayıcı tedavilerin ortak yönleri:
✓ bireye holistik açıdan yaklaşmaları,
✓ tedavi sırasında destekleyici rolde olmaları,
✓ sağlığın yükseltilmesine, hastanın gereksinimlerinin karşılanmasına ve hastanın aktif rolde olmasına
odaklanmalarıdır.
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalara ilişkin hemşirenin rolü
Cole ve Shanley (1998) hemşireler tarafından kullanılan tamamlayıcı tedavileri üç gruba ayırmıştır:
✓ Birinci grupta
hemşirelerin doğrudan uygulamaya dahil edildikleri yaklaşımlar; Masaj, shiatsu, refleksoloji, aromaterapi, terapötik dokunma
✓ İkinci grupta
hemşirelik uygulamalarına kısmen dahil edilebilen yaklaşımlar; Homeopati, bitkisel tedaviler, beslenme terapileri, hipnoterapi
✓ Üçüncü grupta
hemşirelik uygulamaların kolaylıkla dahil edilemeyen ancak hemşirelerin öneride bulunabilecekleri yaklaşımlar; Akupunktur, şiropraktik, osteopati
ANCAK
Tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalara ilişkin hemşirenin rolü
✓ Ülkemizde hemşireler bu uygulamalara ilişkin bağımsız fonksiyonlarını ancak GETAT yönetmeliğine bağlı olarak uygulayabilmektedir.
✓ Hemşireler bu uygulamalar ve konvansiyonel tedavilerin birlikte etkili ve güvenli bir şekilde uygulanmasında köprü işlevi
görebilirler.
✓ Hemşire tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalara ilişkin
bilimsel literatürü takip etmeli, bilimsel çalışmalar yapmalı ve bu yöntemlerin bireye uygunluğu, yararı ve olası yan etkilerini
araştırmalı, aile ve bireyleri bilgilendirerek bakım ve tedavilerine
yön vermelerine yardımcı olmalıdır.
KAYNAKLAR
• Başer M, Taşçı S. (editörler) (2015). Kanıta dayalı rehberleriyle tamamlayıcı ve destekleyici uygulamalar. Akademisyen tıp kitabevi, Ankara. ISBN: 978-605-9942- 49-2.
• Tütüncü S, Etiler N. (2017). Tıbbın Alternatifi Olmaz! Geleneksel Alternatif ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları. Türk Tabipleri Birliği Yayınları, Ankara. ISBN 978-605-9665-25-4.
• Ulusal ve uluslararası tamamlayıcı terapiler ve destekleyici bakım uygulamaları kongreleri bildiri kitapları.
