Osmanh Sanatt'nda Heykel ve 19. Yiizytldaki Goriiniimii

(1)

mllll SHRHYLHR

(2)

Giilsen SEviNy ^KAYA ^*

Osmanh Sanatt'nda Heyke l ve 19. Yiizytldaki Goriiniimii

OsmanWar'a gelinceye dek Ti.irklcr'dc heykel sana kendine ozgi.i bir yol izlemi~, bu yol islam'm diinya gori.i~i.inc paralcl olarak ozgiin bi~il lerin yaraltlmasma neden olmu~tur.

Somut figi.iratif anlanmdan, soyut figiirlere uzanan bu sfu·c~, Osmanhlar'a gelindiginde kendi ko~ul vc kurallanm olu~turacaknr.

Anadolu Sel~uklulan ve Osmanhlar, onceki devi ere ait hcykel vc kabartmalara saygt duymu§lardrr. Kanuni Sultan Si.ilcyman'm, Makbul v daha sonra Maktullakaplt veziri ibrahim Pap, Moha~ Seferi'ndcn doncrken Budin'de heykeller, bir kiiti.iphane, tun~ ~am

danlar vc ~e~itH degerli C§yalar gctirmi§tir. Budin'de getirilcn hcykel grubu, At Meyda- ru'ndaki ibrahim Pa§a Sarayt'run online dikilmi§tir. ivan ~airi Figani, Pa~a'yt;

"Bir Halil evvel gelip, esnamt ktltm§tl §ikest;

Sen Halil'im ~imdi geldin, halkt ktldm putp rest" adJt ~iirindc¹"Putpercst",

"Di.i ibrahim amcd bc-dar-1 cihan

Ycki biit-~iken §i.id diger bi.it-ni§an" yazdtgt ~iirindc\ "Biit-ni~an" (put dikici) o- larak hicvedmi§tir.

Figani, ibrahim Pap tarafindan hicivleri nedeniyl oldfutiili.ir. Bir ka~ dil bilen, tarihe mcraklt, musiki§inas, resim ve hcykclc saygt duyan, vrupah sanat~tlarla ili~ki i~inde olan vc Kanuni ile yaktnl1~ ile tarunan ibrahim Pa§a ise, s ltanat hlrst ncdeniyle 1536 tarihinde oldi.iri.ili.ir. Oliimi.inden sonra, saraytrun bah~esine · tirdigi put saytlan heykeller, par~ala mr.

Kanuni doneminde Franstz El~iligi i.iyesi olarak i.i~ 1l istanbul'da kalan Pierre Giles, Hi- podrom'daki ktsa dikilita§lar arasmda ycdi si.itun gon ii~tiir. Bu si.itunlardan, yiU<sekligi 17 ayak, ~cvresi de sekiz parmak olan si.itunun iizerine, S drazam ibrahim Pa§a'nm Budin' den gctirdigi heykelleri yerle§tirilmi§tir. Gilles, camiye do i.i§ti.iri.ilen Studios Kilisesi avlusunda aralarmda ~tplak kadm heykellerinin de oldugu heyk ller gorfu.³Anla~Ilan, OsmanWar, bu heykcllcrc tcpki gostermiyordu. ibrahim Pa~a'run he kellcrindcn dolayt putperestlikle su~

landt~ aynt yi.izytldaki bu durumu §Oyle a~tklayabiliri : Kilisedcki heykeller oraya ait olma- h, yani oranm bir par~astydt. ibrahim Pap ise heyke eri ozel olarak Budin'den getirip, At Meydam'ndaki saraymm avlusuna dikt:irmi~ti. Bu yti en tcpki ~ekm.i~ olabilir. Yoksa saraymm bir odasmda olsa, belki bu kadar tcpki ~ekmey cekti.

Mi.isli.iman Ti.irkler, tek tann inan~lan ~er~evesind , "soyut"a ula~maya .yabaladtlar. Bu yi.izden, bitki motifleri, insan ve hayvan figi.irleri gib "somut" ~cyler yerine, sonsuzluk i-

~inde birligi temsil eden geometrik ~ckilleri kullanm ¹se~tilcr. Bu sc.yim nedeniyle, islam onccsi Ti.irklerde heykel gori.ili.irken, ozcllikle Osm ar doncminde en somut sanat dah olan hcykelden uzakla§ilip, mimari, minyati.ir ve ha sanatmda on plana ~tktldt . .Anadolu

Sel~uklulan, insaru, evrenin en i.isti.in varlt~ olarak .. rii)!_orlardJ. Bu ytizden aynca gostc- rilmcsinc gcrek duyulmad1 ya da insan figi.irili1e ol~i.i .. yer verildi. Figfu yerine, geometril<

motifler, bitkisel motifler ve yaz1 ile si.isleme yaplld1. , omuttan soyuta giderKen, figi.iri.in a- natomisi bozulup, stiHze edildi. 1921. yumda, Anad lu'ya konfcrans vermek iizere giden ve bu s1rada Hact Bekta~i Veli Ti.irbcsi'ni ziyaret ede. , Prof. ismail Hakkt Baltac10gJ.u, sa- hanhkta bir aslan figi.iri.i gordii⁴: "Ayaklan var, ttrnakl n yoktu. Ba~t var, gozleri yoktu. Ar- kast vardt, kuyrugu yoktu. Oyle bir asian heykeli ki b §l var, gozleri yoktu. Bu nastl bir as- Ian heykeliydi? Yine de bu aslanda, aslarun yalruz gov esi degil, ruhu da vardt. yi.inki.i ken-

'Sanat Tarih~w. Ar.qnonao, TBM.""1 Milli Sanylar

(3)

l Nakka~ Osman'm 16. yiizytlm sonuna tarihlencu U\(incii Murad Surnamcsi'ndcki bir minyatiirde tasvir edilen Budin'den getirilcn heykeller.

Sezer Tansug, $mlik11ame DiiZ$/Ii, istanbul, 1992, s. 19.

disini sevdiriyor, saydmyordu."

16. yiizyth "Sinan <;a~" yapan nuni Sultan Siileyman, Sultan II.

nic;:eri olarak iran, Mtsir, Rumeli,

!<imine ula$mi~tir. 16. yi.izytltn mik refah doneminin ba~miman

Sinan, Sultan II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim, Ka- ve Sultan III. Murad'a hizmet etmi~tir. Sinan ye- gibi c;:e~itli seferlere kanhp, zengin bir ki.ilti.ir biri- Osmanhlar ekonomik refaha ula~ml§tJ. Ekono- , figi.ire yer vermez. Bekta§i olmasma ragmen aslan

$ekiller, yaz1 ve c;:ini kullamr.

figiiri.inii bile kullanmaz. <;ic;:elder, o-t-r,m.~rn

gini ogreniyoruz.⁸Avrupa'da

atamn haorasm1 ya§atma inanc1 ile yapma istegi gori.iliir. 1868

turmu§tur.

1867 tarilili Avrupa Gezisi Sultan Abdiilaziz, Fransa'daki bir hangi bir tepki vermeden, c;:ok dogal

146

Anadolu Selc;:uklulan'nda geometrik ~ekiller, bitkisel motifler ve yaz1 kadar agtrhkll olmamakla beraber figi.ir kullamlmt§tL Bizansta tasvir kmc1 hara- ket nedeniyle, heykel zaytfl.ami§, fresk, mozaik ve minyati.ir teknilderiyle resim sanatJ si.irmi.i~tii. Bi- zans'm Dukas ve Komnenos Siilaleleri ile c;:agda§

olan Anadolu Selc;:uklular, islami konular yanmda, islam oncesi gelenekler ve Orta Asya Sanan'mn hayvan iislubuyla figiirlii plastik yaptdar. Beylikler , doneminde ise, figiir zay1flar. Osmanl1 doneminde de, mimari plastik ic;:inde figi.ire yer verilmez. Ti.irk Sanan, Bizans'a yakla§tikc;:a, figi.irden uzakla§tr.

OsmanWar, minyatiir di§mda, insam konu olarak almaz.⁵

Osmimlt Mimarhg1, 18. yi.izyiida, FransiZ etkisiy- Ie gelen yeni ogelerle tam~n. Bu ogeler, yerel ozel- lilder ic;:inde yer bulurken, figi.ir yer bulamad1. Di- van toplantJianna kaulmayan sultan, gori.inti.iden s1ynhp, so~rut bir kavram, bir imge olarak devleti yonetirdi. Bu soyutluk nedeniyle, figi.ire yer veril- meyip, "Atlt kahraman anlaumh amt heykel" go- riilmez.6 Bireysel birkac;: talep di~mda, heykele ta- Jep olmaz.

ingiliz elc;:isi Edward Wortley Montagu'mm C$i Lady Montagu'nun 1718 tarihli mektubu⁷, Os- manllda dini yaptlarui yanmda, dini olmayan yapl- larda da figiirlii plastigin yaptlmadJ~m gosteriyor.

Silahdar Ali Pa§a'OU1 Saray1'm gezen Montagu, imparatorlugun nimetlerine sahip gene;: ve zengin bir adam tarafmdan in~a ettirilen, biittin pahah gi.i- zelliklerin oldugu bu sarayda, "heykel" goremedj.

Sultan III. Selim'in Sir katibinin giinliik notla- nnda, bir italyan sanatc;:mm "On kadar avret ve sa- bi sureti':den ibaret" balmumu h'eykellerinin, giz- lice saraya getirildigi ve Sultan'm bunlan seyretti- goren MISir Valisi ve MlSlr'm ilk Hidivi ismail Pa§a, ·

ffil$tJr. 1869 tarihinde Avrupa'ya gezi yapan Pa~a, J!>;o,rmti.i~tiir. Battda, eskic;:ag ki.iltiiriindel<.i ataya saygt ve

yap1hyordu. Aym anlayt~la, M1s1r'da da heykel MISJr Hidivi ismail Pa§a'nm, esl<.i Mls1r Valisi olan istemesi, Osmanh basmmm giindemini olu~-

Fransa, ingiltere ve Viyana'daki miizeleri gezen galerisini gezerken, <;tplak heykelleri halkm her-

gezdiklerini gordii.⁹Bunun iizerinejFuad Pa-

(4)

~a'ya "- Bir ~eyi men etmck o ~eye ka~1 halkm · annny01·, dogrusu her hadise- nin ayan ve a~tk olmastdtr." dcrni~tir. Cerna! Kutay, Faiz Efendi'nin Ruznamesi ile, Fransa'daki bu galeri gezisi hakkmda aynnnb bilgi : "Orner Faiz Efendi: - Sergide bilhassa kadmlara ait ~tplak heykeller, ayn galeride olmakJa beraber, guzclligin bulunmasJ arzu cdilen her yerde mevcut idi. bunlara ka~amak gozlcrlc, amma Frenklerden daha biiyiik alaka ilc bakJyorduk. Biz ortiilii olanJanru tesadufen gori.i- yorduk. Onlar kadmlada her an hayann i~inde u'-'·"~'-1 idiler ve sergiyi gczcn gcn~ kJZiar ve kadmlar da kendilcrini ~tplak gosteren bu bizim kadar alaka ile vc tabii olarak baloyor idiler. Alt~kanhk, itiyat meselesi idi olan ... Beraber bulundugumuz

i-

mam-1 Sani ve Zat-t Hazrct-i ~ehriyarinin Hocas1 Nami Efendi hazretlerinc yava§-

<;a sordum: - Efendi Hazrctleri bunlara bakmak dur, mubah mtdtr, scvap mtdtr? Hoca Efendi kadim mt da yakinen bilirdi. Ytiziime oyle bir baku ki, dim!. .. Ho~ bcnim i<;in fetvaya ltizum yoktu. Ben,

nu~ ve Allalumtzm diinyanm biitiin giizellikJerini man etmi§ hakiki bir Miisli.iman idim ... " Viyana'da

kellere, «Ay1p" bir §eye bakar gibi utanarak baknlar . .Jl'llU111'-1111111 ve ozellikle Sultan Abdii- laziz'in yiizi.ine, utandtkJan i<;in bakamadtlar. Bu , Anadolu'dan kaztlarla yurtdt-

§ma <;tkarttlan kabartmalar ve heykellerle kar§t Osmanltlar, Avrupaltlann bu esede- re verdigi oncmi gordi.ilcr.

Mtstr iskcnderiye'de El-Tahrir Meydam'na Ka Mehmed Ali Pa§a'ntn heykcli dikilmi§tir. Avrupa'da hUk.Umdarlann ve onemli ki~ilerin heykelleri bulunmaktadtr.Sultan Ab- di.ilaziz, 1863 tarihli Mtsn· vc 1867 Avrupa Gezisi gordi.igi.i ki.ilti.ir ve sanat orta-

147

2 Sultan Abdiilaziz re onunla birlikte olan heyet iiyelerinin Viyana'da Ambras Galerisi'ni ziyareti. L'Illustratilm, 17 Agustos 1867, No. 1277.

(5)

3 Beylerbeyi Sara}'l Havuzlu Salon'da bulunan Sultan Abdii,laziz'in ath hcykeli, Charles Fuller, bronz, Firenze, 1871.

keller yaptlmi§tlr. Bu anlay1§la, 1 1875)adb tJ.eykeltra§a, 1871 tarihli tarafindan¹¹Miinih'te 1872 ythnda eser, Osmanh sultanlarmm ilk ra Topkap1 Sarayt'na goti.i.ri.ilen ca, Baglarba§t'ndal<i ko§ke

istanbul'a gelen Charles Fuller (1830- heykelini yaptmr. Doki.imli Ferdinand von Miller

bronz heykel, Beylerbeyi Sarayt'na konulur. Bu ornegidir. Sultan Abdi.ilaziz tahttan indirildikten son-

oglu Abdi.ilmecid Efendi 1922 yllmda halife olun- . Cumhuriyet'ten sonra tekrar Topkap1 Sarayt'na go- . Sarayt'na geri getirilir. Sultan Abdtilaziz'in Fuller

~·u.L"''-·"··'nde bulunmaktadtr.

Eskic;:ag'm tanrtlan, heykellerle imgelenmi~tir.

islamiyede birlikte, i.i.c;: boyudu sanat eseri olan heykelin, bu nedenle put olarak goriilmesi, Os- manWann dlinya gorii§line hakim olmu~tur: istanbul Eski Vali:si ve .}ehremini Si.i.leyman Kani irtem'in aktardtgt Osmanh'run bir vilayeti olan Mt- m'da gec;:en bir olay, bu durumu ac;:tkc;:a goster- mektedi12: "iskenderiye ve Re§it gi.i.mri.i.kleri miil- tezimi olan ceddim Si.i.leyman Aga'run Mtstr'daki arazisinde kazdrrd.Igt bir noktada c;:tkan mermer ha- mamda, kurna ba~mda tas1 elinde pek glizel bir gene;: klz heykelini , evinde suret bulundurmak is- temedigi ic;:in hamanun siitunlanyla birlikte Franstz konsolosuna hediye ettigini, konsolosun bin te§ek- kiirle kabul ettigi bu hediyeyi memleketine gon- derdigini bi.iylik val ide~ anlatJrd1."

islamda, tapmak amactyla yapllan resim ve heykeller yasaldanmJ§tlr. Tapmmak amactyla yapllma- yan resirn ve heykel yasaklanmamt§tlr. Ge§idi kitap ve makaleler bunu dogrulamaktadtr. Suut Kemal Yetkin "islam Ulkelerinde Sanat'' adh kitabmda¹^\ resim ve heykel yasagt var gibi di.i.§i.i.ni.ilmesinin ne- denini ac;:Iklamaktadtr: "Resim ve heykelin 8. yliz- yllm sonuna kadar serbestc;:e yapthp durmast, sonra bunlara kar~1 zaman za.man ve yer yer tepki goste- rilmesi, canh varhklarm heykelle cisimlendirmenin islam dinince yasak olup olma<hg1 sorununu orta- ya atm1~t1r. Kur'an'da boyle bir yasak yoktur. Bu konuda tek bir ayete rastlanmaz. Y alruz puta tap- mayt yasak eden Maide (Sofi·a) Suresi'nin doksan i.i.c;:iinci.i. ayeti vard.Ir. Puta tapmak ile resim ve heykel yapmak aym ~ey olmad.Igt besbelli bir gerc;:ektir.

Yalmz tasvir yasagt i.i.zerine birc;:ok hadisler vardtr."

Bilindigi gibi, Allah, canh ve canstz biitlin varbk-

lan 'yaratmt§tlr. Eger insam konu alan ressam ya da

heykeltra~m, Allah'm yarattct gi.i.ci.iyle rekabeti soz sanatc;:mm da Allah'la rekabeti soz konusu olacak-

""'l">"'~'u"'"F>I ic;:in, islanun ilk devirlerinde tasvir yapllmas1 ve tasvir-

dene ait olmayan insan ve rub kullantlmasma izin verilir .15

Peyami Safa, 29 Eyli.i.l1937

ortadan kalkttgt ic;:in manzara resimleri, bi.i.tlin be- canhlarm tasvirinin yaptlmast ve saygt beslenilmeden

Cumhuriyet Gazetesi'n.de¹⁶, islam'm, tabiata ait §ekil- t.epkisini sorgulanu~ttr: "Mi.i.sli.i.manbkta resme kar-

(6)

~· degil, puta kaq1 dogan bu nefret, yeryiiziinde AJl 'm, kaba, mahdud ve £ani sembolle- rini ytkarak yerine onun sonsuzluk ve gorlinmezlik slflanm ik~me etmek gibi asil ve ulvi bir i~tiyllin ifadesidir ... "

Osmanh imparatorlugu'nda; Anadolu Scl<;uklu'nu iran vc Dogu sanatlanmn sentezi i- lc olu§turduklan sanat anla)'l§t ile I<araman Beyligi <; vresindeki Tiirklerin Antik ve Bizans plastigme ilgileri ile ~ekillenen sanat anla)'l~mm uygt amalan, ycniden disiplinc edilrni§tir.

Mimaridc, ana modiil onem kazamr. Mimari ile figut ve kabank siislemeler arasmdaki baglar zayiflar. Buna kar~tltk soyut geometrik nitelikte ir plastik sanat olu~ur.¹⁷Osrnanhrun scrbest ta§ plastigindc, rnczarta§lan, <;C§me, sclscbil, avuz ftskiyeleri gibi cscrler gori.ihir.

Anadolu'nun zcngin killtiirel mirast, ulusal ve ullljSlararast sergilcr, Sultan Abdulaziz'in Mtstr ve Avrupa seyahati, rnuzelerin kurulrnast, kaztl~r, gazetclcrde muzecilik, rcsim, heykcl konularmda resim vc yazuann ya)'llllanmast¹

S,

Sa ayi-i Nefisc'nin kurulmasma vc bu o- kulda heykcl egitirni vcrilmesine haztrlaytct rol oyna §tlr. 11 Mayts 1872 tarihli "Haka- yik-ul Vekayi" de bir Tiirk yazan tarafmdan yayml an "Sanayi-i Ncfisc" adh makalede, giizel sanatlann oncminden bahsedilir: "Mcdcniyet lemi i<;indc bizi bedevi a~iretleri ha- linde gostcrecck §Cylerden biri de mcmlcketimiz e giizel sanatlar yani mimari, hcy- kcl(naht), rcsirn vc mi.izik sanat<;tlanmtzm ktthf;ldrr. ira adt gc<;cn sanatlar, giizellik ve nc- fasct meydana gctirme esasma dayandtgt i<;in giizel s natlar diye isirnlendirilmi§tir. insarun siise ve ktymctli §eylcrc meyli mcdcniyetten dogar. c bu meyilin artJp gcni~lcmesine hiz- mct medeniyet icabtdtr. Sanattan mahrum millet me eni saytlmaz. Mcdcniyettc geri kalan- lar medeni rnilletlerc kar§l yenilerek onlann esiri bali e dii§Cr ... " ~eker Ahmet Pa§a'mn 27 Nisan 1873 tarihli ilk scrgisinin uyandtrdtj!;l ilgiyle, Turquic'nin 20 Mayts 1873 tarihli niishasmda, <;C§itli oneriler sunulmu§tur:

"1) Her yilin l Mayts'mda bir giizcl sanatlar (res m, mimarhk, heykeltra~ltk, gravfu ve

dcsen) sergisi a<;ilmah. Bu sergi bir veya iki ay siirm i.

2) Escderi sergilcnmi~ sanat\llardan lay1k olanlara, madalya ve mansiyonlardan meydana gel en mukafatlar vcrmekle gorevli ve onlar i<;in tara£ 1zhk garantisini temsil edccek bir jiiri tayin edilmelidir.

3) bnemlerinden dola)'l sahiplerine ozclliituflar h kettirebilecek eserler devlet\C satm a- hnmah ve halk mi.izcsine konulmak i.izcre kabul edil clidir. Boylece o ti.irlii cserleri meydana getirmek iizcrc harcanmt§ emckler kaqtlamp g rantilenmi~ olacakur. Veyahut boyle eserler, hill<iimctin ozel bir okulda ycti~tirmesi gerek n gen<; sanat<;ilara vc ogrencilere mo- del olarak gosterilmclidir ... "

ilk

olmast nedeniyle, b sergiye, katthm az olmu§tur. ~eker Ahmet Pa§a'run l Ternmuz 1875 tarihinde Dar-·· · un'da a<;ilan ikinci sergisinde, resim,

mimari proje, madalyon, biist, kabartma ve heykek gibi cserler sergilenmi~tir.

Anadolu'ya yerlC§cn Tiirkler, Dogu'nun degi§mey n motif diizeni ile Batt'nm degi~ken motif diizeninin sentezini yaratm1~t1. Bu donemde, imari yapmm cephe ve ir,: rnekanlan ilc baglantth olarak figiire ilgi duyuldu. Cami, medre e, dkti§§ira, ti.irbe, ki)§k gibi yapilar- da ve kentin surlannda, insan ve hayvan figiiderindet olu§an kompozisyonlar yaptldt. Eski yap1 kalmtJlarllll dev~irme olarak yc~ yap1larda kull an Sel<;uklular, daha sonra bu tezyl- nl ve figiirlii plastigi kcndileri de uyguladllar. bzelli c portaUeriyle Unlendiler. Mimari ve diger sanatlarda i§levscllige onem veren Sel\uklular, ran vc Dogu sanatlarmm bir sentezini olu§turdular. Konya Alaeddin Tepcsi'ndeki sudan yapan Anadolu Selr,:uklulan, antik<;a-

gm

heykel ve kabartma kahntilanm, sur duvarlarmm dt§ yiizeyine yerle~tirmi§tir. Osmanh Sultanlan eski eserlere saygt duyup, ele ger,:en eserler toplatn1l§lardrr. Tanzimat doneminde, eski eserlerin tesbit ve toplama r,:alt§malanna ba~ arur. Sultan Abdiilmecid doneminde Tophane-i Amire Mu~iri Ahmet Fetl1i Pa§a'run \abal tyla bir muze a<;ilir. 1846 tarihinde, Aya.irini'nin avlusundaki revaklar camckanla ortiilup "Mecmua-1 Asar-1 Atika" (Eski Eser- lcr Koleksiyonu) ve "Mecmua-1 Esliha-1 Atika" (Eski Silahlar Koleksiyonu) adh iki boliirn- de koleksiyonlar scrgilenir. Sultan Abdiilaziz done inde, 1869 yllinda, "Muzc-i Hiima- ytln" olarak diizenlenen muzenin yonctimine, "Gala asaray Sultan1s" tarih ogrctrneni Ed- ward Goold getirilir. MaarifNazm SafVct Pa§a, valil c, cski eserlerin tesbiti vc toplanarak

(7)

4 Beylerbeyi Sa_rayt bah~c$indc bulunan asian heykeli, P Rouilland, mermer,

Paris, 1864.

5 Beylerbe0 Sarayt bah~esinde bulunan karaca ve y~vrusunun heykeli, P. Rouilland, bronz, Paris, 1864.

sandJ.klarla istanbul'a gonderi istedigi bir genelge yollar. 1872 ytlmda, yeni Maarif Nazm Ahmet Vefik Pa~a, "Mtize-i "' ... , ... "'Y " yorietimine Avusturya Lisesi Mi.idtirti Dr.

ilk "Asar-1 Atika Nizamnamesi" haztrlamr. Sul- Ph. Anton Deth.ier'i getirir. 1874

tan II. Abdtilhamid doneminde,

Ko~k'te hizmete torenle ba~lamr. D lu kurulmas1 istegi uygulanmaz.

1881 tarihinde Osman Hamdi Bey

150

nle~en koleksiyon nedeniyle, 1880 y1hnda, (,:inili 'in "izzeddiniyye" adh bir Mtize Personeli Oku- in oli.imi.i Uzerine, mtizenin yonetimine 11 Eyltil

. Ressam Osman Hamdi Bey, "Mi.ize-i Hiima-

4

5

(8)

yun" ve "Sanayi-i Nefise Mektebi" Miidi.irliigii'nii · likte ytiriiti.ir. Nemntd Dagt'nda ilk kaztstru yapan Osman Hamdi, Sayda ~ehri yak.uund i kral mezarbgmda yapng1 kaztlarla tinlenir. Zcnginl~en koleksiyon nedeniyle, Ti.irkiy~· 1in ilk mi.ize binast yapnnbr. Mimar Vallaury'in yaptLSJ 2 katlt bu yap1, 13 Haziran 18 1 tarihinde hizmete ac;illr.'⁹ Osman Hamdi Bey, kazllarla <;tkan eserlerin yllltdt~ma gotii i.ilrnesini onlcmek ic;in, 1884 yilmda, II. Asar-1 Atika Nizamnamesi'ni hazular. Bu nizamn mede; kaz1 yapana pay verilmez. Ka- zllarda <;tkan cserlerin 2/3'i.i devletc, l/3'i.i arazi s ibine vcrilir.

1882 yumda, Beyoglu'nda halyanlar tarafindan "Bilmumu Heykellcr Sergisi" ac;Iltr. Do- gal buyiikli.ikteki bu heykeller, Prens Louis Napole n'un Kadi, Esmera_lda, Son Nefcsini Verirkcn Klcopatra, Louis XV ve Madam Pompadou c, U)ruyan Vcni.is, Iffetli Suzanne gi-

bi20 eski ve

<;agda~ ~ahsiyetlcrin

heykellcrid.ir.

I

Sarni Pa~azade Sezai'nin "Sergi.ize§t" ad.lt gi.izcl sanatlann c;~idi a.lanlannda- ki etkile~im g6tiili.ir.²¹Bu romanda, ressam Cchll B ilc Qerkez halay1k Dilber'in hiizi.in- li.i a§kt i§lcnmi§tir. Asaf Pa§a ile Zebra Hanun'm Cclal, Paris'te unli.i. ressam ve hey-

keltra~ Gerome'dan resim dersi alm1~tJr. " ... Dunya ztinde eski Yunan!Jlann, her biri ger- c;ekten ayn bir sanat abidesi olan, kadm heykelleri ba§ka gi.izcl tarumayan gene; rcssam galiba seviyordu ... " Annesi Zebra Hanm1, Celal'in zenginlik ve mevki yerine, a§ka onem vermcsini, O'nun ressam olmasma baglar. resim odasm1 bizc tarunr: "Resirn

<;alt§malanna tal1sis ettigi odastmn gayet koyu renkli 1--1'-''~"'·''-'''-orti.iJti pencerelerinin iki ya- ntnda, bi.iyi.ik sanat dahilcrinin nurlu altnlanru rcn bi.istleri, duvarlarmda hcni.iz ta-

mamlanmanu~ baz1 resimleri ve ortadaki masanm ii de, odamn her tarafma keskin bir boya kokusu yayan, yagltboya taklmlan goze

r.,,.,.,,,.,,....,.,..,

Roman kahramanlan, mi.izik, resim, oymaCJhk ve s rihi gi.i.zeUiklcre ilgi duyarlar. Mehmed RauPun hiz'in ko~kiintin duvarlarmda, i.i.nlti bcstecilerin Mozart vc Beethoven'in heykelleri²²vardtr.

ile ugrawlar. Miizelere vc ta- nfil ve Yasemin" romamnda, Nev- . asthdtr. Piyanosunw1 i.istiinde,

Hiiseyin Rahmi Gi.irpmar'tn "~tpscvdi" adh ornegini olu~turur.²³Edibe Hanun, alt~tlgt

figi.irli.i. plastigc bakl§tn <;arptct bir

a~O"Il\,<<UI c;ok farkl1 bir c;evrcye gelin gelmi§ti.

Odasma c;ekilip, gizli gizli agltyordu. Stkmttlanru stk evletine <;agu·dlSJ Azize Hantm i-

151

6 Bcylcrbcyi Saray1 bah~esindc bulunan at hcykcli, P. Rouilland, bronz, Paris, 1864.

(9)

7

7 Hcykeh!'a} Yervanr Osg;m Efendi 8 YC!\'anr Osgan, Nr~ile Hr~mm biimi, a~1, 56 x 38 x 47 em., MSGSO iRHM

Koleksiyonu.

152

: Edibc: "- RahatstZhSimm hangi birini anlata- salon diyodar bir yer var. Haydi seni oraya gotii- Buras• mi.isliiman evine mi yoksa bir put yerine mi

." Azize Harum, bir ku~un sakalli bir adam1 ye- cdip sorar. Azize Harum'm bu sorusunu, oda- ibe'nin goriimcesi Lebibe cevaplandmr. Lebibc: "- 'yi soruyorsunuz ... 0 mitolojik bir siijedir ... Dc- Promete, insaru bals;tktan yaranp, gokten a§trd1g1 vcrmi§ti." Azize: "-Sus evlarum. Giinaha girmc.

yaranp ruh veren Tann'd1r. Boyle s:•plak herif-

size bunun masal oldugunu soylemedim mi? Bu- once insanlar arasmda birtaklm sas:malara inan-

gcs;mi~tir. Ben i~tc o zamanlardan soz ediyorum ... "

8

(10)

10

Osmanhlar, bir olaym hanras1ru ebedile~tirmek

medrese, ko~k, ti.irbe, s;e~me gibi i§lcvi ile

yapmi~lardJr. Tanzimat ile birlil,te, i§levi ccuuuu"'·'"'u'D

nen "Tanzimat Amn" tepkiler nedeniyle

ytlm sonunda, 1897 y1hnda, italyan D'Aranco' Yunan Sava~1 amsma onerdigi "Zafer Amt1 Tasans1"

ffil§ bir oneri olarak kabr.²⁴20. yiizy.tlm ba§mda, si is;in ilk resmi teklifyapthr. Bu teklif, 1908 ~"'''''"·""'' ya Mebusu olan gazeteci, yayimCJ, yazar ve hattat f.tl<.'den gelir. Kamuoyunda Nam1k Kemal ile Kahramaru" olarak ovgi.i ile bahsedilen Mithad linin dikilmesi is;in Ebl1zziya Tevfik, bir kanun tekli nur.²⁵Mithad Pa§a, Sultan Abdiilaziz ve Sultan II.

donemlerinde sadrazamhk yapm1~, Sultan Abdiilaziz

9 isa Behzad,

;\,stk,

al~t, 53 x 34 x 49 em.

1 0 ihsan Ozsoy, kadm biistii, bronz, 64 x 39 x 27 em., MSGSU iRHM Kolck.1iyonu.

9

(11)

12 Sauayi·i Nefisc Mcktebi hocalan ve ilk ogrencilerini toplu halde ..

mesine fiilen i~tirak ettigi

riilmli~tiir.

19. yiizyu Ban heykel sanannda, <;:agm heykel ve kabartma sanan ilkelerini benim- seyen Neo-Klasik uslup yarunda, tarihinin ve yazm sanannm etkili oldugu romantizm one <;:Ikmi~tlr. Romantizm'de; ve ifadeci hayvan heykelleri yapilmi~nr. Ban- da kent meydanlannda, park ve "'"'·'._ ... goriilen romantik heykel anlayi~Irun iirlinle- ri olan aslan, boga, at ve geyik gibi heykelleri, Osmanh saray ve k6§k bah<;:elerinde yerini alm1~nr.²⁰

Osmanh Heykel Sanan, Sanayi-i nayi-i Nefise Mektebi'nin yapmu mektebin a<;:Ill§l yapdrnl§tlr.²⁷ bblumiinlin hocahj9m Roma'da kel ogrencisi ihsan Ozsoy'dur.

renci saylSl artml~tlr. Sanayi-i dergilerinde yeralm1~nr.

Mektebi ile ba~lar. Mimar Vallaury'in yapng1 Sa- 1882'de tamamlannu~, 2 Mart 1883 tarihinde Nefise Mektebi'nin miidur yardunc1hguu ve heykel egitimi alan heykeltra~ Osgan Efendi yap1yordu. A-

ogrenciyle egitime ba~layan okulun, ilk Tiirk hey- Efendi, ihsan ve isa Behzad gibi ilk heykeltra~lan

Muzesi'nde bulunmaktadir. Zamanla okulun og- Mektebi ogrencilerinin sergileri, donemin gazete ve

Avrupa'da egitim goren Sanayi-i efise'nin hocalan, Paris Gi.izel Sanatiar Akademisi'ni ornek alarak, antik ornekleri kopye · . Bu donemdeki heykel anlayl$1Da; modeli kopya etmek hakim olmu~tur. Nefise'nin yonetmeliginde "Heykel" yerine "Oy- macihk" kelimesi kullarulmi§nr. · yonetmeligini ve egitim program1m, ozellilde

"Heykel Egitimi" apsmdan .. · ... ua.•·"""''-''""• ilk heykeltra~lanm1zm yeti~tigi egitim ortam1 perspektif, basit aritmetik, tasar1 geometri, defter lln:atO,ml· derslerinin verilecegi oktilda, ii<;: ayda bir an-

154

(12)

tikten ve tabiattan al.uuru~ konularda, donii~iimlii o smav yaptlacakn. Gdi.il olarak i- kinci ve ii~iincu riitbeden madalyalar verilecekti. Al ayda bir ogrencilcr, perspcktif, ana- tomi, tarih, eski escrlcr, sanae tarihi ve susleme bilgi~inden smav olacakn. ikinci derecede odiil ve birinci derece madalya alan ogrenciler arasmJla ba~ ve govde iizerinc smavlar yapJ- lacakn. 0 sene smavlarda en fazla odill alan ressam, drmact ve hakkak ogrencilcrc, "Biiyiik

T~vik Madalyas1" vcrilccckti. Her y1l sergi diizenlenecekti. Resim ve oyma eserler i~in bir miize ve Milli Sanat Miizcsi kurulacakn. Res.im ve o a eserlerin toplanmas1 ve diizenlen- mesi c;:ok uzun siircccgindcn, ilk planda, eski iistadl eserleri yerine, ozelliklc Dogu e- serleri ile me~gul olanlann cscrlerini i~eren bir resi salonun olu~turulacaS'lru¹⁸ogrcniyo- ruz.

ilk Turk ogrcncisi olarak Sanayi-i Nefise Mektebi'' de 1883-1891 yillan arasmda cgitim goren, daha sonra Paris'te egitimiru surdiircn ihsan Ozsoy, 1895 ylimda istanbul'a geri donmii~tiir. istanbul'da bir arkada~1 ile atolye a~an i san'm ba~mdan gec;:en olay¹⁹^,Osman- lmm 19. yuzytlda heykele bak1~1mn gi.izel bir ornegi i olu§turur. Arnk 19. yiizy1l sonlan- na gclinmi~tir. Fakat halk, hala gi.inah bularak hey elle kar§I kar~1ya gelmcktcn korkup, heykele tepki gosterir. ihsan ve arkada~1: "Yapt1klan i in ne oldugunu belirten bir ornek o- larak, atolyerun kap1s1mn iizcrine bir rolyef koymu~l r. Ertesi giin, k.tyamet kopmu~, zap- tiyeler gclmi~, bunlan ahp, karakola gotiirmii~ler. Bu ar ~a~kmhk ic;:indelcr, kendilerine gelip, ~a~Janbktan c;:tk.tnca su~ konusunun nc oldugunu sormu~lar. Aldtklan yamt: '-Halk ta- rafinda.tl put yaptyorsunuz diye saraya ~ikayet edilmi iniz' olmu~ ve rolyefi atolyerun i~inc

alarak yakay1 kurtarrru~lar."

Osmanltlarda killtiircl egilim c;:er~evesinde, Sanayi- Nefisc Mektcbi a<;:thncaya kadar hakim olan toplumsal davraru~ i~inde, heykele kar~1 ~tk.t dt. Sadece baz1 Osmanh Sultanlan ve saray

~evresinde,

hcykele ilgi duyuldu. 19. yiizyil sdntannda, Sanayi-i Nefise Mcktcbi ile

b~layan

hcykel sanat:l, iiriinlerini 20. yiizy1lda

vermi~tir.

DiPN OTLAR

1 Set~ MUiayim, Sin11n ve c;;agJ, lscanbul: Marmara Oniversitesi n Edcbiyat Falctlltcsi Yaymlan, 1989, s. 49.

2 Ferudun Emcccn, islam Ansiltlopedisi, c. 21, istanbul: Tiirkiye D anet Vakfi, 2000, s. 334.

3 Dogan Kuban, istllnbul Bir Kmt T'arihi Biumtiot~, Komtantinop is, istanbul, (c;ev. Zcyncp Rona), istanbul: Tarih Vakfi, 1996, s. 266·267.

4 ismail Hakk1 Baltac10glu, Tiirk Plasti/1 SatJatlan, Ankara: Milli E itim Bakaul.tg1, 1971, s. 107.

5 Sel~uk Miilayim, age, s. 61.

6 Fatma Akyurek, yagdllf Turk Heyket San~~tmda E; ya da Gepnif manl• KU/tiirel Verilerdm Yararla11ma, lstan·

bul: Mimar Sinan Oniversitcsi Sosyal Bilimler Enstitiisii Hcykel Ana· anat Dah, Sanatta Ycterlilik, 1998, s. 53·54. 7 Dogan Kuban, age, s. 117.

8 Mustafa Cezar, S11n11tta BatJ'ya Apl'f ve Osman Hamdi, c. 1, is anbul: Erol Kerim Aksoy KO!tOr Egitim Spor vc Saghk Vakfi, 1995, s. 23.

9 Tarih Konl'fUJOr Aylllt. Tarih Mecmuan, c. 1, Sa)'l: 2, {Mart 19 , s. 112.

10 Cerna! Kutay, Sultan Abdulazir/itl Avrupa Seyabati, istanbul: 1 1, s. 131-132.

11 Semra Gcrmancr-Zcyncp fnankur, Oryanta/i.rt/eri.n istanlnllu, is bul: Tiirkiye i~ Bankas1 Kiiltiir Yaymlan, 2002, s.99.

12 Sillcyman Kani lnem, Omra1UJ DeJJkti'11in Mmr· Yemen· Hica]eselesi, {Haz.: Osman Selim Kocahanoglu), lstari·

bul: Temcl Yaymlan, 1999, s. 9.

13 Suut Kcmal Yetkin, Islam Olltelerinde Sanat, istanbul: Ccm Ya evi, 1984, s. 174.

14 Nusret <;am, islamda Sanat Sanatta islam, istanbul: Cern Yaym ·, 1984, s. 179.

15 Osman $ckerci, lslamda Resim ve Heyket, istanbul: Nun Yaymob , 1996, s. 84·95.

16 Pcyami Safa, uMOsliimanWcta Rcsim ve Hcykel Yasaj9" CtmJimri et Gazeresi, 29 Eyliil 1937.

17 Sezer Tansug, r:;:agdllf T#rk SanatJ, istanbul: Remzi Kitabcvi, 19 1, s. 24.

18 Mustafa Cezar, age, c. 2, s. 431·438.

19 Erdcm Yiicel, islam Oneesi Tiirk SllnatJ, fstanbul: Arkcoloji vc S at Yaymlan, 2000, s. 8·10.

20 Mustafa Cczar, age, c. 2, s. 417.

155

(13)

21 Samip~zade Sezai, Sergiizep, istanbul: inlo!ap Yaymevi, 1967, s. 65, s. 100.

22 Cahit Kavcar, Bat1Mapna ApmrdatJ Servet-1 Funu11 Romam, Ankara: Ktilriir Bakanh~, 1995, s. 136.

23 Htise}oin Rahmi Giirpmar, $tpsevdi, Gtiniim Tiirk~csine (<;ev. Kcmal Bcrk), lstanbul: Ozgtir Yaymlan, 1999, s.

310·315.

24 Fatma Akyiirek, age , s. 54-56.

25 Ebiizziya Tevfik, Yeni Omumltlar Tarihi, c. 3, s. %0.

26 Scmra Gcrmancr, "19. Yiizytl Heykcl Sanaa , Turltiyemiz, Yrl: 20, Sa}'l: 62, (Ekim 1990), s. 28-30.

27 Mustafa Cezar, age, c. 2, s. 466-469.

28 Mustafa Cezar, age, c. 2, s. 461-463.

29 Hiiseyin Gezer, Akademi'ye Hazsrlsk 1 G1lze Sanatlar Altademi.si'tJe BaltSflar, (Ed.: Ahmet Oncr Gezgin), istanbul:

Baglam Yayrnc1hk, 2003, s. 76-77.

KAYNAKQA

AKWREK, Fatma, c;:agdaf Turk Heyket Sanats da Ef ya da Geftnif Zamanlf Kiilturel Verilerdm Yararlanma, Mimar Sinan Universitesi Sosyal Bilimler Enstitiisii Hey cl Ana Sanat Dah, Sanatta Yeterlllik, istanbul: 1998.

A.SlANAPA, Okray, Turk Sanats El Kitabr, ista bul: !nktlap I<itab<:vi, 1993.

BALTACIOGLU, ismail Haklo, Turk Plastik Sdratlan, Ankm: Mi.lli Egitim BakanhSJ, 1971.

CEZAR, Mustafa, Sanattil BR.ts'yil Af11Sf ve Om a11 Hamdi, c.l-2, Istanbul: Erol Kerim Aksoy Kiiltiir Egitim Spor ve Sagltk Valdi, 1995.

<;:AM, Nusrct, hlilmda Sil11at Sa11iltta hlam, is bul: Cern YaYJncvi, 1984.

EB0ZZ1YA TEVFiK, Ymi Omsanlslar Tarihi, Haz.: Ziyad Ebuzziya), c. 3, Istanbul: Kervan Yay., 1973-1974.

EMECEN, Ferudun, islanr Atssiltlopedi.si, c. 21, sranbul: Tiirkiye Diyanet Valdi, 2000.

GERMANER, Semra, •19. Yiizytl Heykcl Sana •, Tiirkiyemiz, SaYJ: 62, (Ekim 1990).

GERMANER, Scmra, Zeynep iNANKUR, 11tillistlerin lstanbulr~o, Istanbul: Tiirkiye i~ Bankast Kiiltiir Yaymlan, 2002.

GEZER, Hiiseyin, Akademi'ye Haztrl1k 1 Giizel Sanatlar Akademisi'ne BakSflff<r, istanbul: Baglam Yaymaltk, 2003.

GORPINAR, Hiiseyin Rahmi,§1psevdi, (Haz.: emal Bek), istanbul: Ozgiir YaYJnlan, 1999.

iRTEM, Siileyman Kani, Osman/1 Devleti'nin mr-Yemen- Hicaz Meselesi, (Haz.: Osman Selirn KOcahanoglu), istanbul: Temel Yaymlan, 1999.

KAVCAR, Cahit, Batsl1lap1ta Aftsmdan Servet-i f'ilnmr Roma"', Ankara: Kliltiir Bakanhg•, 1995.

KUBAN, Dogan, ista.tbt~l Bir Kent T11rihi Biza tio11, Konstantinopotis, isranbul, (<;;cv.: Zcynep Rona), istanbul: Tarih Vakfi, 1996.

KUTAY, Ccmal, Sultan Abdiilaziz'in Avrupa S ahati, istan bu.l: 1991.

MULAYiM, Sel¢, Sina.t ve 9ttgt, istanbul: M m Universitcsi Fen Edebiyat Fakiiltesi, 1989.

OGEL, Semra, Anildoltl'nun Selfukl~< 9ehresi, l tanbul: Akbank Ya}'llllan, 1994.

OZ.SEZGtN, Kaya, Mimar Sitriln Utrivmitesi i anbul R.esim ve Hey/tel Muzui Koleksiyonu, lstanbul: YKY, 1996.

SA.F~, Pcyami, "Miisliim~lkta. Rcsim ve Heyk1 Yasa~" C11m1Juriyet. Gazetesi, 29 Eyliil 1937.

SAMIP~A.ZADE SEZAI, Serguzep, (Haz.: Fa~ Yenisay), istanbul: Inlolap YaYJnevi, 1967.

$EKERCI, Osman, Is/a.mda R.esim ve Heykel., Is · nbul: Nun Ya}'lncrWc, 1996.

TANSUG, Sezer, <;agdltf Tiirlt Sanato, istanbul Remzi l<irabevi, 1991.

TANSUG, Sezer, $enliknanre Diizmi, lstanbul: ap1 Krcdi Yaytnlan, 1992.

Tarih Konfi/Uyor, c.1, Sa}'l: 2, (Man 1964).

YETKiN, Suut Kemal, islilm Dtkelerinde Sanat, istanbul: Cern Ya}'lnevi, 1984.