30
Ö Özzeett
Travmatik beyin hasar›, insidans ve prevelans›n›n giderek artmas› nedeniy-le rehabilitasyon alan›n›n önemli konular› aras›ndad›r. Travmatik beyin ha-sar› geçirmifl bir kiflide fiziksel ve motor kay›plar›n yan›nda biliflsel, psiko-sosyal ifllevlerin de kayb›n›n tabloya efllik etti¤i unutulmamal›d›r. Travmatik beyin hasarl› hastan›n de¤erlendirilmesi ve prognoza dair ilk veriler hakk›n-da fikir sahibi olunabilmesi için olgunun Acil Servis veya Yo¤un Bak›mlar döneminden itibaren iyi takibi ve de¤erlendirilmesi önemlidir. ‹zlem ve de-¤erlendirimde Glaskow Koma Skalas› baflta olmak üzere amnezi için Gal-veston Oryantasyon ve Amnezi Testi ile özürlülük, engellilik, yetersizlik de-¤erlendirimine yönelik testler ve baflta bilgisayarl› beyin tomografisi olmak üzere radyolojik incelemeler kullan›lmaktad›r. Travmatik beyin hasar›nda de¤erlendirme Acil veya Yo¤un Bak›mlarda de¤erlendirilmesiyle bafllama-l›d›r. Son literatürlere göre travmatik beyin hasar› de¤erlendirilmesinde hastay› günlük yaflam aktiviteleri çerçevesindeki beceri düzeyleri do¤rultu-sunda izlemenin motor, fonksiyonel ve biliflsel becerileri takipte daha do¤-ru ve güvenilir sonuç verebilece¤i fikri yayg›nlaflmaktad›r. Türk Fiz T›p Re-hab Derg 2005;51(Özel Ek B):B30-B34
A
Annaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Travmatik beyin hasar›, de¤erlendirme
S
Suummmmaarryy
Traumatic brain injury has become one of the most important topics of the rehabilitation area because of its increasing incidence and prevelance. It must be kept in mind that a patient with traumatic brain injury may have cognitive and psychosocial deficits in addition to the physical and motor deficits. For an adequate assessment and a right prediction about progno-sis, the follow up and assessment must be started from the Emergency Service or Intensive Care period. First of all, Glascow Coma Scale has be-en used for the follow up and assessmbe-ent of a patibe-ent with traumatic bra-in bra-injury. As well as Galveston Orientation and Amnesia test for assessbra-ing posttraumatic amnesia and certain assessment tools for disability, handi-cap and impairment and radiological procedures are being used to evalu-ate these cases. According to the recent literature, estimating the pati-ents’ motor, functional and cognitive abilities by considering the skills of daily living activities has been becoming prevelant because of more accu-rate and reliable results during following up. Turk J Phys Med Rehab 2005;51(Suppl B):B30-B34
K
Keeyy WWoorrddss:: Traumatic brain injury, assessment
Derleme / Review
Jale MERAY
Gazi Üniversitesi T›p Fakültesi Fiziksel T›p ve Rehabilitasyon Anabilim Dal›, Ankara
Y
Yaazz››flflmmaa aaddrreessii:: Dr. Jale Meray-Gazi Üniversitesi T›p Fakültesi, Fiziksel T›p ve Rehabilitasyon Anabilim Dal› 06500 Beflevler, Ankara
Tel: 0312-2025219 Faks: 0312-2129005 e-posta: [email protected] KKaabbuull TTaarriihhii:: A¤ustos 2005
Travmatik beyin hasar› (TBH), her y›l giderek artan insidans ve prevelans› do¤rultusunda Rehabilitasyon branfl›n›n önemli ve öncelikli konular› aras›nda yerini alm›flt›r. TBH geçirmifl bir kifli-de fiziksel, biliflsel, psikososyal ve motor kifli-defisitlerin kayb› birlik-te olabilir. Nörolojik bulgular›n yo¤unlu¤u ve defisitlerin flekli, lezyonun yeri, yayg›nl›¤› ve fliddetiyle iliflkilidir. TBH’nin de¤er-lendirilmesi ve prognoza dair ilk veriler hakk›nda fikir sahibi olu-nabilmesi için olgunun acil servis veya yo¤un bak›mlar döne-minden itibaren iyi takibi ve de¤erlendirilmesi önemlidir (1).
TBH’nin de¤erlendirilmesi anatomik, bilinç ve davran›flsal düzeydeki kay›plar›n belirlenmesiyle bafllar (2). Anatomik kay›p-lar›n ve yayg›nl›¤›n ölçütü olarak görüntüleme yöntemlerinin do¤ru ve zaman›nda seçimi önemlidir.
Bilinç kayb› travma an›ndan itibaren bafllayabilen ve TBH de-¤erlendirmesinde acil müdahale an›ndan itibaren önem kaza-nan ilk ad›md›r. Bilincin de¤erlendirilmesi bize olgunun koma ile tam uyan›kl›k aras›nda hangi noktada kalabildi¤ini yans›tan ilk ölçüttür (Tablo 1) (3). Davran›fl bozukluklar› kapsam›nda biliflsel de¤erlerdeki kay›plar ve efllik eden motor-duyu defisitleri, sos-yo-psikolojik davran›fl bozukluklar› tan›mlanmal›d›r.
TBH’de de¤erlendirme acil veya yo¤un bak›mlarda klinik er-ken ve geç dönem bulgular›n›n de¤erlendirilmesiyle bafllamal›-d›r. Travma ne denli fliddetliyse, beyin sap›na kadar inebilecek beyaz cevher etkilenmesi de o kadar fazla olacakt›r. Komadaki bir vakada pupil yan›tlar›, orbikülaris okuli, okülovestibüler ya-n›tlar gibi beyin sap› refleksleri muayene edilerek lezyonun
de-Travmatik Beyin Hasar›nda De¤erlendirme
Traumatic Brain Injury Assesment
rinli¤i hakk›nda fikir sahibi olmak mümkündür (Tablo 2) (4). Geç dönem nörolojik bulgular ve piramidal yol belirtileriyle yerleflen I. motor nöron tablosunun takibi s›ras›nda bozukluk (Impair-ment) ölçekleri TBH de¤erlendirmesinde bafllang›çt›r (Tablo 3). Koma süresini bilmek yaklafl›k bir amnezi süresi belirlemek için
önemlidir. Post-travmatik amnezi (PTA) süresi, bilinç kayb› ile do¤ru orant›l› olarak formüle edilmifltir (5).
PTA (hafta) = 0,4 X Bilinç kayb›n›n süresi (gün) + 3,6 Glaskow Koma Skalas› (GKS) skoru 8 ve alt›nda ise a¤›r ha-sar›, 9-12 aras› orta derecede hasar› ve 13-15 aras› minör travma-y› iflaret edecek flekilde kullan›lmaktad›r (6). Travma merkezle-rinde acil müdahalede havayolu ve oksijenizasyon sa¤lanmas›, kan bas›nc› takibi ve perfüzyonun sa¤lanmas› kadar önem veri-len bir de¤erveri-lendirim ölçütüdür (Tablo 4) (7). GKS’nin önemli bir faydas› minör beyin hasar› vakalar›n› a¤›r travmalardan ay›rma-m›za önemli katk› sa¤l›yor olmas›d›r. Konsensus raporlar›nda minör beyin hasar›n›n tan›m› flu flekilde yap›lmaktad›r (8):
1- Bilinç kayb› peryodu
2- Travma öncesi-sonras› amnezi dönemi 3- Travma an›nda mental bozulma 4- Geçici veya fokal nörolojik defisit
Bu bulgulardan en az bir tanesinin olmas›, ancak bilinç kay-b›n›n 30 dakikay› geçmemesi, post-travmatik 30. dakikada da GKS skorunun 13-15 aras›nda olmas› ve PTA süresinin 24 saati geçmemesi flartlar› aranmaktad›r.
PTA’n›n varl›¤› ve süresi de GKS skorlamas› gibi lezyonun fliddetiyle ilgili fikir verebilmektedir. Amnezinin ölçülmesi için kullan›lan en yayg›n ölçek Galveston Oryantasyon Amnezi Testi-dir (GOAT) (Tablo 5) (9). Ancak son y›llarda Oryantasyon-Log (10) ve Westmead PTA skalas› (11) gibi alternatifler
gelifltirilmifl-TTaabblloo 11:: TTrraavvmmaattiikk bbeeyyiinn hhaassaarrll›› oollgguullaarrddaa bbiilliinncciinn ddee¤¤eerrlleennddiirriillmmeessii
T
Taabblloo 22:: TTrraavvmmaattiikk bbeeyyiinn hhaassaarr››nnddaa ddee¤¤eerrlleennddiirrmmee
E
Errkkeenn DDöönneemm GGeeçç DDöönneemm
Bilinç düzeyi Kranial sinirler
Orbikülaris okuli Motor de¤erlendirme
Pupil çap› Tonus
Ifl›k refleksi Refleksler
‹stirahat göz pozisyonu Duyu
Refleks göz hareketi Yürüme-Denge
T
Taabblloo 33:: BBoozzuukklluukk ((IImmppaaiirrmmeenntt)) ööllççeekklleerrii
Koma Süresi
Glaskow Koma Skalas› (GKS) Posttravmatik Amnezi (PTA)
Galveston Oryantasyon Amnezi Testi (GOAT)
B
B‹‹L
L‹‹N
NÇ
Ç
Eksternal Uyar›ya Uygun, Sürekli cevap
BEY‹N SAPI FONKS‹YONU (+) APNE (+) B BEEYY‹‹NN ÖÖLLÜÜMMÜÜ B B‹‹TTKK‹‹SSEELL HHAAYYAATT M M‹‹NN‹‹MMAALL BB‹‹LL‹‹NNÇÇ DDÜÜZZEEYY‹‹ LLOOCCKKEEDD--IINN SSYYNNDDRROOMMEE MMBBDD D DÖÖNNMMÜÜfifi,, H HAAFF‹‹FF--CC‹‹DDDD‹‹ E ENNGGEELLLL‹‹LL‹‹KK N NOORRMMAALLEE D DÖÖNNEEBB‹‹LL‹‹RR K KOOMMAA EVET EVET EVET EVET Neurorehabilitation, 19 (2004), 358
MBD: Minimal Bilinç Düzeyi EVET
HAYIR
HAYIR
UYKU-UYANIKLIK S‹KLUSLARI, SPONTAN UYARIYA GÖZ AÇMA
1. BAS‹T EM‹RLER‹ TAK‹P VE/VEYA 2. SÖZEL/EL HAREKETLER‹ VE/VEYA CEVAP 3. MANTIKLI CEVAPLAR
4. EKSTERNAL UYARIYA CEVAP, AMACA UYGUN 5. TERC‹H YAPAMAMA
VERT‹KAL GÖZ HAREKETLER‹, GÖZ KIRPMA ‹LE SINIRLI
KOMÜN‹KASYON HAYIR
HAYIR
HAYIR FONKS‹YONEL ‹NTERAKT‹F KOMUN‹KASYON VE/VEYA FONKS‹YONEL OBJE KULLANIMI
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(Özel Ek B):B530-34 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(Supl B):B30-34
Jale Meray Travmatik Beyin Hasar›nda De¤erlendirme
31
tir. GOAT’›n daha çok hafif beyin hasarlar›n› de¤erlendirebildi¤i, travma an›-sonras› ve hastaneye transfer gibi konularda kafa kar›flt›r›c› ve ajitasyonu art›rabilecek sorunlar›n oldu¤u ve skor-lama sisteminin zorlu¤u yönünde elefltiriler de literatürde yer almaktad›r (10,11).
Klinikte bozulma ölçeklerinin yan› s›ra, S-100B serum prote-in düzeyleri art›fl› da lezyonun fliddetprote-ine yönelik fikir verebil-mektedir (12). S-100B astroglial hücrelerden salg›lanan kalsiyum ba¤lay›c› bir protein molekülü olarak tan›mlanm›flt›r. Beyin ha-sar›n›n erken evresinde serum düzeyinde art›fl miktar›, GKS ve
T
Teesstt HHaassttaa CCeevvaabb›› SSkkoorr
Göz açma (E) Spontan Gözlerini kendili¤inden açar 4
Konuflma ile Yüksek sesle istenince gözlerini açar 3
A¤r›l› uyar› Bas›nçla gözlerini açar 2
A¤r›l› uyar› Gözlerini açmaz 1
En iyi motor Emirle Basit emirlere uyar 6
cevap (M) A¤r›l› uyar› Bas›nç uygulayan eli iter 5
A¤r›l› uyar› Vücudun bir bölümünü bas›nçtan kaç›r›r 4
A¤r›l› uyar› A¤r›l› uyaranla vücut fleksiyon postürü al›r (dekortike postür) 3 A¤r›l› uyar› Bas›nç uygulan›nca vücut rijid-ekstansiyon postürü al›r (deserebre postür) 2
A¤r›l› uyar› Bas›nç uygulan›nca hiç motor cevap vermez 1
Sözel cevap- Konuflma ile Kim, nerede, ay, y›l gibi oryantasyon bilgileri verir, konuflmay› muntazam sürdürür 5
Konuflma (V) Konuflma ile Konfüzyon ve dezoryantasyon vard›r 4
Konuflma ile Konuflmas› dinleyende bir fikir oluflturmaz 3
Konuflma ile Dinleyenin tam anlayamad›¤› sesler ç›kar›r 2
Konuflma ile Ses ç›karmaz 1
TTaabblloo 44:: GGllaasskkooww KKoommaa SSkkaallaass›› ((GGKKSS))
S
Soorruu HHaattaa ppuuaann›› NNoottllaarr
‹sminiz nedir? -2 Hem ismi hem de soyismi bilmelidir
Ne zaman do¤dunuz? -4 Gün, ay ve y›l olarak
Nerede yafl›yorsunuz? -4
fiu anda neredesiniz?
(a) fiehir -5
(b) Hastane -5 Hastane ismini bilmemesi puan kaybettirmez
Hastaneye ne zaman getirildiniz? -5
Buraya nas›l geldiniz? -5
Kazadan sonra ilk hat›rlad›¤›n›z olay nedir? -5 Kazadan sonraki ilk hat›rlad›¤›n›z olay› detayl› olarak, -5 yer, zaman, kiflilerle anlatabilir misiniz?
Kazadan önce son hat›rlad›¤›n›z olay› anlat›r m›s›n›z? -5 Kazadan önceki son hat›rlad›¤›n›z olay› detayl› olarak, -5 yer, zaman, kiflilerle anlatabilir misiniz? (5)
fiu anda saat kaç? -5 Her yar›m saatlik hata için -1 puan, maksimum -5 puan
Haftan›n hangi günündeyiz? -3 Her bir günlük hata için -1 puan
Bugün ay›n kaç›? -5 Her bir günlük hata için -1 puan, maksimum -5 puan
Hangi ayday›z? -15 Her bir ayl›k hata için -5 puan, maksimum -15 puan
Hangi y›lday›z? -30 Her bir y›ll›k hata için -10 puan, maksimum -30 puan
Total hata puan›
Total skor: 100 – Total hata puan› Negatif bir say› olabilir TTaabblloo 55:: GGaallvveessttoonn OOrryyaannttaassyyoonn vvee AAmmnneezzii TTeessttii ((GGOOAATT))
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(Özel Ek B):B530-34 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(Supl B):B30-34 Jale Meray
Travmatik Beyin Hasar›nda De¤erlendirme
32
yaflam kalite skorlar›nda düflüklükle paralel bulunmufltur (12). Serum düzeyinin 0,50µg/l alt›nda kald›¤›, kafa kaidesinde k›r›k ve sadece bafl a¤r›s›n›n ve dolgunluk semptomlar›n›n efllik etti-¤i bir tablo ise hafif beyin hasar›na iflaret edebilir (13).
Radyolojik görüntüleme yöntemleri, klinik verileri detaylan-d›rmaya yard›mc› olmal›d›r. Befl dakika üzerinde devam eden bi-linç kayb›, fokal nörolojik bulgular, nöbet geçirilmesi, alkol al›n-m›flsa ve mental bulan›kl›k aç›lm›yorsa, penetran kafatas› lezyo-nu, kafa kaidesinde deprese fraktür, konfüze, ajite görünümün varl›¤› yüksek risk faktörleri grubundad›r ve ileri görüntüleme yöntemleriyle tetkiki gerekli k›lmaktad›r (14).
Bilgisayarl› beyin tomografisi (BBT) en s›k istenen tetkiktir.
Travma sonras›nda 2. saatte halen GKS 15’in alt›nda ise, kusma hali sürüyorsa, kafa kaidesinde k›r›k varsa, vaka 65 yafl üzerin-de ise, yaya olarak kaza geçirildiyse, düflme yüksekli¤i 1 metre veya 5 basamak ise BBT istemek için riskler oluflmufl demektir (15). En ileri tetkik olarak sunulan pozitron emisyon tomografi-sinde (PET) ise progresif Wallerian dejenerasyon gibi progresif glukoz metabolizmas› kayb› daha net gösterilebilmektedir (16). TBH de¤erlendiriminde özürlülük (Disability) ölçekleri fizik-sel özürle birlikte biliflfizik-sel davran›fl bozukluklar›n› de¤erlendir-mek için yararl›d›r. Biliflsel davran›fllar›n kapsam›nda iletiflim ya-ni konuflma, lisan, anlama, psikososyal davran›fl özellikleri, prob-lem çözme ve sentez yapabilme, haf›za ve mental defisitler,
or-FIM + FAM Fonksiyonel Ba¤›ms›zl›k Ölçütü (Functional Independence Measure) Fonksiyonel De¤erlendirme Ölçütü (Functional Assessment Measure) DRS Özürlülük De¤erlendirim Skalas› (Disability Rating Scale)
MMSE Mini Mental Durum De¤erlendirimi (Mini Mental State Examination)
RLALCFS Rancho Los Amigos Biliflsel ‹fllev Skalas› (Rancho Los Amigos Levels of Cognitive Functioning Scale) NRS Nörodavran›flsal De¤erlendirim Skalas› (Neurobehavioural Rating Scale)
Ajite Davran›fl Skalas› (Agitated Behaviour Scale) TTaabblloo 66:: ÖÖzzüürrllüüllüükk ((DDiissaabbiilliittyy)) ÖÖllççeekklleerrii
M
Moottoorr FFoonnkkssiiyyoonn BBiilliiflflsseell FFoonnkkssiiyyoonn
KEND‹NE BAKIM KOMUN‹KASYON
a) Yemek yeme r) Anlama
b) ‹tinal› bak›m s) ‹fade etme
c) Banyo yapma t) Okuma
d) Giyinme (üst taraf) u) Yazma
e) Giyinme (alt taraf) v) Konuflma/ak›lc›, ak›c›
f) Tuvalet ihtiyac› PS‹KOSOSYAL ADAPTASYON
g) Yutma fonksiyonu • Sosyal iletiflim
• Emosyonel durum
SF‹NKTER KONTROLÜ • Limitasyonlara adaptasyon
h) Mesane kontrolü • ‹fl alabilme
i) Barsak kontrolü
MOB‹L‹ZASYON/TRANSFER B‹L‹fiSEL FONKS‹YON
j) Yatak, iskemle, tekerlekli sandalye • Problem çözebilme
k) Tuvalet • Haf›za
l) Dufl, banyo • Oryantasyon
m) Araba • Dikkat
n) Yürüme/Tekerlekli sandalye aktivitesi • Emniyeti sa¤layabilme o) Merdiven
p) Topluma girifl
7. Tam ba¤›ms›z (Emniyetlice)
6. Modifiye ba¤›ms›zl›k (Zamana, cihaza ba¤›ml›) Modifiye ba¤›ml›l›k 5. Gözetim
4. Minimal yard›m (performans %75 ve ↑)
3. Orta dercede yard›m (performans %74-%50) Tam ba¤›ml›l›k 2. Maksimal Yard›m (performans %19-25)
1. Tam yard›m (performans %25 ↓)
FIMTM: Guide for the uniform data set for medical rehabilitation, Version 5.0, Buffalo, NY 14214 FAM: Santa Clara Valley Medical Center, 751 S. Bascom Avenue, San Jose, CA 95128
TTaabblloo 77:: FFoonnkkssiiyyoonneell BBaa¤¤››mmss››zzll››kk ÖÖllççüüttüü ((FFIIMM)) vvee FFoonnkkssiiyyoonneell DDee¤¤eerrlleennddiirriimm ÖÖllççüüttüü ((FFAAMM))
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(Özel Ek B):B530-34 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(Supl B):B30-34
Jale Meray Travmatik Beyin Hasar›nda De¤erlendirme
33
yantasyon ve bellekte bozukluklarla dikkat zay›fl›¤› say›labilir. Biliflsel davran›fl skalalar› motor aktivitelerin etkileniflini de yan-s›tabilmektedir, zira biliflsel de¤erler ve aktivitelerdeki baflar› birbirinden ayr›lmaz bir performans bütününü teflkil eder.
Özürlülük ölçekleri içinde en s›k kullan›lan (Tablo 6) Fonksi-yonel Ba¤›ms›zl›k Ölçütü (FIM) ve 1990’l› y›llarda ilave edilen 12 parametreyle sa¤lanan Fonksiyonel De¤erlendirim Ölçütü (FAM) modifikasyonudur (Tablo 7) (17).
TBH de¤erlendiriminde kullan›lan tüm ölçekler; Engellilik (Handicap) ölçekleri de dahil olmak üzere 3 grup faktörün etki-si alt›ndad›r (18):
a-Aktivitenin düzeyi b-Subjektif iyi hissetme c-Olaya kat›l›m
Bu ba¤lamda ölçeklere yönelik de¤erlendirim yapan son li-teratürlerde TBH’de de¤erlendirimin hastan›n günlük yaflam ak-tiviteleri çerçevesinde daha do¤ru oldu¤unu savunmaktad›r. Nöropsikolojik testlere göre hastalar› günlük yaflam aktivitele-rindeki beceri düzeyleri do¤rultusunda takip etmenin motor, fonksiyonel ve biliflsel becerileri takipte daha do¤ru ve güveni-lir sonuç verebilece¤i fikri yayg›nlaflmaktad›r (19).
K
Ka
ay
yn
na
ak
klla
ar
r
1. Miller JD, Pentland B, Berrol S. Early Evaluation and Management. In Rosenthal M, Griffith ER, Bond MR, Miller JD, editors. Rehabilita-tion of the Adult and Child with Traumatic Brain Injury. FA Davis Company, Philadelphia, 1990.
2. Shewmon DA. A critical analysis of conceptual domains of the ve-getative state: sorting fact from fancy. NeuroRehabilitation 2004;19(4):343-7.
3. Ashwal S. Pediatric vegetative state: epidemiological and clinical issues. NeuroRehabilitation 2004;19(4):349-60.
4. Miller JD, Pentland B, Berrol S. The Neurologic Evaluation. In Ro-senthal M, Griffith ER, Bond MR, Miller JD, editors. Rehabilitation of the adult and child with traumatic brain injury. FA Davis Company, Philadelphia; FA Davis Company: 1990.
5. Katz DI, Alexander MP. Traumatic brain injury. Predicting course of recovery and outcome for patients admitted to rehabilitation. Arch Neurol 1994;51(7):661-70.
6. Jennett B, Teasdale G. Aspects of coma after severe head injury. Lancet 1977 23;1(8017):878-81.
7. Watts DD, Hanfling D, Waller MA, Gilmore C, Fakhry SM, Trask AL. An evaluation of the use of guidelines in prehospital management of brain injury. Prehosp Emerg Care 2004;8(3):254-61.
8. Duff MC, Proctor A, Haley K. Mild traumatic brain injury (MTBI): as-sessment and treatment procedures used by speech-language pat-hologists (SLPs). Brain Inj 2002;16(9):773-87.
9. Levin HS, O'Donnell VM, Grossman RG. The Galveston Orientation and Amnesia Test: A practical scale to assess cognition after head injury. J Nerv Ment Dis 1979;167:675–84.
10. Alderso AL, Novack TA. Measuring recovery of orientation during acute rehabilitation for traumatic brain injury: value and expecta-tions of recovery. J Head Trauma Rehabil 2002;17(3):210-9. 11. Ponsford J, Willmott C, Rothwell A, Kelly AM, Nelms R, Ng KT. Use
of the Westmead PTA scale to monitor recovery of memory after mild head injury. Brain Inj 2004;18(6):603-14.
12. Woertgen C, Rothoerl RD, Brawanski A. Early S-100B serum level correlates to quality of life in patients after severe head injury. Bra-in Inj 2002;16(9):807-16.
13. Savola O, Hillbom M. Early predictors of post-concussion symptoms in patients with mild head injury. Eur J Neurol 2003;10(2):175-81. 14. Glauser J. Head injury: which patients need imaging? Which test is
best? Cleve Clin J Med 2004;71(4):353-7.
15. Parizel PM, Van Goethem JW, Ozsarlak O, Maes M, Phillips CD. New developments in the neuroradiological diagnosis of craniocerebral trauma. Eur Radiol 2005;15(3):569-81.
16. Laureys S. Functional neuroimaging in the vegetative state. Neuro-Rehabilitation 2004;19(4):335-41.
17. Mcpherson K, Berry A, Pentland B. Relationships Between Cogniti-ve Impairments and Functional Performance After Brain Injury, as Measured by the Functional Assessment Measure (FIM+FAM). Ne-uropsychological Rehabilitation 1997;7:241-57.
18. Corrigan JD, Bogner J. Latent factors in measures of rehabilitati-on outcomes after traumatic brain injury. J Head Trauma Rehabil 2004;19(6):445-58.
19. Linden A, Boschian K, Eker C, Schalen W, Nordstrom CH. Assess-ment of motor and process skills reflects brain-injured patients' ability to resume independent living better than neuropsychologi-cal tests. Acta Neurol Scand 2005;111(1):48-53.
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(Özel Ek B):B530-34 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(Supl B):B30-34 Jale Meray
Travmatik Beyin Hasar›nda De¤erlendirme
