bu teceddüt dolayısiledir ki duvar kâğıtları muasır sanaatla ve möblelerimizle beraber yürüyebilecek hale geldiler.
Bu ibdada aranılmış keyfiyetlerde hatları plândan daha kuvvetli irae etmeğe, yumuşak renkleri kuvvetli ve haşin tonlar arasında şa-
kulî bir surette dağıtmağa ve dolayısile bulun- duğu mevkie bir irtifa vermeğe saî şeylerdir.
Netice itibarile itidal ve ihtiyatla (göz yor- maksızın düşünülmüş) taze ve renkli kıymet- lerle bezenmiş kompozisyonlar, günün duvar kâğıtlarını en ucuz ve en temiz bir mataı yap- mıştır.
Çin şehirlerinin tadili
Richard J. Neutra
T e r c ü m e eden
Ahmet Adnan
New York'da arsa fıkdanı mevcut olduğu hakkındaki söz eskimiş bir şehir plânı içinde yapılan ve i f r a t a vardırılan yüksek mebani in- şaatını mazur göstermek için uydurulmuş bir masaldan başka bir şey değildir, denilebilir.
Şehrin M a n a h a t t a n Adası denilen kısmında ga- yet vâsi sahalar boş ve köhne mebani ile dolu- dur.
New York Amerikada nasıl vaziyette ise Şanghay da Asyada ayni vaziyette bulunuyor.
Pek fazla inkişaf etmiş olan büyük liman m ü - nakalâtı Şanghay şehrini genişlemeye icbar e- diyor. Fakat, burada genişlemeye imkân verecek saha h a k i k a t a n yoktur. Şehrin tevessüü ve et- r a f ı n şehir bünyesine ithal edilmesi şimdilik kabil değildir.
Övünücü bir eda ile yükselen Amerikan üs- lûbunda mürtefi apartmanlar, oteller, bankalar çoğalıyor ve müstemleke şehirde şimdiye kadar Anglo-Sakson itiyadı ile yapılmış alçak binalar azalıyor. İşte cihanın bu yegâne hakikî beynel- milel şehri son on sene içinde bu suretle tekâ- mül ediyor. Şehrin kapılarında gelen muhacır- lar için muayene ve pasaport kontrolü yoktur.
Bu şümullü yerleşmeyi dar bir sahaya h a s - reden sebep takriben üç nesil evvel azamî bir temellük hırsı, f a k a t asgarî basiret ile tesbit edilmiş olan imtiyaz sahasının hudutlarıdır.
Nankin muahedesinden az sonra, Cemahiri Müttehidenin 1844 senesinde imtiyaz ve kapi- tülâsyon talep etmesindenberi Çin arazisine garplıların ali hudutları konuldu. İmtiyaz s a h a - sı denilen geniş arazi parçaları askerlik, idare ve gümrük işlerinde Çin mülkünden kesilip ay-
rıldı. 4-5 milyonluk bir şehrin böyle m a h d u t bir sahaya sıkışmak mecburiyetinde kalması berbat bir şeydir. Bilhassa gayet mütehalif vergiler ve daima mevcut olan h a r p müsadereleri tehlikesi yüzünden herkesin ve her şeyin, h a t t a bizzat Çin sanayiinin bile, hariç sahalardan kaçarak imtiyazlı saha içine sıkışması vaziyeti büsbütün feci bir hale getirdi. Bugünkü vaziyette ne sa- nayi arazisinin ve ne de ikametgâhlara hasre- dilecek arazinin genişletilmesine imkân yoktur.
Maddiyetperestlik ve kiralardaki ihtikâr burada bilhassa gümüş p a r a n ı n sukutundan tevellüt eden sarsıntıya rağmen itibarda ve revaçtadır.
Gümüş para memleketlerinin sonuncusu olan Çin beynelmiel ve son zamanlarda da bilhassa cenubî Amerika gümüş dampingine uğramış, sür'atle büyük bir felâket içine düşmüştür.
Çinde garplıların imtiyaz sahasında yerleş- mesi ile müstemleke hususiyetinde inşaatın t a - rihi şöyledir:
1 — Faik olduğuna kani bir Çin derebeyi hükümeti 1842 senesinden evel şöyle bir karar verdi: Yabancılar «barbarlar» kendi aralarında kendi bildikleri gibi yaşasınlar, kendi üslûpla- rında bir liman şehri inşa etsinler.
2. — Garplılar bu müstemleke sahası tesisi fikrini kabul edip Osmanlı kapitülâsyonlarına benzer tarzda inkişaf ettirdiler ve nihayet im- tiyaz talebi şekline kalbettiler. Kendileri için garbı temsi eden binalar inşa ettiler.
3 — Büyük şehirler ve büyük limanlar bu m a h d u t arazi hudutları içinde inkişaflarını kı- sılmış gördüler. Beynelmilel spekülâsyoncular arazinin inhisar halindeki kıymetlerini, h a t t a
en küçük ikametgâhların bile kiralarını müt- hiş surette tezyit ettiler.
4 — Garplıların nüfusunun 20-30 misline kadar çoğalmış olan Çinliler büyük işleri olmasa bile orta ehemmiyette işleri, kabotajı, vasat banka muamelâtını kontrolları altına geçirdi- ler. Kendilerine bir matbuat tesis ettiler. İnki- şaf etmekte olan sanayie kontrol vazettiler. Müs- temlekenin kudretli sahiplerinin bütün gayret-, keşliğine rağmen garplıların bu imtiyaz sahası- nın amir mevkiindeki meclisinde her sene bir kaç murahhaslık daha kazandılar. Çinlilerin ikamet ettiği kısımların ıslahını, maarifin tekâ- mül ettirilmesini, yolların tanzimini istediler.
5 — Garp akalliyetlerinin kontrol hakkı ve tekmil imtiyaz sistemi yakında tasfiye edilince bu muazzam şehirlerin idarelerinin istiklâline nasıl bir arıza geleceğini şimdiden tahmin et- mek güçtür. Fakat bu düğüm noktalarının inti- zamsızlığa uğraması umum iktisadiyat için bü- yük bir zarar mahiyetindedir. Avrupa hükümet- lerinin filen icrayı nüfuz etmesi, geçende hüs- nüniyetle vukubulan İngiliz müdahalesinde de olduğu gibi, mahallî ruhî esbap nazarı itibare alınınca, mahdut ehemmiyette kalır.
İdare mevkiinde bulunan garplı gruplar ihtilâlden evvelki prensiplere, 19 uncu asrın mağazalarını kurmuş olan Britanyamn Old Chinahand'lerinin zafer dolu muvaffakiyetleri- nin hatıralarına ve 20 inci asrın modern golf oyunu meydanlarına maliktirler. Arzın Süveyiş kanalının şarkında kalan kısmındaki golf mey- danlarının en güzelleri Hong Kong şehrindedir.
Bu meydanlar yazıhane ve mağazalardan da- ha faaldir. Bu hal korkunç bir şeydir. Artık bir devrin sonu gelmiş gibi görünüyor.
Müstemleke hususiyetinde bina inşaatı ye- rine yerli inşaat kaim oluyor.
Çin müteahhidi büyük bir üslûp ile inşa e- diyor, ve inşa ederken San Fransiskoda tahsil ettiği senelerin hatıralarını düşünüyor. Çinli mimar Japon mimarı gibi garbın san'at mec- mualarına abone değildir. O her şeyden evvel hesabım sıkı tutan bir iş adamıdır. Amerikalı- lardan gördüğü gibi fazla iş çıkarmağa bakar.
Çinliler müthiş bloklar halindeki apartmanlara para yatırırlar, onları inşa ederler onlar üzerin- den iş yapar, onlarda ikamet ederler.
Mukavele haricinde kalmış limanların hali de nazarı dikkati celbeder bir vaziyettedir. Bu- günkü sarsıntıdan evvel garplıların imtiyazlı sahalarında mevcut olan inşaat faaliyeti müte- vazı Tsingtan müstesna olmak üzere ciddî bir surette şehir ve arazi kıymetlerini tanzim ede- medi. Bu inşaat faaliyeti Çin inşaatının intizam
ve azametinin dununda kalır. Eski Çinlilerin mmtakasmı ihata eden Anzestral mabetleri ve kısmen de vâsi mezarlıklar cümhuriyet hükü- metinin hâkim olduğu yerlerde şehrin genişle- mesini temin etmektedir.
Halis Çin mebanisi Krunuvustadaki Avru- pa mebanisi gibi pek kesif olduğundan ve mese- lâ Pekin gibi bir Mançu şehrinin intizam ve vüs'atini haiz olmadığından eski mebani ile mestur sahalarının ta içerilerine kadar tecavüz ve istimlâk etmek zarurî oluyor. Modern nakliye vesaiti, hatta motorsuz vesaiti nakliye Çinde yenidir. Bu sebeple münakalâtı temin edebil- mek için Çinde Avrupamn eski şehirlerinde ol- duğundan daha vâsi istimlâkâta lüzum vardır.
Her metrosu binalarla kaplı olan arazinin ye- gâne serbest kısımları mecaridir. Bunlar bile kesif bir kalabalık arzeder. Modern Çin beledi- yesi bunlardan da memnun değildir.
Çinin şehir inşaatındaki reformlarına model olarak millî cümhuriyet hükümetinin tecrübe sahası halindeki Kanton ve Nankin şe- hirlerini zikredebiliriz.
Kantonda şehir setleri 1919 da yıkıldı.
Sokakları tanzim için 3 safhalık büyük mikyas- ta bir program tanzim edildi ve yüzde seksen nisbetinde tatbik de olundu. Henüz noksan olan kısımlar bilhassa sol Hisikiang sahilinde Ho- nam mahallesinin parmak şeklindeki şebekeleri olup bunlar cenuptan mütesavver köprülere doğru uzanmaktadır. Mühim vüs'atte iki umu- mî park yapılmış ve açılmıştır. Bunlardan birisi şehrin şimal mahallesinde belediye dairesinin karşısında olup açık sema altında verilecek konserlere ve millî cümhuriyet fırkasının radyo vasıtası ile yaptığı propagandalara hizmet eder.
Diğer kısımdaki ev vazifesini gören kayıklar- dan mürekkep mahalle ortasında bulunan ada- parkı nehrin sahillerini tanzim için yapılan a - meliyata kurban gitmiştir. Elyevm su üzerinde seyyar bir halde yerleşmiş olan ve 300,000 kişi- ye baliğ olduğu söylenen nüfusun liman yapılır- ken nereye götürüleceğini ben tahmin edeme- dim. Her halde güç bir iştir. Hayret verici ve cesurane istimlâkât ile temin edilen münakalâ sahası iklim şeraitine o kadar uygun değildir.
Üzerleri hemen de tamamen saçaklar tarafın- dan kapıları açık dükkân ve tezgâhlarla iştirak halinde, gölgelik dar yollar oranın iklimi için daha muvafıktır.
Cümhuriyet hükümeti merkezini tarihî ir- tica hamulesini taşıyan ve şimdi Peping deni- len Pekin şehrinden cenuba nakletmeye karar vermiştir. Kurunu vüstada 2 milyon iken şimdi 500,000 nüfusa malik olaıı Nankin şehri bu
maksatla tadil edilmektedir. Bu kısımda bir bu- çuk kilometre geniş ve seyrüsefer derinliği 50 metre olan Yangçe Kiyang nehri senede yarım milyar marklık nehir ticareti temin eder. Şe- hir dahilinde bir de Yoncagölü denilen bir göl vardır. Evvelce bu gölde filo resmi geçitleri ya- pılırmış.
Şimdi tevsi edilen merkezi hükümet bir çok türbeleri bulunan Erguvan Dağlarını ihtiva e- der ve 525 kilometre şehir dahili yolları, 750 ki- lometre iltisak yolları mevcut olup şehir setleri- ni çok tecavüz eder. Bu şehir setleri 31? kilomet- re uzun, 6-20 metro yüksek ve 3 ile 15 metro arasında geniştir. İşbu setler üzerinde bir oto- mobil şosesi yapılacak ve setleri alttan kateden kutranî yollarla irt'batm temini için rampalar in-
şa edilecektir. Bu proje New Yorklu Ernest P.
Goodrich'in eseridir. Setlerinin genişliği tezayüt ettiği şehir kapılarında otomobil şosesine bü- yük otomobil meydanları da ilâve olunacaktır.
Şimdi hektar başına 600 olan nüfus ehemmiyet- li surette azaltılacaktır.
Bin ayaklı şose denilen eski Shung Shan Malu şosesi geniş münakalâta göre tevsi edile- cektir. Nehir limanı ve tayyare meydanı tesisa- tı, demiryol istasyonu karşısındaki ferribot kıs- mı tekmil teferruatı ile plâna ithal edilmiştir.
Cümhuriyetin hükümet mahallesi plânın mer- kezini işgal etmektedir.
Çin ittihadına karşı son günlerade kısmen vahşice ve kısmen de musammem olarak vuku- bulan Japon tecavüzleri üzerine bu makalemde hiç bir maksada matuf olmasa da gene daima Garplılar kelimesini kullanmış olmaklığımdan dolayı teessür duydaktayım. «Ecnebiler» demek daha muvafık olurdu. Mamafih, militarizm u- sulü ile cereyan eden bir iktisadi tevessü hare- ketine Japonların da karışması gene ayni yerde Garplılar tarafından tatbik edilen hareket tar- zının bir inikâsı demektir; ve, biri olmasay- dı öteki olamazdı.
