• Sonuç bulunamadı

Ünite07 Diziler ve Seriler

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Ünite07 Diziler ve Seriler"

Copied!
24
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

Amaçlar

Bu üniteyi çalıştıktan sonra;

• dizi

kavramını tanıyacak,

• dizilerin

yakınsaklığını araştırabilecek,

• sonsuz

toplamın anlamını bilecek,

• serilerin

yakınsaklığını araştırabilecek,

• bazı serilerin toplamını bulabileceksiniz.

İçindekiler

• Giriş

181

• Diziler 181

• Seriler

186

• Pozitif Terimli Serilerin Yakınsaklığı

191

• Alterne Seriler ve Mutlak Yakınsaklık

195

• Değerlendirme Soruları

197

ÜNİTE

7

Diziler ve Seriler

Yazar

(2)

Çalışma Önerileri

• Ünitedeki kavramları, tanımları, testleri iyi öğreniniz

• Çözümleri verilmiş örneklerin çözümlerini iyice inceleyiniz

• Herhangi bir dizi, seri örnekleri alıp onların yakınsaklığını

(3)

1. Giriş

Cebir kuralları ile ancak sonlu tane sayıyı toplayabiliriz. Buna karşılık matematikte sonsuz sayıda sayının "toplamı" ile de sık sık karşılaşmaktayız. Örneğin, sa-yı-ssının ondalık açılımı

gibi bir sonsuz toplamdır.

Böyle bir toplama seri kavramı ile anlam kazandırılmıştır. Bu ünitede seri kavramı ile, serilerle çok yakından alakalı olan dizi kavramını inceleyeceğiz.

2. Diziler

Tanım kümesi IN doğal sayılar kümesi, değer kümesi ise IR gerçel sayılar kümesi olan bir fonksiyona dizi denir. Dizinin verilebilmesi için her 1, 2, ..., n, ... doğal sayılarına x1 , x2 , ...., xn , ... gibi gerçel sayıların karşı getirilmesi gerekmektedir. x1, x2,

... .. sayılarına dizinin terimleri, n ye bağlı bir ifade olan xn ye ise dizinin genel

terimi denir. Diziler ya x1 , x2 , x3 ,....gibi veya xn genel terimini parantez içine alarak

{xn} veya (xn) gibi de gösterilebilir.

Örnek: 1) dizisinin genel terimi dir. Bu nedenle, dizi şekilnde gösterilir. Bu dizinin, örneğin 8. ci terimi

2) -1, 1, -1, 1, ... dizisinin genel terimi xn= (-1)n dir. Buna göre, dizi kısaca ((-1)n)

şeklinde gösterilir.

3) dizisinin genel terimi Bu nedenle, dizi şeklinde gösterilir.

4) a ve d gerçel sayılar olmak üzere, a, a + d, a + 2d, a + 3d, ...

dizisinin genel terimi xn= a + (n - 1) d dir. Böyle ifade edilebilen bir diziye

arit-metik dizi, d sayısına da dizinin ortak farkı denir.

(a + (n - 1) d) aritmetik dizisinde ardışık (birbirini takip eden) herhangi iki terim arasındaki farkın daima sabit olup d ye eşit olduğuna dikkat ediniz.

1 2 , 14 , 18 , ... xn = 12n x8 = 1 28 = 1256 dır. 1, 1 2 , 13 , 14 , ... xn = 1n dir. 1 3 1 3 = 0, 333 ... = 310 + 3102 + 3103 + ... 1 2n 1 n

(4)

5) a ve q, q ≠ 0, gerçel sayılar olmak üzere a, aq, aq2, aq3, ...

dizisinin genel terimi xn = a .qn-1 dir. Böyle bir diziye geometrik dizi, q sayısına da

dizinin ortak çarpanı denir.

(aqn-1) geometrik dizisinde ardışık herhangi iki terimin oranı daima sabit olup

q ya eşittir.

6) sayısının yaklaşık değerlerini gösteren 1; 1,7; 1,73; 1,732; 1,7320; 1,73205, ...

rasyonel sayıları da bir dizi oluşturur. Önceki örneklerden farklı olarak bu dizinin genel terimini bir formülle ifade etmek mümkün değildir.

7) Yarıçapı r olan bir daire içine çizilmiş düzgün n-kenarlının (n-gen) çevresinin Pn uzunluğu formülü ile hesaplanır. Buna göre, bu dairenin içine

çizilmiş düzgün üçgen, dörtgen, beşgen, ... lerin çevre uzunlukları

gibi bir dizi oluşturur.

Aşağıdaki dizilerin genel terimlerini yazınız.

Cevaplarınız olmalıydı. Bir (xn) dizisinde n büyüdükçe, dizinin terimleri belli bir a sayısına istenildiği

ka-dar yaklaşıyorsa, (xn) dizisi a sayısına yakınsıyor denir. Bu durumu matematik

dille ve daha kesin olarak ifade etmeden önce bir hatırlatma yapalım: matematikte, sıfıra istenildiği kadar yakın olabilen pozitif sayılar, ε (epsilon), δ (delta) , ... gibi harflerle gösterilirler.

(xn) dizisi verilsin. Eğer her ε > 0 için öyle bir n0 doğal sayısı bulunabiliyor ve n

nin n0 dan büyük tüm değerleri için |xn - a| < ε eşitsizliği sağlanıyorsa, o zaman

a sayısına (xn) dizisinin limiti denir ve

3 Pn = 2nr sin π n 6r sin π 3 , 8r sin π4 , 10r sin π5 , ... 1) 1 3 , 24 , 35 , 46 , ... 3) 1 2 , 24 , 38 , 416 , ... 2) -1, 1 2 , - 13 , 14 , ... 4) - 13! , 16! , - 19! , 112! , ...

?

xn = n n + 2 , 2) xn = (-1)n n , 3) xn = n2n ve 4) xn = (-1)n 3n ! a = lim xn n → ∞ veya xn

a

(5)

şeklinde gösterilir ("lim" sembolü latince "limes" sözünden kaynaklanıp limit anla-mı ifade etmektedir). Bu durumda (xn) dizisi a ya yakınsıyor da denir. Eğer bir

dizi herhangi bir limite yakınsıyor ise, bu diziye yakınsak dizi, hiç bir limite yakın-samıyorsa ıraksak dizi denir.

Mutlak değerin özelliklerine göre, |xn - a| < ε eşitsizliği - ε < xn - a < ε ve

a - ε < xn < a + ε eşitsizlikleri ile eşdeğer olduğundan, limitin yukarıdaki tanımı

geometrik olarak şöyle yorumlanabilir: Sayı ekseni üzerinde orta noktası a ve uzun-luğu 2ε olan (a - ε, a + ε) açık aralığı verildiğinde ε ne kadar küçültülürse küçül-tülsün, n nin öyle bir n0 değeri vardır ki numarası (indisi) n0 dan büyük olan tüm xn

terimleri bu aralığın içine düşer.

|xn - a|mutlak değeri sayı ekseni üzerinde xn noktası ile a noktası arasındaki

uzaklı-ğı gösterdiğinden limitin tanımı şöyle de ifade edilebilir: Belli bir n den sonra xn ile a

arasındaki uzaklık önceden verilen ve istenildiği kadar küçük olabilen pozitif ε sayısından küçük oluyorsa, (xn) dizisinin limiti a dır.

Örnek: dizisinin limitinin sıfır olduğunu gösteriniz. Çözüm: , a =0 dır. ε > 0 verilsin. O zaman

Buna göre eğer, alırsak o zaman n > n0

eşitsizliğini sağlayan tüm n ler için

Yukarıdaki örneğe benzer olarak dizisinin de limitinin sıfır olduğu gösterilebilir. Fakat bu dizide sıfıra yaklaşma hızı daha yüksektir. Örneğin,

(xn) = ( (-1)n) dizisi ise ıraksaktır. Çünkü n nin tek veya çift olmasına bağlı olarak

n büyüdükçe xn hem -1 hem de 1 değerleri almaya devam eder. Yani tek indisli

terimler 1 e, çift indisli terimler -1 e yaklaşmaz. Dolayısıyla ne -1 ne de 1 limit olmadı-ğı gibi başka bir sayı da bu dizinin limiti olamaz.

xn a ( ) a + ε a - ε xn = 1 n xn = 1 n xn - a < ε ⇔ 1 n - 0 < ε ⇔ 1n < ε ⇔ n > 1ε . n0 = 1

ε + 1 , 1ε nun tam değeri artı 1 xn - a = 1

n - 0 < ε olur. xn = 1

2n

1

n için x5 = 0, 2 ; x10 = 0, 1 iken, 12n için x5 = 132 = 0, 03125,

(6)

Bu kitabın amacı dışındaki yöntemlerle dizisinin yakınsak oldu-ğunu ispatlamak mümkündür.Bu dizinin limitine, 1. ve 5. ünitelerde de sözünü etti-ğimiz e sayısı denir:

Dizilerin yakınsak olduğunu tanımdan hareketle göstermek zor olabilir. Bu du-rumlarda aşağıdaki önermeler yararlı olabilir.

1) (xn) dizisi yakınsak ise limiti tektir.

2) (xn) dizisi yakınsak ise sınırlıdır, yani öyle bir M sayısı vardır ki tüm n ler

için |xn| ≤ M sağlanır.

3) (xn) ve (yn) yakınsak dizileri verildiğinde eğer her n için xn ≤ yn ise o

za-man

dir.

4) (xn) ve (yn) yakınsak dizileri verildiğinde xn ± yn , xn . yn dizileri de

yakın-saktır ve

dir. Son eşitlikte yn = c sabit dizisini alırsak, o zaman

eşitliği çıkar. Başka deyişle sabiti limit işareti dışına çıkarmak mümkündür.

5) (xn) ve (yn) yakınsak ve ise o zaman dizisi de yakınsaktır

ve xn ± yn lim n →→→→∞∞∞ = n →lim→→→∞∞∞xn ± n →lim→→→∞∞∞yn xn . yn lim n →→→→∞∞∞ = n →lim→→→∞∞∞xn . n →lim→→→∞∞∞yn cn lim n →→→→∞∞∞ = c n →lim→→→∞∞∞ xn xn lim n →→→→∞∞∞ ≤ n →lim→→→∞∞∞yn xn yn 1) xn = n

n + 1 dizisinin limitinin 1 olduğunu gösteriniz. 2) xn = -1

n

n dizisinin limitinin 0 olduğunu gösteriniz.

?

xn = (1 + 1 n) n 1 + 1 n n = e . lim n →→→→∞∞∞ yn lim n →→→→∞∞∞ ≠≠≠≠ 0 xn yn lim n →→→→∞∞∞ = xn lim n →→→→∞∞∞ yn lim n →→→→∞∞∞

(7)

6) (xn), (yn) ve (zn) dizileri verilsin ve her n için zn≤ xn ≤ yn eşitsizliği

sağ-lanmış olsun. Eğer (yn) ve (zn) dizileri ayni limite yakınsar ise (xn) dizisi

de yakınsaktır ve

dir.

Bu önermeler tanımdan yararlanarak ispatlanabilir, fakat ispatlar üzerinde dur-mayacağız.

Örnek:1) 2)

limitlerini hesaplayınız.

Çözüm: 1) kesrinde pay ve paydayı n2 ile bölersek

olduklarından

2) ifadesini ile çarpıp bölersek

olur. 2n2 + 3n -1 n2 - n + 2 lim n → ∞ = 2 + 3 n - 1n2 1 - 1 n + 2n2 = 2 + 3 n - 1n2 lim n → ∞ 1 - 1 n + 2n2 lim n → ∞ lim n → ∞ = 2 + 0 - 01 - 0 + 0 = 2 bulunur. n2 + 1 + n n2 + 1 - n = n2 + 1 - n n2 + 1 + n n2 + 1 + n = n2 + 1 2 -n2 n2 + 1 + n = = n2 + 1 - n2 n2 + 1 + n = 1 n2 + 1 + n 1 lim n → ∞ = 1, n → ∞lim 2 = 2, 3n = 3. 1n = 3.0 = 0, n12 = 1 n . n → ∞lim 1n lim n → ∞ = 0.0 = 0, lim n → ∞ lim n → ∞ lim n → ∞ 1 n lim n → ∞ = 0, n → ∞lim n22 = 2.n → ∞lim n12 = 0 xn lim n →→→→∞∞∞ = n →lim→→→∞∞∞yn = n →lim→→→∞∞∞zn 2n2 + 3n -1 n2 - n + 2 = 2 + 3 n - 1n2 1 - 1 n + 2n2 olur. O zaman 2n2 + 3n -1 n2 - n + 2 lim n → ∞ n 2 + 1 - n lim n → ∞ 2n2 + 3n -1 n2 - n + 2 n2 + 1 - n n2 + 1 > n olduğunda 1 n2 + 1 + n < 12n

(8)

olur. Dolayısıyla elde edilir.

olur.

Not: Iraksak olduğu halde limitinden söz etmenin yararlı olduğu diziler vardır. (xn) dizisi verilsin. Eğer yeterli derecede büyük her M > 0 için bir n0 doğal

sayısı varsa ve n > n0 eşitsizliğini sağlayan tüm n ler için xn > M oluyorsa, o

za-man (xn) dizisinin limiti sonsuzdur denir ve

şeklinde gösterilir. Eğer (-xn) dizisinin limiti ∞ ise (xn) dizisinin limiti - ∞ dur denir

ve gibi gösterilir.

Örneğin, dizilerinin limiti ∞ dur. Yukarıdaki dizilerin limitinin ∞∞ olduğunu gösteriniz.∞∞

3. Seriler

Bir (xn) dizisi verilsin. Bu dizinin ilk n tane teriminin toplamı olan x1 + x2 + ... + xn

ifadesi sembolik olarak gibi yazılır. Buradaki ∑ (sigma) harfi bu tür top-lamları kısa olarak yazmak için kullanılır. k ya toplama indisi denir ve k indisi yerine başka indisin kullanılması sonucu etkilemez. Örneğin,

yazılabilir. ∑ işareti matematikde çok kullanışlıdır ve çok zaman uzun ifadelerin ya-zılımını kısaltmaya imkan verir.

n , n2 + 1 n , n!10n xk

k = 1 n 1 + 2 + 3 + . . . + 999 + 1000 =

k k= 1 1000 = m =

n n= 1 1000 ,

m= 1 1000 1 + 1 2 + 13 + . . . + 149 + 150 = 1 k

k= 1 50 = 1 i

i= 1 50 = 1 n

n= 1 50 n2 + 1 - n lim n → ∞ = 0 n2 + 1 - n = 1 n2 + 1 + n < 12n 0 < n2 + 1 - n < 1 2n , 1 2n lim

n → ∞ = 0 olduğundan yukarıdaki 6). önermeye göre

xn lim n → ∞ = ∞ veya xn

→∞

xn lim n → ∞ = - ∞

?

(9)

Şimdi (xn) dizisinin sonlu tane elemanını değil de tüm elemanlarını "toplayalım".

x1 + x2 + ... + xn + ...

sonsuz "toplamına" seri denir. Sigma gösterimi yardımı ile bu seri gibi gösterilir. Şimdi sonsuz sayıda gerçel sayının toplamına anlam kazandırmak için

serisinden yeni (sn) dizisini elde edelim:

s1 = x1 , s2 = x1 + x2 , s3 = x1 + x2 + x3 , ... , sn = x1 + x2 + .... + xn , ...

Eğer (sn) dizisi yakınsak olup limiti a ise serisine yakınsak seri denir ve

gibi yazılır. a sayısına serinin toplamı da denilir. Eğer (sn) dizisi ıraksak ise serisine ıraksak seri denir.

x1 , x2, ... sayılarına serinin terimleri, xnye genel terimi, (sn) dizisine serinin

kıs-mi toplamlar dizisi denir.

Görüldüğü gibi sonsuz sayıda gerçel sayının "toplamı", sonlu sayıdakilerin toplam-larının bir limiti olarak tanımlanmaktadır.

Eğer (sn) dizisinin limiti ∞ ise serisi ıraksak olmasına rağmen

yazılımı kullanılır.

Örnek: geometrik diziden elde edilen, serisinin yakınsak ol-duğunu gösteriniz.

Çözüm: Bu serinin kısmi toplamlar dizisini görelim:

sn toplamının

ifadesine eşit olduğu gösterilebilir. Dolayısıyla

olur. xn = 1 3 n s1 = 1 3 , s2 = 13 + 132 , . . . , sn = 13 + 132 + . . . + 13n ; . . . 1 3 . 1 - 1 3 n 1 - 1 3 sn = 1 2 1 - 13 n xn

n = 1 ∞ = ∞ xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ = a xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ 1 3 n

n = 1 ∞

(10)

olduğu da kolayca gösterilebilir. Buna göre,

(sn) dizisi yakınsak olduğundan verilen seri yakınsaktır ve toplamı

a ve q gerçel sayılar ve q ≠≠≠≠ 1 olmak üzere

olduğunu gösteriniz.

q gerçel sayısı 0<q<1 koşulunu sağlasın. O zaman geometrik serisinin yakınsak ve toplamının olduğunu gösteriniz.

Örnek: serisinin yakınsak olup olmadığını araştırınız.

Çözüm: olduğundan kısmi toplamlar aşağıdaki gibidir.

sn nin ifadesini sadeleştirmek mümkündür. Bunun için

1 1 - q

?

1 n n + 1

n = 1 ∞ xn = 1 n n + 1 1 3 n lim n → ∞ = 0 a + aq + aq2 + . . . + aqn - 1 = a 1 - qn 1 - q 1 3 n

n = 1 ∞ = 1 2 . 1 2 dir: sn lim n → ∞ = n → ∞lim 12 1 - 13 n = 1 2 1 - 1 3 n lim n → ∞ = 12 1 - 0 = 12 , qn

n = 1 ∞∞∞ ∞

?

s1 = 1 1 . 2 , s2 = 11 . 2 + 12 . 3 , s3 = 11 . 2 + 1 2 . 3 + 13 . 4 , . . . , sn = 1 1 . 2 + 12 . 3 + . . . + 1 n n + 1 , . . . 1 1 . 2 = 1 - 12 1 2 . 3 = 12 - 13 1 3 . 4 = 13 - 14 . . 1 n n + 1 = 1n - 1n + 1

(11)

eşitliklerini taraf tarafa toplarsak,

elde edilir. Dolayısıyla

Buna göre, seri yakınsak olup toplamı 1 dir.

Önerme: Eğer serisi yakınsak ise İspat: Kısmı toplamlar için

sn-1 = x1 + x2 + ... + xn-1, sn = x1 + x2 + ... + xn -1 + xn

yazılabilir. Buradan xn = sn - sn-1 olur. Seri yakınsak olduğundan (sn) ve (sn-1)

di-zileri serinin toplamı olan aynı a sayısına yakınsarlar. Buna göre,

Yukarıda yakınsak olduklarını gösterdiğimiz serilerinde genel terimler

dizilerinin limitlerinin sıfır olduğunu görmek zor değildir.

Yukarıdaki önermeye göre serisinin yakınsaklığı için gerekli koşuldur. Yani bu koşul sağlanmıyorsa seri kesin olarak ıraksaktır. Ancak bu koşul yeterli olmayabilir: Genel terimi sıfıra yaklaşan seri ıraksak olabilir. Bunu aşağıdaki örnekte görebiliriz.

Örnek: Harmonik seri denilen

serisinin ıraksak olduğunu gösteriniz. xn

n = 1 ∞ xn lim n → ∞ = 0 dır. xn lim

n → ∞ =n → ∞lim sn - sn - 1 = n → ∞lim sn - n → ∞lim sn - 1 = a - a = 0 .

1 3 n

n = 1 ∞ ve 1 n n + 1

n= 1 ∞ xn = 1 3 n ve xn = 1 n n + 1 dir. 13 n ve 1 n n + 1 xn lim n → ∞ = 0 koşulu x

n n = 1 ∞ 1 n = 1 + 12 + . . . + 1n + . . .

n = 1 ∞ 1 1 . 2 + 12 . 3 + 13 . 4 + . . . + 1 n n + 1 = 1 - 12 + 12 - 13 + 13 - 14 + . . . + 1n - 1n + 1 = 1 - 1n + 1 sn = 1 - 1 n + 1 dir ve sn lim n → ∞ = n → ∞lim 1 - 1n + 1 = 1 - 0 = 1 olur. 1 1 . 2 + 12 . 3 + . . . + 1 n n + 1 + . . . = 1

(12)

Çözüm: Önce her n∈ IN için olduğunu kolayca görebi-liriz. (bunun için kesirlerinin yerine onlardan küçük kesrini yazmak yeterlidir) Buna göre sn kısmi toplamları için aşağıdakileri yazabiliriz.

dır.

Buradan pozitif terimli dizinin alt dizisinin limiti ∞

οlduğundan olduğu sonucuna varıyoruz. O zaman serisi ıraksak olup

Sonuçta olmasına rağmen serisi ıraksaktır.

Not: 1) Seride toplama indisinin 1 den başlaması mecburi değildir. Örneğin, aynı serisi gibi de yazılabilir.

2) Her gerçel a sayısının a= c0 , c1 c2 ... gibi devirli veya devirsiz sonsuz ondalık

kesirle yazılımının mümkün olduğunu biliyoruz. Bu yazılım aslında bir seriden başka bir şey değildir:

Örneğin, dir. s22 = s4 = s2 + 1 3 + 14 > 12 + 12 = 2.12 s23 = s8 = s4 + 1 5 + 16 + 17 + 18 > 2.12 + 12 = 3.12 s24 = s16 = s8 + 1 9 + 110 + . . . + 116 > 3.12 + 12 = 4.12 s2k > k.1 2 1 k + 1

k = 0 ∞ , 1 m - 1 , . . .

m = 2 ∞ 1 n + 1 + 1n + 2 + . . . + 12n > 12 1 n + 1 , 1n + 2 , . . . 1 2n s2 = 1 + 1 2 > 12 s2k = ∞ lim k → ∞ olur. sn s2k sn = ∞ lim n → ∞ 1 n lim n → ∞ = 0 1 n

n = 1 ∞ . . . 1 n

n = 1 ∞ = ∞ dur. 1 n

n = 1 ∞ 1 n

n = 1 ∞ a = c0 , c1 c2 . . . = c0 100 + c1 101 + c2 102 + . . . 1 3 = 0,3333 ... = 310 + 3102 + 3103 + ... + 310n + ...

(13)

Aşağıdaki serilerin toplamlarını bulunuz:

Cevaplarınız

Örnek: 1000 litrelik bir su deposu, önce 1 litre, sonra litre, ... , litre, .. . su alınarak boşaltılabilir mi?

Çözüm: Boşaltılan su miktarı

litredir. Bu serinin toplamı ∞ olduğundan depo sonlu adımda boşaltılabilir. Örnek: 30 litrelik bir su deposu, önce litre, sonra litre, ... , litre, .. . su alınarak boşaltılabilir mi?

Çözüm: Boşaltılan su miktarı

litredir. Bu serinin toplamı

olduğundan, depo, bu yolla, sonlu adımda fiilen boşaltılamaz. serisinin ıraksak olduğunu gösteriniz.

4. Pozitif Terimli Serilerin Yakınsaklığı

Bir serinin yakınsaklığının araştırılması ile serinin yakınsak olması halinde topla-mının bulunması seri konusunun önemli iki problemidir. Serilerin yakınsaklığını araştırmak için çeşitli testler vardır. Biz bu kesimde pozitif terimli serilerin yakın-saklığını araştırmada kullanılıan bazı testleri ele alacağız.

serisi verilsin. Eğer her n için xn> 0 ise bu seriye pozitif terimli seri denir.

?

1) 1 5 n

n = 1 ∞ 2) 1 n n + 5

n = 1 ∞ 1 4 ve 137300 olmalıdır. ln 1 + 1 n

n = 1 ∞ 1 2 1 n 1 + 1 2 + 13 + ... + 1n + ... = 1 n

n = 1 ∞ 30 2 30 22 30 2n 30 2 + 3022 + ... + 302n + ... =

302n n = 1 ∞ 30 2n

n = 1 ∞ = 30 1 2n

n = 1 ∞ = 30. 1 = 30

?

xn

n = 1 ∞

(14)

Pozitif terimli bir serinin yakınsaklığı veya ıraksaklığını bu seriyi, yakınsaklığı veya ıraksaklığı bilinen başka seri ile karşılaştırarak söylemek mümkün olur.

Karşılaştırma testleri

pozitif terimli serileri verilsin.

1) Öyle bir n0 ∈∈∈∈ IN bulunsun ki n > n0 değerleri için xn ≤ yn eşitsizliği

sağ-lanmış olsun. O zaman:

serisi yakınsak ise de yakınsaktır.

serisi ıraksak ise de ıraksaktır.

2) Eğer limiti mevcut olup pozitif bir sayıya eşitse, o zaman bu iki seri aynı zamanda yakınsak veya ıraksaktır.

Örnek:

serilerinin yakınsak olup olmadığını araştırınız.

Çözüm:

geometrik serisi yakınsak olduğundan, karşılaştırma testine göre, serisi yakınsaktır.

2)

eşitsizliği her n ∈ ΙΝ için doğru ve harmonik serisi ıraksak olduğundan karşılaştırma testine göre serisi de ıraksaktır.

xn yn lim n →→→→∞∞∞ 1 n!

n = 1 ∞ ve 1 n

n = 1 ∞ 1) 1 n ! = 1 1 . 2. 3 . . . n ≤ 12n - 1 olduğundan xn = 1 n ! , yn = 12n - 1 alırsak xn ≤ yn olur. 1 2n - 1

n = 1 ∞ = 1 2 n - 1

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ ∞ ∞ ∞ ve

yn n = 1 ∞∞∞ ∞ 1 n ≤ 1n yn

n = 1 ∞ ∞ ∞ ∞ xn

n = 1 ∞ ∞ ∞ ∞ xn

n = 1 ∞∞∞ ∞ yn

n = 1 ∞ ∞ ∞ ∞ 1 n!

n = 1 ∞ 1 n

n = 1 ∞ 1 n

n = 1 ∞

(15)

Örnek:

serisinin ıraksak olduğunu gösteriniz.

Çözüm: Bu seriyi ıraksak serisi ile karşılaştıralım. olmak üzere,

dir. Bu durumda 2). karşılaştırma testine göre serisi ıraksaktır.

serisinin yakınsak olduğunu gösteriniz.

serisi verilsin.

Eğer 0 < α ≤ 1 ise serisi ıraksaktır. α > 1 ise serisi yakınsaktır. Örneğin serisinde α = 2 > 1 olduğundan seri yakınsaktır. Buna karşılık,

serisinde olduğundan bu seri ıraksaktır.

Örnek: serisinin yakınsaklığını arştırınız.

Çözüm: Bu serinin genel teriminin paydasının derecesi dir.

Bu seri ile serisini karşılaştıralım.2). karşılaştırma testini uygulayalım.

?

xn

yn

lim

n → ∞ = n → ∞lim 2n - 11 : 1n = n → ∞lim 2n - 1n = n → ∞lim 2 - 1/n1 = 12 - 0 = 12 > 0

1 2n - 1

n = 1 ∞ = 1 + 1 3 + 15 + . . . + 12n - 1 + . . . 1 2n - 1 2n

n = 1 ∞ 1 2n - 1

n = 1 ∞ 1 n

n = 1 ∞ xn = 1 2n - 1 , yn = 1n α ∈ IR+ olmak üzere 1 nα

n = 1 ∞ 1 nα

n = 1 ∞ 1 nα

n = 1 ∞ 1 n2

n = 1 ∞ 1 n 3

n = 1 ∞ α = 1 3 < 1 1 n n + 2

n = 1 ∞ 3 2 1 n n + 2 = 1 n1/2n + 2 = 1 n3/2 + 2n1/2

olduğuna dikkat ediniz.

1 n3/2

n = 1 ∞ 1 n n + 2 1 n3/2 lim n → ∞ = n 3/2 n3/2 1 + 2 n = 1 1 + 2 n lim n → ∞ = 1 lim n → ∞

(16)

dir. Buna göre, yakınsak olduğundan serisi yakınsaktır.

Örnek: serisinin yakınsaklığını araştıralım.

Çözüm:

olduğundan bu seriyi serisi ile karşılaştıralım.

2). karşılaştırma testine göre, serisi ıraksak olduğundan serisi ıraksaktır.

Cauchy testi

pozitif terimli serisi verilsin. Eğer limiti varsa ve 1 den küçük-se o zaman bu küçük-seri yakınsak, 1 den büyükküçük-se ıraksaktır.

D'Alambert oran testi

Eğer pozitif terimli serisinde limiti varsa ve 1 den küçükse bu seri yakınsak, 1 den büyükse ıraksaktır.

Cauchy ve D'Alambert testleri verilen serileri geometrik serilerle karşılaştırmaya dayanır.

Örnek:

serilerinin yakınsaklığını araştırınız. 1 n3/2

n = 1 ∞ α = 3 2 > 1 , 1 n n + 2

n = 1 ∞ n 2n + 3

n = 1 ∞ n 2n + 3 = n n 2 + 3 n = 1 n 2 + 3 n 1 n

n = 1 ∞ n 2n + 3 1 n lim n → ∞ = n → ∞lim 2n + 3n . n1 = n → ∞lim 2n + 3n = 1 2 + 3 n lim n → ∞ = 12 + 0 = 12 . 1 n

n = 1 ∞ α = 1 2 < 1 n 2n + 3

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn n lim n →→→→∞∞∞ xn

n = 1 ∞ x n + 1 xn lim n →→→→∞∞∞ 1) 1 ln n n

n = 2 ∞ 2) 3n n + 1 !

n = 1 ∞

(17)

Çözüm:

olduğundan Cauchy testine göre seri yakınsaktır.

olduğundan seri yakınsaktır.

serisinin yakınsaklığını araştırınız. Cevabınız "seri yakınsaktır" olmalıydı.

Pozitif terimli seri ya yakınsaktır ya da toplamı ∞∞∞∞ dur. Tüm terimleri negatif olan serilerin yakınsaklığı ise pozitif terimli serilerin yakınsaklığının bir sonucu olarak incelenebilir.

Pozitif terimli serilerde veya ise kök testi ve oran testi ile karar verilemez. Başka testleri denemek gerekir.

5. Alterne Seriler ve Mutlak Yakınsaklık

Her n ∈ IN için xn > 0 olmak üzere,

şeklindeki bir seriye alterne seri denir. Örneğin,

serileri alterne serilerdir. Bu tür serilerin yakınsaklığı için Leibniz kuralı geçerlidir. 1) xn n = 1 ln nn n = 1 ln n , xn n lim n → ∞ = n → ∞lim ln n1 = 0 < 1 2) xn = 3 n n + 1 ! , xn+1 = 3 n+1 n + 2 ! xn+1 xn lim n → ∞ = 3 n+1 n + 2 ! lim n → ∞ : 3 n n + 1 ! = 3n+1 . n + 1 ! 3n . n + 2 ! lim n → ∞ = 3. 3 n. n + 1 ! 3n . n + 1 ! n + 2 lim n → ∞ = n → ∞lim n + 23 = 0 < 1 n 3n

n = 1 ∞

?

xn n lim n →→→→∞∞∞ = 1 xn + 1 xn lim n →→→→∞∞∞ x1 - x2 + x3 - x4 + ... + -1 n+1 xn + ... =

-1 n + 1 xn n = 1 ∞ 1 - 1 2 + 13 - 14 + ... + -1 n+1 1 n + ... 1 - 1 2 + 13 - 14 + ... + -1 n+1 1 n + ...

(18)

Leibniz Kuralı

xn > 0 olmak üzere alterne serisinde, eğer ve her

n ∈∈∈∈ IN için xn+1 < xn ise o zaman bu alterne serisi yakınsaktır.

Örneğin, yukarıda örnek olarak verdiğimiz her iki alterne seri bu kurala göre ya-kınsaktırlar. Çünkü

dir. Örnek:

alterne serilerinin yakınsak olup olmadığını araştırınız. Çözüm:

Çünkü tek indisli terimler 1 e yakınsarken çift indisli terimler -1 e yakınsarlar. Serinin genel terimi sıfıra yakınsamadığından seri ıraksaktır.

olduğundan Leibniz Kuralına göre seri yakınsaktır.

serisi verilsin. (Bu serinin terimleri hem pozitif, hem de negatif olabilir). Eğer te-rimlerin mutlak değerlerinden oluşan

serisi yakınsak ise serisine mutlak yakınsak seri denir.

Eğer serisi yakınsak fakat mutlak yakınsak değilse bu seriye koşullu (şartlı) yakınsak seri denir.

Önerme: Eğer serisi mutlak yakınsak ise yakınsaktır. 2) 1 ln n lim n → ∞ = 0 ve 1ln n + 1 < 1ln n x1 + x2 + ... + xn + ... =

xn n = 1 ∞ -1 n + 1 xn

n = 1 ∞ 1 n lim n → ∞ = 0 , n → ∞lim 1n = 0 , 1n + 1 < 1n ve 1n + 1 < 1n 1) -1 n + 1 n + 2 n

n = 1 ∞ 2) -1 n + 1 ln n

n = 1 ∞

1) Serinin genel terimi olan -1 n+1 n + 2

n dizisinin limiti yoktur.

x1 + x2 + ... + xn + ... =

xn n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn

n = 1 ∞ xn = 0 lim n →→→→∞∞∞

(19)

Örnek:

serisi mutlak yakınsaktır. Çünkü mutlak değerlerden oluşan

serisi yakınsaktır.

serisi mutlak yakınsak değil fakat koşullu yakınsaktır. Çünkü serinin kendisi ya-kınsak iken terimlerin mutlak değerlerinden oluşan seri, harmonik seri olup ırak-saktır.

Değerlendirme Soruları

1. 2. A. -1 B. 0 C. 1 D. 2 E. 3 3. A. -1 B. 4/3 C. 2 D. 3 E. 4 1) 1 3 - 19 + 127 - 181 + ... + -1 n+1 3n + ... 1 3 + 19 + 127 + ... + 13n + ... 2) 1 - 1 2 + 13 - 14 + ... + -1 n+1 n + ... 0, 1

4 , 26 , 38 , ... dizisinin genel terimi aşağıdakilerden hangisidir? A. n - 1 n B. n + 2 2n C. n + 1 2n D. n - 1 2n E. n - 2 2n n - n -1 lim

n → ∞ limiti aşağıdakilerden hangisidir?

4n - -1 n 2n + 3 lim

(20)

4. A. -1 B. C. 0 D. 1 E. 2

5. Aşağıdaki dizilerden hangisi yakınsaktır?

6. İlk terimi 5, ortak farkı (-3) olan bir aritmetik dizinin ilk dört teriminin top-lamı kaçtır? A. 0 B. 1 C. 2 D. 3 E. 4

7. İlk terimi 1, ortak çarpanı 3 olan bir geometrik dizinin ilk 10 teriminin top-lamı kaçtır? A. 29524 B. 31086 C. 33414 D. 36213 E. 41476

8. İlk terimi 1, olan bir geometrik dizinin 11. terimi 1024 olduğuna göre, dizi-nin ortak çarpanı kaçtır?

A. 2 B. 4 C. 8 D. 12 E. 16

a sabitinin hangi değerinde an2 + n - 1

n dizisi yakınsaktır? - 1 2 A. 1 + -1 n n B. -1 3n + 1 C. -1 nn D. -1 n n + 1 n + 3 E. n + -1 nn

(21)

9. Bir (xn) dizisi yakınsak ise aşağıdaki dizilerden hangisi yakınsak olmayabilir?

10.

11. Aşağıdakilerden hangileri her zaman doğrudur? A. 3xn B. xn2 C. 1 xn D. xn xn2 + 1 E. 2xn - xn 2 3 7 n

n = 3 ∞

serisinin toplamı kaçtır? A. 7 4 B. 27 28 C. 4 7 D. 27 196 E. 9 196 i)

xn n = 1 ∞

yakınsak ise n → ∞lim xn = 0 dır.

ii) n → ∞lim xn = 0 ise

xn n = 1 ∞ yakınsaktır. iii) x

n n = 1 ∞

yakınsak ise n → ∞lim nxn < 1 dir.

iv) Mutlak yakınsak seri yakınsaktır. v)

xn

n = 1 ∞

serisi yakınsak ise bu serinin kısmi toplamlar dizisinin limiti ∞ dur.

A. i, ii, iii, iv, v B. i, iv

C. i, iv, v D. i, iii E. iii, iv, v

(22)

12.

13. Aşağıdaki serilerden hangisi ıraksaktır?

14. Aşağıdaki serilerden hangisi koşullu yakınsaktır? qn

n = 1 ∞

serisinin yakınsak olduğu q gerçel sayılarının en geniş kümesi aşağıdakilerden hangisidir? A. - ∞, ∞ B. - ∞, 0 C. 0, ∞ D. -1, 1 E. 0, 1 A. -1 n n

n = 1 ∞ B. 1 n2

n = 1 ∞ C. -1 n2 n

n = 1 ∞ D. 3n + 1 2n

+

2

n = 1 ∞ E. 4n + 3 n3

+

1

n = 1 ∞ A. -1 n2 n

n = 1 ∞ B. -1 nn n3 + 1

n = 1 ∞ C. -1 n n

n = 1 ∞ D. -1 n n 5n + 1

n = 1 ∞ E. -1 n+ 1 n

n = 1 ∞

(23)

15.

Değerlendirme Sorularının Yanıtları

1. D 2. B 3. C 4. C 5. A 6. C 7. A 8. A 9. C 10. D 11. B 12. D 13. D 14. C 15.B 1 n n + 2

n = 1 ∞

serisinin toplamı aşağıdakilerden hangisidir? A. 1 2 B. 3 4 C. 1 D. 4 3 E. 2

(24)

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Demana F., Waits B. K., Precalculus, Addison- Wesley Publishing Com., New York, 1990.

Gaughan E. D., Hall C. E., College Algebra and Trigonometry, Brooks/Cole Pub-lishing Com., Monterey, 1984.

Göğüş M., Koçak Ş, Tayfur C., Üreyen M., Matematik I (Diferansiyel Hesap), Bizim Büro Basımevi, Ankara, 1984.

Göğüş M., Koçak Ş, Tayfur C., Üreyen M., Matematik I (İktisadi Uygulamalı) Bi-zim Büro Basımevi, Ankara, 1986.

Koçak Ş., Üreyen M., Göğüş M., Olgun Ş., Görgülü A., Genel Matematik Fasikül 1, Açıköğretim Fakültesi Yayınları No: 115, Eskişehir, 1990.

Göğüş M., Koçak Ş, Tayfur C., Üreyen M., Matematik Fasikül 1, Açıköğretim Fa-kültesi Yayınları No: 58, Eskişehir, 1986.

Larson R. E., Hostetler R. P., Edwards B. H., Brief Calculus, D.C. Heath and Com., Lexington, 1995.

Musser G.L., Burger W. F., Mathematics for Elementary Theachers, Prentice Hall, New Jersey, 1994.

Referanslar

Benzer Belgeler

12) Aylık maaşının %35’ini biriktiren bir memurun bir yıl sonunda 9240 TL’si olmuştur. Trenin gideceği yolun kaçta kaçı kalmıştır?.. çözüm:

Kısmi toplamlar dizisi yakınsak olan seriye yakınsak seri, kısmi toplamlar dizisi ıraksak olan seriye ıraksak seri denir. Buna kısmi toplamlar dizisi yakınsaktır.. Serinin

Bu bölümde Orlicz fonksiyonu ve invaryant limit kavramları kullanılarak bazı yeni dizi uzayları tanımlandı.. Diğer uzaylar için benzer işlemler yapılarak ispat elde

Bir madeni para havaya atıldığında tura gelme olasılığını bulalım. Torba- dan rastgele alınan bir bilyenin renginin;. a) Mavi olma olasılığını, b) Yeşil

¸s bir C

[r]

(˙Ipucu: Pappus teoremininden yararla- nabilirsiniz, ya da dilimleme y¨ontemi ile de yapabilirsiniz).. (˙Ipucu: ¨once t¨urevinin form¨ul¨un¨u Bi- nom Teoreminden

Kısmî toplamlar dizisi yakınsak olan seriye yakınsak seri, kısmî toplamlar dizisi ıraksak olan seriye ıraksak seri denir.. serisinin kısmî toplamlar dizisi (S n