Etik liderlik ve örgütsel adalet algısının çalışanların örgütsel sinizm davranışlarına etkisi üzerine bir sağlık kuruluşunda uygulama

T.C.

İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

ETİK LİDERLİK VE ÖRGÜTSEL ADALET ALGISININ

ÇALIŞANLARIN ÖRGÜTSEL SİNİZM DAVRANIŞLARINA

ETKİSİ ÜZERİNE BİR SAĞLIK KURULUŞUNDA UYGULAMA

İŞLETME ANABİLİM DALI

DOKTORA TEZİ

Hazırlayan

Perihan ABAY

Tez Danışmanı

Prof. Dr. Orhan İŞCAN

TEZ TANITIM FORMU

ADI SOYADI : Perihan ABAY

TEZİN DİLİ : Türkçe

TEZİN ADI : Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Algısının Çalışanların Örgütsel Sinizm Davranışlarına Etkisi Üzerine Bir Sağlık Kuruluşunda Uygulama.

ENSTİTÜ : İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

ANABİLİM DALI : İşletme.

TEZİN TÜRÜ : Doktora

TEZİN TARİHİ : .11/11/2019

SAYFA SAYISI : 172

TEZ DANIŞMANI : Prof. Dr. Orhan İŞCAN

DİZİN TERİMLERİ : Lider, Liderlik, Etik Liderlik, Örgütsel Adalet, Örgütsel Sinizm.

TÜRKÇE ÖZET : Bu tez, etik liderlik ve örgütsel adalet algısının çalışanların örgütsel sinizm davranışlarına etkilerinin neler olduğuna yönelik, alan uygulamalı bir çalışmadır.

DAĞITIM LİSTESİ : 1. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü YÖK Ulusal Tez Merkezine

T.C.

İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

ETİK LİDERLİK VE ÖRGÜTSEL ADALET ALGISININ

ÇALIŞANLARIN ÖRGÜTSEL SİNİZM DAVRANIŞLARINA

ETKİSİ ÜZERİNE BİR SAĞLIK KURULUŞUNDA UYGULAMA

İŞLETME ANABİLİM DALI

DOKTORA TEZİ

Hazırlayan

Perihan ABAY

Tez Danışmanı

Prof. Dr. Orhan İŞCAN

BEYAN

Bu tezin hazırlanmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğu, başkalarının çalışmalarından yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğu, kullanılan verilerde herhangi tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez olarak sunulmadığını beyan ederim.

Perihan ABAY …./…../ 2019

T.C.

İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE

Perihan ABAY’ın “Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Algısının Çalışanların Örgütsel Sinizm Davranışlarına Etkisi Üzerine Bir Sağlık Kuruluşunda Uygulama” adlı tez çalışması, jürimiz tarafından İŞLETME Anabilim Dalında DOKTORA tezi olarak kabul edilmiştir.

Başkan _{Prof. Dr. Orhan İŞCAN} (Danışman)

Üye

Prof. Dr. İzzet GÜMÜŞ

Üye

Prof. Dr. Mustafa KARA

Üye

Prof. Dr. Kenan AYDIN

Üye

Doç. Dr. Mustafa Zahit SERARSLAN

ONAY

Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. ... / ... / 2019

Prof. Dr. İzzet GÜMÜŞ Enstitü Müdürü

I

Bu çalışmanın amacı, etik liderlik ve örgütsel adalet algısının çalışanların örgütsel sinizm davranışlarına etkisinin belirlenmesidir. Dolayısıyla bu çalışmada, işletmelerde bulunan yöneticilerin davranışlarının etik değerlere uygun olup olmadığı, yöneticilerin örgütsel adalete ne derecede önem verdikleri ve işletmelerdeki örgütsel sinizmin ne derecede bulunduğu araştırılmıştır.

Toplumsal ilişkilerin ana kaynağını oluşturan değerleri kurallar ve normların iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış olmasını araştıran felsefe etik olmaktadır. Etik olgusu, bireylerin kişisel olarak yapmış oldukları tercihler ışığındaki seçimlerini, dünya görüşlerini ve ahlaki davranışlarını ifade etmektedir. Liderlik ise; çalışan bireylerin paylaşmış oldukları vizyona katkıda bulunmalarını sağlayan yönetim yaklaşımı olarak ifade edilebilir. Bu kapsamda etik liderler adil, hakkaniyetli ve dürüst kişilerdir. Dolayısıyla etik liderlik de işletmenin amaçlarına ulaşmaya çalışırken yürürlükte olan yönetmelik, yasa ve siyasi unsurlara uygun olan davranış şekillerinde bulunmaları olarak tanımlanır.

Örgütsel adalet, çalışanların gün geçtikçe önem verdiği bir kavram olmaktadır. İşletmelerde örgütsel adalet düşüncesinin uygulanması konusu üzerinde işletmeler önemle durmaktadır. İşletmelerde örgütsel adalet uygulamaları, çalışanların çalışma ortamındaki adalet duygusunu algılama şekillerinin, davranış ve tutumlarını ne düzeyde etkilediğine yönelik olmaktadır. Dolayısıyla çalışanların işletmede uzun süre çalışmaları ve gündemde olmaları sebebiyle çalışanlar, adaletin uygulanması konusunda oldukça hassas olmaktadırlar. Örgütsel adalet, çalışanların işletme tarafından kendilerine adil davranıldığına yönelik bakış açılarını ortaya koymaktadır. Örgütsel adaletin sağlanamadığı ortamlarda ise örgütsel sinizm ortaya çıkmaktadır. Örgütsel sinizm, işletmeye ve çalışanlara doğrudan geliştirilen olumsuz ve negatif tutumlar olarak tanımlanabilir. Örgütsel sinizmin ortaya çıkmasında etik liderlerin adaletli davranmaması, işletme politikalarının doğru uygulanmaması, çalışanların özelliklerine dikkat edilmemesi vb. gibi durumlar yatmaktadır. Dolayısıyla bu çalışma ile etik liderlik ve etik liderlerin sergilemiş oldukları örgütsel adaletin, örgütsel sinizme etkileri ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Yapılan bu araştırma için hazırlanan ölçeklerde Sağlık Bakanlığı İstanbul Kanuni Sultan Süleyman Eğitim ve Araştırma Hastanesinde görev yapan toplam 2802 kişi çalışmanın evrenini oluşturmaktadır. Dolayısıyla çalışma kapsamında; Demografik özellikler, etik liderlik ölçeği, örgütsel adalet ölçeği ve örgütsel sinizm ölçeği kullanılmıştır.

II

Yapılan regresyon analizleri sonucunda, bilişsel boyut ile etik liderlik ve örgütsel adalet boyutları arasındaki ilişkide; bilişsel boyutun iletişimsel etik ve bilgisel adalet alt boyutlarından etkilendiği tespit edilmiştir. Dolayısıyla, sağlık kurumlarında çalışanların örgütsel adalet algılarına yönelik tutumları, bireylerin amaçları ve etik lider, örgütsel adalet, örgütsel sinizm kişiliklerinin çalıştıkları işletmeler ile uyumlu hale getirilmesi, örgütsel adalet algısının arttırılarak örgütsel sinizm algısını azaltmada yardımcı olabilir.

Regresyon analizleri sonucunda, davranışsal boyut ile etik liderlik ve örgütsel adalet boyutları arasındaki ilişkide; davranışsal boyutun iklimsel etik alt boyutundan etkilendiği tespit edilmiştir. Etik liderlik davranışlarının örgütsel adalet algısını etkilediği göz önünde bulundurularak sağlık kurumu yöneticilerinin etik liderlik davranışı sergileme düzeylerinin geliştirilmesi için eğitimlerin verilmesi yararlı olabilir. Anahtar Sözcükler: Lider, Liderlik, Etik Liderlik, Örgütsel Adalet, Örgütsel Sinizm.

III

The aim of this study is to determine the effect of ethical leadership and organizational justice perception on organizational cynicism behaviors of employees. Therefore, in this study, whether the behaviors of the managers in enterprises are appropriate to ethical values, the importance of managers to organizational justice and the degree of organizational cynicism in enterprises are investigated.

Philosophy, which investigates the values, norms and norms that are the main sources of social relations, is good or bad, true or false. The concept of ethics refers to the choices of the individuals in the light of their personal choices, their world views and their moral behaviors. Leadership; It can be expressed as a management approach that enables employees to contribute to the vision they share. In this context, ethical leaders are fair, equitable and honest. Therefore, ethical leadership is defined as the way in which the business is in compliance with the regulations, laws and political elements that are in force while trying to achieve the objectives of the enterprise.

Organizational justice is a concept that employees give importance to day by day. Businesses have an important role in the implementation of organizational justice thinking. Organizational justice practices in enterprises, the way employees perceive the sense of justice in the work environment, behaviors and attitudes are affected to what extent. Therefore, due to the fact that the employees work for a long time in the business and are on the agenda, the employees are very sensitive about the implementation of justice. Organizational justice sets out the perspectives that employees are treated fairly by the business.

Organizational cynicism occurs in environments where organizational justice cannot be achieved. Organizational cynicism can be defined as negative and negative attitudes developed directly to the enterprise and employees. In the emergence of organizational cynicism, ethical leaders should not act in a fair manner; there are such cases. In this study, it has been tried to reveal the effects of organizational leadership on organizational cynicism by the ethical leadership and ethical leaders.

In the scales prepared for this research, a total of 2802 people working in the Istanbul Kanuni Sultan Süleyman Training and Research Hospital constitute the universe of the study. Therefore; Demographic characteristics, ethical leadership scale, organizational justice scale and organizational cynicism scale were used.

As a result of the regression analysis, the relationship between cognitive dimension and ethical leadership and organizational justice dimensions; cognitive

IV

dimension was affected by communicative ethics and informational justice sub-dimensions. Therefore, the attitudes of employees in health institutions towards organizational justice perceptions, harmonization of individuals' goals and personalities with the enterprises they work for can help to decrease the perception of organizational cynicism by increasing the perception of organizational justice.

As a result of regression analysis, the relationship between behavioral dimension and ethical leadership and organizational justice dimensions; It was determined that the behavioral dimension was affected by the climatic ethics sub-dimension. Considering that ethical leadership behaviors affect the perception of organizational justice, it may be useful to give trainings to improve the level of ethical leadership behaviors of health institution managers.

Key Words: Leader, Leadership, Ethical Leadership, Organizational Justice, Organizational Cynicism.

V

GİRİŞ ... 1

BİRİNCİ BÖLÜM ... 4

LİDERLİK VE ETİK ... 4

1. LİDERLİK KAVRAMI, ÖNEMİ VE YAKLAŞIMI ... 4

1.1. Lider Kavramı... 4

1.2. Liderlik Kavramı ... 6

1.3. Liderliğin Amacı ... 8

1.4. Liderliğin Önemi ... 9

1.4.1. Çalışanlar Açısından Liderliğin Önemi ... 9

1.4.2. Bireyler Açısından Liderliğin Önemi ...10

1.4.3. Gruplar Açısından Liderliğin Önemi ...11

1.4.4. İşletmeler Açısından Liderliğin Önemi ...11

1.4.5. Toplum Açısından Liderliğin Önemi ...13

1.5. Liderlik Yaklaşımları ...14

1.5.1. Davranışsal Yaklaşım ...15

1.5.1.1. Ohio State Üniversitesi Liderlik Araştırmaları ...16

1.5.1.2. Michigan Liderlik Çalışmaları ...17

1.5.1.3. Likert’in Sistem 4 Modeli ...18

1.5.1.4. Blake ve Mouton’un Yönetim Biçimleri Yaklaşımı ...21

1.5.1.5. Gregor’un X ve Y Teorisi ...22

1.5.2. Özellikler Yaklaşımı ...24

1.5.3. Durumsallık Yaklaşımları ...25

1.5.3.1. Fidler’in Koşulsallık Kuramı ...27

1.5.3.2. Yol-Amaç Kuramı ...29

1.5.3.3. Hersey- Blanchard’ın Durumsallık Modeli ...30

1.6. ETİK İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ...32

1.6.1. ETİK KAVRAMI ...32

1.6.2. ETİĞİN AMACI ...34

1.6.3. ETİĞİN ÖNEMİ ...35

1.6.3.1. İşletmeler Açısından Etiğin Önemi ...36

1.6.3.2. Çalışanlar Açısından Etiğin Önemi ...37

1.6.3.3. Toplum Açısından Etiğin Önemi...38

1.6.4. ÖRGÜTSEL VE MESLEKİ ETİK KAVRAMLARI ...38

1.6.4.1. Örgütsel Etik Kavramı ...39

VI

1.6.5. ETİK DAVRANIŞ İLKELERİ ...43

1.6.5.1. Sadakat ...44 1.6.5.2. Erdemlilik ...45 1.6.5.3. Dürüstlük ...46 1.6.5.4. Sorumluluk ...46 1.6.5.5. Sözünde Durmak ...48 1.7. ETİK LİDERLİK ...48

1.7.1. ETİK LİDER KAVRAMI ...49

1.7.2. ETİK LİDERLİK KAVRAMI ...50

1.7.3. ETİK LİDERLİĞİN ÖNEMİ ...51

1.7.4. ETİK LİDERLİK DAVRANIŞLARI ...52

1.7.5. ETİK LİDERLİĞİN İLKELERİ ...54

1.7.6. ETİK OLMAYAN DAVRANIŞLAR ...54

1.7.7. ETİK LİDERLİK ÜZERİNDEKİ DURUMSAL FAKTÖRLER ...54

1.7.7.1. Ahlaki Yoğunluk ...55

1.7.7.2. İşletmedeki Etik Ortam ...56

1.7.7.3. Etik Açıdan Rol Model Olma ...58

İKİNCİ BÖLÜM ...59

ÖRGÜTSEL ADALET ...59

2.1. ADALET İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ...59

2.1.1. Adalet Kavramı ...59

2.1.2. Adaletin Önemi ...60

2.1.3. Adaletin Unsurları...61

2.2. ÖRGÜTSEL ADALET İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ...61

2.2.1. Örgütsel Adalet Kavramı ...62

2.2.2. Etkileşimsel Adalet ...63

2.2.3. İşlemsel Adalet ...64

2.2.4. Dağıtım Adaleti ...65

2.3. ÖRGÜTSEL ADALET MODELLERİ ...65

2.3.1. Adalet Algısı Modeli ...66

2.3.2. Kişisel Çıkar Modeli ...67

2.3.3. Grup Değer Modeli ...68

2.3.4. Bilişsel Yönelme Modeli ...68

2.4. ÖRGÜTSEL ADALET KURAMLARI ...69

2.4.1. Tepkisel (Reaktif) İçerik Teorileri ...69

2.4.1.1. Adams’ın Eşitlik Kuramı ...70

2.4.1.2. Homans’ın Dağıtım Adaleti Kuramı ...71

2.4.1.3. Crosby’nin Göreceli Mahrumiyet Kuramı ...72

2.4.3.4. Walster ve Berscheid’in Eşitlik Kuramı Versiyonları ...72

2.4.2. Tedbiri (Proaktif) İçerik Kuramı ...73

2.4.2.1. Adalet Güdüsü Kuramı ...73

2.4.2.2. Adalet Yargı Kuramı ...74

2.4.3. Tedbiri (Proaktif)Süreç Kuramı ...74

2.4.4. Tepkisel (Reaktif) Süreç Teorisi ...75

2.5. ALGILANAN ÖRGÜTSEL ADALETİ ETKİLEYEN ÖZELLİKLER ...75

2.5.1. Kişisel Özellikler ...76

VII

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ...78

ÖRGÜTSEL SİNİZM ...78

3.1. SİNİZM KAVRAMI VE GELİŞİMİ ...78

3.1.1. Sinizm Kavramı ...78

3.1.2. Sinizmin Tarihi Gelişimi ...80

3.1.3. Sinizm Felsefesinin Özellikleri ...81

3.2. ÖRGÜTSEL SİNİZM KAVRAMI, ÖNEMİ VE NEDENLERI ...82

3.2.1. Örgütsel Sinizm Kavramı ...83

3.2.2. Örgütsel Sinizmin Önemi...84

3.2.3. Örgütsel Sinizmin Nedenleri ...84

3.3. ÖRGÜTSEL SİNİZMİN TÜRLERİ ...85

3.3.1. Çalışan Sinizmi ...85

3.3.2. Kişilik Sinizmi ...86

3.3.3. İş Sinizmi ...87

3.3.4. Örgütsel Değişim Sinizmi ...87

3.3.5. Toplumsal Sinizm ...88

3.4. ÖRGÜTSEL SİNİZMİN BOYUTLARI ...89

3.4.1. Örgütsel Sinizmin Bilişsel Boyutu ...89

3.4.2. Örgütsel Sinizmin Duyuşsal Boyutu ...90

3.4.3. Örgütsel Sinizmin Davranışsal Boyutu ...90

3.5. ÖRGÜTSEL SİNİZMİN BELİRLEYİCİLERİ ...91

3.5.1. Bireysel Açıdan Belirleyiciler ...92

3.5.2. Örgütsel Açıdan Belirleyiciler ...92

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ...94 ARAŞTIRMANIN METODOLOJİSİ ...94 4.1. ARAŞTIRMANIN AMACI ...94 4.2. ARAŞTIRMANIN ÖNEMİ ...94 4.3. ARAŞTIRMA KAPSAMI ...95 4.4. ARAŞTIRMANIN PROBLEMİ ...95 4.5. ARAŞTIRMANIN MODELİ ...96 4 6. ARAŞTIRMA SINIRLILIKLARI ...97

4.7. ARAŞTIRMA EVRENİ İLE ÖRNEKLEM BÜYÜKLÜĞÜ ...97

4.9. ARAŞTIRMANIN BOYUTLARI VE FAKTÖR ANALİZİ ...98

4.10. ARAŞTIRMANIN HİPOTEZLERİ ...98

4.11. ARAŞTIRMADA KULLANILAN ÖLÇEKLER ... 100

4.12. ARAŞTIRMANIN VERİ TOPLAMA TEKNİKLERİ ... 101

4.13. GÜVENİLİRLİK ANALİZİ ... 101

4.14. DEMOGRAFİK ÖZELLİKLER ... 103

4.14.1. Cinsiyet Değişkenine Ait Bulgular ... 103

4.14.2. Yaş Değişkenine Ait Bulgular ... 103

4.14.3. Eğitim Düzeyi Değişkenine Ait Bulgular ... 104

4.14.4. Çalışma Süresi Değişkenine Ait Bulgular ... 105

4.15. FAKTÖR ANALİZİ ... 105

4.15.1. Etik Liderlik Ölçeği İçin Yapılan Faktör Analizi ... 106

4.15.2. Örgütsel Adalet Ölçeği İçin Yapılan Faktör Analizi ... 107

4.15.3. Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan Faktör Analizi ... 108 4.15.4. Çalışmada Kullanılan Ölçekler İçin Yapılmış Olan Faktör Analizinin

VIII

Sonuçları ... 109

4.16. VARYANS ANALİZİ ... 110

4.16.1. Cinsiyet ile Çalışmanın Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 110

4.16.1.1. Cinsiyet Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeği Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 111

4.16.1.2. Cinsiyet Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeği Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 112

4.16.1.3. Cinsiyet Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 113

4.16.2. Yaş Değişkeni ile Çalışmanın Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 113

4.16.2.1. Yaş Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçekleri Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 114

4.16.2.2. Yaş Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 115

4.16.2.3. Yaş Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 116

4.16.3. Eğitim Durumu Değişkeni ile Çalışmanın Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 116

4.16.3.1. Eğitim Durumu Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 117

4.16.3.2. Eğitim Durumu Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 118

4.16.3.3. Eğitim Durumu Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 119

4.16.4. Çalışma Süresi Değişkeni ile Çalışmanın Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 120

4.16.4.1. Çalışma Süresi Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 120

4.16.4.2. Çalışma Süresi Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 121

4.16.4.3. Çalışma Süresi Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeğinin Alt Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 122

4.17. KORELASYON ANALİZİ ... 122

4.18. REGRESYON ANALİZİ ... 124

4.18.1. Bilişsel Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasındaki İlişki İçin Regresyon Analizi ... 125

4.18.2. Duyuşsal Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasındaki İlişki İçin Regresyon Analizi ... 127

4.18.3. Davranışsal Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasındaki İlişki İçin Regresyon Analizi ... 129

BEŞİNCİ BÖLÜM ... 131

TARTIŞMA, SONUÇ VE ÖNERİLER ... 131

5.1. TARTIŞMA ... 131

5.2. SONUÇLAR ... 134

5.3. ÖNERİLER ... 134

KAYNAKÇA ... 143 EKLER ... -

IX

EK-A DEMOGRAFİK ÖZELLİKLER ... - EK-B ETİK LİDERLİK ÖLÇEĞİ ... - EK-C ÖRGÜTSEL ADALET ÖLÇEĞİ ... - EK-D ÖRGÜTSEL SİNİZM ÖLÇEĞİ ... - EK-E ANKET İZİN DİLEKÇESİ………- EK-F ETİK KURUL KARAR ÖRNEĞİ……….-

X

KISALTMALAR LİSTESİ

A.G.E. : ADI GEÇEN ESER

C.Ü.

CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ

ELÖ

ETİK LİDERLİK ÖLÇEĞİ

İ.İ.B.F.

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ

KAREFAD

KARATEKİN EDEBİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ

KTÜ

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ

LDTA

LİDER DAVRANIŞLARI TANIM ANKETİ

LTD.

LİMİTED

ÖAÖ

_{ÖRGÜTSEL ADALET ALGISI}

ÖSÖ

_{ÖRGÜTSEL SİNİZM ÖLÇEĞİ}

S. : SAYFA

SBE

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

SPSS : STATİSTİCAL PACKAGE FOR THE SOCİAL SCİENCES

SS. : SAYFALAR

ŞTİ.

ŞİRKETİ

T.C.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

vb. : VE BENZERİ

XI

TABLOLAR LİSTESİ

SAYFA Tablo-1 Güvenilirlik Seviyelerine Yönelik Örneklem Miktarı ve Evren Büyüklüklerinin

Belirlenmesi ...97

Tablo-2 Araştırma Değişkenleri ve Araştırmanın Boyutları ...98

Tablo-3 Araştırmanın Hipotezleri ...99

Tablo-4 Güvenilirlik Katsayısı Tablosu ... 102

Tablo-5 Güvenilirlik Analizine Yönelik Elde Edilen Sonuçlar ... 102

Tablo-6 Cinsiyet Değişkeni Frekans Tablosu ... 103

Tablo-7 Yaş Değişkeni Frekans Tablosu ... 103

Tablo-8 Eğitim Düzeyi Değişkeni Frekans Tablosu ... 104

Tablo-9 Çalışma Süresi Değişkeni Frekans Tablosu ... 105

Tablo-10 Etik Liderlik Ölçeği İçin Yapılan Faktör Analizi Tablosu ... 106

Tablo-11 Örgütsel Adalet İçin Yapılan Faktör Analizi Tablosu ... 107

Tablo-12 Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan Faktör Analizi Tablosu ... 108

Tablo-13 Çalışmada Kullanılan Ölçekler İçin Yapılmış Olan Faktör Analizinin Sonuçları ... 109

Tablo-14 Cinsiyet Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeği İçin Yapılan F- Testi Tablosu 111 Tablo-15 Cinsiyet ile Örgütsel Adalet Ölçeği İçin Yapılan F-Testi Tablosu ... 112

Tablo-16 Cinsiyet Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan F-Testi Tablosu ... 113

Tablo-17 Yaş Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçekleri İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 114

Tablo-18 Yaş Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 115

Tablo-19 Yaş Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 116

Tablo-20 Eğitim Durumu Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 117

Tablo-21 Eğitim Durumu Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 118

Tablo-22 Eğitim Durumu Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 119

Tablo-23 Çalışma Süresi Değişkeni ile Etik Liderlik Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 120

XII

Tablo-24 Çalışma Süresi Değişkeni ile Örgütsel Adalet Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 121 Tablo-25 Çalışma Süresi Değişkeni ile Örgütsel Sinizm Ölçeği İçin Yapılan Varyans Analizi Tablosu ... 122 Tablo-26 Korelasyon Katsayısı Yorum Tablosu ... 123 Tablo-27 Araştırmanın Düzeyleri Arasındaki Korelasyon Katsayıları ... 123 Tablo-28 Bilişsel Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 125 Tablo-29 Regresyon Sembollerinin Karşılıkları ... 126 Tablo-30 Duyuşsal Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 127 Tablo-31 Regresyon Sembollerinin Karşılıkları ... 128 Tablo-32 Davranışsal Boyut ile Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Düzeyleri Arasında Bulunan İlişki ... 129

XIII

ŞEKİLLER LİSTESİ

SAYFA Şekil-1 Liderlik Sürecini Etkileyen Değişkenler (Durumsallık Yaklaşımı) ...27 Şekil-2 Ahlaki Yoğunluk ...56 Şekil-3 Etik Liderlik, Örgütsel Adalet Algısı ve Çalışanların Örgütsel Sinizm Davranışları İlişkisi ...96

XIV

Doktora Tez sürecinde İstanbul Gelişim Üniversitesi’ndeki eğitimimi tamamlamam konusunda deneyimlerini, desteklerini ve katkılarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Sayın Prof. Dr. Orhan İŞCAN hocama katkılarından dolayı şükranlarımı sunuyorum.

Çalışmalarım esnasında yardımlarını, bilgi ve birikimlerini eksik etmeyen değerli hocalarım; Sayın Prof. Dr. İzzet GÜMÜŞ, Doç. Dr. Mustafa Zahit SERARSLAN’a teşekkürlerimi sunarım. Doktora savunma jürisinde bulunan Sayın Prof. Dr Kenan AYDIN, Sayın Prof. Dr. Mustafa KARA hocalarımada katkılarından dolayı teşekkürederim. Aynı zamanda İstanbul Gelişim Üniversitesi’nde ders aldığım hocalarımada teşekkürü bir borç bilerek katkılarından dolayı şükranlarımı sunarım. Doktora tezimin araştırma bölümünde benden yardımlarını ve desteklerini esirgemeyen İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü Yönetimine, doktora tezimin araştırma bölümünde kullanılmak üzere anketlerin uygulama ve toplama aşamasında yardımlarını ve desteklerini esirgemeyen İstanbul S. B Kanuni Sultan Süleyman Hastanesi Yönetimine ve değerli çalışanlarına teşekkürü bir borç bilirim.

Hayatımın her evresinde hep bir adım ötede olmamı sağlayan, bana her konuda güvenen, üzerimde büyük emeği olan ve başarılarımın baş kahramanı kıymetli anneme, babama, kız kardeşlerime, erkek kardeşime, değerli büyüklerime ve yakın dostlarıma en içten dileklerimle teşekürlerimi sunarım.

Hak ettiğim tüm güzelliklerin ötesinde ömrüm içerisinde yaşadığım annelik duygusunun en güzel ve özel örneği olan canım oğlum Servet Alperen Kurnaz’ a bu tez çalışmamı armağan ederim.

Saygılarımla, Perihan ABAY

1 GİRİŞ

İşletmelerde, insan faktörü önemli bir rekabet aracı olarak görülmekle birlikte, çalışanların belirlenmiş hedefler ışığında yönetilmesi gerekliliği sonucunda liderlik ortaya çıkmıştır. Çalışan bireylerin işletmeler açısından rekabet avantajına dönüştürülmesi için işletmeler ile çalışanlar arasında olumlu bir şekilde bağ kurabilmeleri gerekmektedir. Liderlerin, işletmelerde sahip oldukları etik liderlik özellikleri, örgütsel adaleti sağlama düzeyleri ve sahip olmuş oldukları otoriteyi kullanma şekilleri çalışan bireyleri etkilemektedir. Çalışanlar tarafından rol model olarak alınan liderlerin, işletmenin etik ilkeleriyle de çelişmemesi gerekmektedir. Liderlerin etik olabilmesi için de bütün çalışanlara aynı ilkeler ve kurallar çerçevesinde davranması gerekmektedir.

İşletmelerin temel amaçları, işletme bünyesinde bulunan bütün kaynakların işletmenin amaçları doğrultusunda verimli ve etkili bir şekilde kullanarak varlığını devam ettirmektir. Örgütsel adalet, işletme yöneticilerinin verdiği kararlar ve kararlarla ilgili olan uygulamaların, işletme içerisindeki çalışanlarca olumlu ya da adil olarak algılanıp algılanmaması olarak ifade edilebilir. Örgütsel adalet kavramı içinde genellikle çalışan bireylerin işletme içindeki görev dağılımları, ücret düzeyleri, çalışma saatlerine uymaları ile birlikte ortaya çıkmaktadır. Bireylerin işletmelerindeki adaleti algılama şekillerini ve bu adalete karşı göstermiş olduğu tepkiler, örgütsel adalet kapsamında incelenmektedir. Dolayısıyla örgütsel adalet olgusu, çalışanları işletmeye yaklaştırmaktadır. Örgütsel adaletsizlik ise, çalışanları işletmelerinden ve birbirlerinden uzaklaştırmaktadır.

Çalışanların örgütsel adalete yönelik olumsuz tutum geliştirmeleri sonucunda örgütsel sinizm ortaya çıkmaktadır. Çalışanların çalışmakta oldukları işletmenin yapmacık olduğuna, doğal olmadığına ve bu işletmelerde örgütsel adaletin olmadığına yönelik inançlarına sinizm denilmektedir. Örgütsel sinizm ise, bireylerin çalışmakta oldukları işletmeye karşı olumsuz tutumlarını içermektedir. İşletmelerde bulunan yöneticiler, kişisel çıkarlarını koruyabilmek amacıyla örgütsel sinizmin ilkelerinden yoksun kalmaktadırlar. Bu da işletme içince gizlenmiş olan hileli davranışlara ve güdülere neden olmaktadır. Örgütsel sinizm algısının ortaya çıkmadan önce meydana gelen belirtilerin yöneticiler tarafından doğru algılanıp algılanmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir. Örgütsel sinizm çalışanlar üzerinde; performans düşüklüğüne, moralin azalmasına, iş memnuniyetsizliğinin artmasına vb. durumlara yol açmaktadır.

2

Bu kapsamda etik liderlik davranışı sergileyen işletme yöneticileri, çalışanların örgütsel adalete yönelik algılarını olumlu yönde etkilemektedirler. İşletmelerde yöneticilerin etik olarak sergiledikleri davranışlar, çalışanların adalet duygusunu, işletmeye ait olduklarını hissetmelerini sağlamakta ve örgütsel sinizmin ortaya çıkmasını önlemektedir. Bu nedenle etik liderlik özelliği sergileyen yöneticilerin işletme içinde ortaya çıkması istenmeyen sinik davranışların ortaya çıkmaması için örgütsel adalet algısını iyi bir şekilde oturtmaları gerekmektedir.

Bu çalışma toplam 4 bölümden oluşmaktadır.

Birinci bölümde; liderlik kavramı içinde lider ve liderlik kavramları, liderliğin amacı ve özellikleri üzerinde durulmuştur. Ardından davranışsal yaklaşım, özellikler yaklaşımı ve durumsallık yaklaşımları olarak adlandırılan liderlik yaklaşımları üzerinde durulmuştur. Daha sonra etik kavramı, etiğin amacı ve önemi ele alınmıştır. Akabinde örgütsel etik ve mesleki etik kavramları tanımlandıktan sonra sadakat, dürüstlük, sorumluluk, sözünde durmak gibi etik davranış ilkeleri ele alınmıştır. Bu bölümde son olarak ise etik lider, etik liderlik kavramları ile etik liderliğin önemi, etik liderlik davranışları, etik liderliğin ilkeleri, etik olmayan davranışlar ve etik liderlik üzerindeki durumsal faktörler incelenmiştir.

İkinci bölümde; örgütsel adalet başlığı altında ilk olarak adalet kavramı açıklanmış, adaletin önemi, unsurları ele alındıktan sonra dünyadaki adalet kavramı algısı incelenmiştir. Ardından örgütsel adaletle ilgili temel kavramlar başlığı altında örgütsel adalet, etkileşimsel adalet, işlemsel adalet ve dağıtımsal adalet kavramları ele alınmıştır. Daha sonra örgütsel adalet modelleri üzerinde durulmuş ve tepkisel (reaktif) içerik teorileri, tedbiri (proaktif) içerik kuramı, tedbiri (proaktif) süreç kuramı ve tepkisel (reaktif) süreç kuramı incelenmiştir. Bu bölümde son olarak algılanan örgütsel adaleti etkileyen kişisel özellikler ile örgütsel ve örgütsel olmayan özellikler ele alınmıştır.

Üçüncü bölümde; örgütsel sinizm başlığı altında ilk olarak sinizm kavramının ne olduğu, tarihsel gelişimi ve sinizm felsefesinin özellikleri ele alınmıştır. Sinizm kavramı tanımlandıktan sonra örgütsel sinizm kavramı açıklanmış ve önemi ile örgütsel sinizmin ortaya çıkış nedenleri incelenmiştir. Daha sonra çalışan sinizmi, kişilik sinizmi, iş sinizmi, örgütsel değişim sinizmi ve toplumsal sinizm olarak ele alınan örgütsel sinizm türleri üzerimde durulmuştur. Ardından örgütsel sinizmin; bilişsel, duyuşsal ve davranışsal boyutları ele alınmış ve son olarak da örgütsel sinizmin bireysel açıdan ve örgütsel açıdan belirleyicileri ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Dördüncü bölümde ise; “Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Algısının Çalışanların Örgütsel Sinizm Davranışlarına Etkisi Üzerine Bir Sağlık Kuruluşunda Uygulama”

3

başlığı altında bir araştırma ortaya konulmuştur. Yapılan anketler sonucunda elde edilen veriler faktör analizi, frekans analizi, anova analizi, korelasyon analizi ile regresyon analizleri yapılarak irdelenmiştir. Analizler neticesinde ortaya çıkan veriler ise sonuç ve öneriler kapsamında ilgili taraflara sunulmuştur.

4

BİRİNCİ BÖLÜM

Liderlik, hedefler ile amaçlara ulaşmak için bilinçli ve düzenli biçimde insanları yönlendirme ve etkileme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. İyi lider, işletmedeki üyelere başarılı olma konusunda kılavuzluk ederken aynı zamanda üyeleri motive ve ikna eden, onlara güven telkin eden kimse olarak ifade edilmektedir. Çağdaş bir liderin etkili ve verimli olması, ileriyi görebilmesi, etik kural ve ilkelere uygun hareket etmesi gerekmektedir. Lider, işletmeyle iletişim içinde olup çalışanların her koşula uyum sağlamasında, güven hissini artırma konusunda ve kendini geliştirme noktasında yardımcı olmak için çaba sarf etmektedir1_{. Liderlik; işletmenin amaçları ile çalışanın}

gereksinimleri ile beklentilerini uyumlaştıran ve bunları davranış haline dönüştürme becerisi bulunduran yönetsel beceriler bütünü olarak da ifade edilmektedir.

Bu bölümde bireyleri belli bir hedefe yönelten kişi olan lider kavramı, grup üyelerini ya da bireyleri amaçlara yöneltme süreci olarak tanımlanan liderlik kavramı, liderliğin amacı, liderliğin çalışanlar, bireyler, gruplar ve işletmeler açısından önemi üzerinde durulacaktır. Ayrıca bu bölümde; davranışsal yaklaşım, özellikler yaklaşımı ve durumsallık yaklaşımları incelenecektir.

1.1. Lider Kavramı

Lider, belli grup üyelerini toplayan ve grup üyelerini grubun hedeflerine yönelten kişi olarak ifade edilmektedir. Liderlik ise bireyleri belli hedeflere yöneltme noktasında ikna kabiliyeti ve örgütsel hedeflere ulaşabilmek adına astlarının gönüllü olarak çabalamalarını sağlayan bir sosyal etkileşim olarak adlandırılmaktadır. Liderlik; iletişimin bulunduğu ortamda, daha öncesinde ortaya çıkmamış hedeflere ulaşmak için yönlendirilmiş kişiler arasında olan etkileşim süreci olarak da ifade edilmektedir. Lider ile grup üyelerinin bir etkileşimi olan liderlik, alınan karar ve yapılan planları bireylerin faaliyete dönüştürmelerine yardımcı olan yetenek ve sanat olarak nitelendirilebilir. Genel bir ifadeyle, bireylerin hedeflere ulaşmak adına bir kişiden etkilenmesi orada liderlik kavramının olduğunu göstermekte çünkü gerçek anlamda liderlik, etkileme becerisiyle ilgili olmaktadır. Liderlik, kişilerin çevrelerinde olan değişiklikleri, farklılıkları kavramasını ve bu durumu aşabilmelerini sağlayan süreç

1 _{S. Mustafa Önen ve Hasibe Gül Kanayran, “Liderlik ve Motivasyon: Kuramsal Bir} Değerlendirme”, Birey ve Toplum Dergisi, 2015, Cilt: 5, Sayı: 10, 44-63, s. 44.

5

olarak ifade edilebilir. Lider kısaca farklılıklara veya değişime karşı neler yapılacağı noktasında karar veren kişi olarak adlandırılmaktadır2_{. Liderler, etkili ve hızlı karar}

alan, bu durumu da uygulamaya yansıtan kişiler olarak varlığını korumaktadır. Kararlılık, sorumluluk ve sosyal uyum yetenekleri gelişmiş kişiler, lider kavramı kapsamına girmektedir.

Liderler, en üst konumda da olsa, sosyal yapıların bir parçası olarak tanımlanabilir. Sosyal yapılar; rollerle ilgili ilişkiler, istikrarlı statü ve normları kapsamaktadır. Normlar gruplardaki etkileşim durumunda meydana gelen ve çalışanların davranışlarını organize eden yaptırımlar olarak ifade edilebilir. Liderlerin davranışları, normlar vasıtasıyla oluşturulmuş yapıların içerisinde yer almakta ve ayrıca normların etkisi altında bulunmaktadır3_{. Liderlerin davranışları kültürden,}

aileden, normlardan etkilendiği için kişileri ardından sürükleme özelliği de bulunmaktadır.

Liderler ve siyasi kişiler, herhangi bir sistem içerisinde demokratik veya otoriter niteliklere sahip olan bireyler olmaktadır. Liderler tarafından alınan kararlar sadece kendilerini değil bazen çok uzun süre işletmenin gelişim aşmalarını şekillendirmektedir. Lider olan birey aldığı kararları bilişsel harita bağlamında kurmaktadır. Lider veya yöneticinin kişisel inançları, ideolojileri, çocukluk yaşamı, duyguları, kişilik özellikleri, belirli zamanlarda belirli kararlar almalarını sağlamaktadır. Liderin karar aldığı zamanlarda çoğunlukla zarar, kriz ve stres yer almaktadır4_.

Liderlik, çalışanları arkasından sürükleyebilme ve çalışanların yerine getirmelerini arzuladığı görevleri kendi inisiyatifleri doğrultusunda ortaklaşa yerine getirebilme sanatı olarak tanımlanabilir. Liderlik, çalışanları sınıflandırma, motive etme ve amaçlar doğrultusunda hedefleri göz önüne alarak yeteneklerin ve becerilerin gelişmesini sağlamaktadır. Başarılı olan yöneticiler başarılı birer lider, başarılı olan lider başarılı birer yönetici olmak zorunda olmamaktadır. Liderlik ve yöneticilik konusunda her iki özelliği de beraberinde taşıyanlar, hayatta başarılı olan kişiler olmaktadır. Kuralları izleyen kişiler ise hiçbir şey yapmak istemeyen yöneticiler olarak

2 _{İskender Tekinay ve Vehbi Çelik, “Etik Liderlik ya da Ahlaki Liderlik, Mevlana Üniversitesi Sosyal} Bilimler Enstitüsü Eğitim Yönetimi Teftiġi Planlaması ve Ekonomisi”, s. 6, http://www.academia. edu/7088274/Etik_ve_Ahlaki_Liderlik_%C3%96ZET (Erişim Tarihi: 29.06.2018).

3 _{Hasan İbicioğlu vd., "Liderlik Davranışı ve Toplumsal Norm İlişkisi: Ampirik Bir} Çalışma", Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2009, Cilt: 14, Sayı: 2, 1-23, s. 2.

4 _{Iram Khalid and Sulman Ali, “Psychoanalysis of Leaders: Case Study of President Zia and} President Musharraf Leadership in Conceptual Framework”, Journal of Political Studies, 2015, Volume: 22, Issue: 2, 529-553, p. 536.

6

tanımlanmaktadır. Kendi başına hareket edenler, bulundukları çevrede başını eğmeyenler zaman içerisinde birer hareketli yönetici olmaktadırlar5_.

1.2. Liderlik Kavramı

İnsanlık tarihi kadar liderlik de tarih itibariyle eski olup sosyal varlıklar olarak birlikte yaşamaya eğiliminde bulunmaktadırlar. Eğilim etkileşiminin olduğu yapılarda oluşmaya başlanan süreç gruplarından toplumlara kadar devam etmektedir. Etkileşimin ortaya çıktığı durumlarda bazı kişiler diğer kişilerden farklı olup ön planda durmak ve diğer bireylerin kabulüyle liderlik özelliğine sahip olmaktadırlar. Liderlik, lider kişinin diğer çalışanlarla ilişkisi, bununla beraber etkileşiminin ürünü ve bireylerin belirli topluluklar içerisinde kişilerin göstermiş olduğu davranışlar şeklinde tanımlanabilir6_{. Liderlik; toplumun unsurlarını birleştiren ekonomik, kültürel ve sosyal}

özellikler barındıran ortak bir algı dayanağı yaratan iletişim yeteneği olarak karşımıza çıkmaktadır.

Liderlik kavramı insanlar üzerinde etki olarak anlaşılmaktadır. Liderlik kavramı ancak, işletmede hangi hedeflerin ve eylemlerin aranması gerektiğini açıklaması veya önermesi bakımından tarafsız olmaktadır. Liderlik türleri bununla birlikte kişisel ve profesyonel değerlere dayanması gerekliliğine odaklanmaktadır. Liderlik, istenen amaçlara ulaşılmasında yol açan bir etki süreci durumunda olmaktadır. Başarılı liderler, işletmeleri için kişisel ve mesleki değerlerine dayalı bir vizyon geliştirmektedir. Lider belirlediği vizyonu her fırsatta dile getirmekte ve diğer çalışanlar ile paylaşma konusunda etkilemektedir. İşletmenin felsefesi, yapısı ve faaliyetleri bu ortak vizyonun başarısına yönelmek olarak tanımlanmaktadır7_.

Örgüt ve grupları oluşturan çalışanlar farklı eğilim, düşüncelerle çevreden edinmiş oldukları tecrübe ve bilgiye sahip olmaktadırlar. Çalışanların farklılıkları; onların inançlarının, amaçlarının ve tutumlarının da farklı olmasına neden olabilir. Farklı değerlere sahip bireylerin normları, amaçları ve değerleri bir araya getirilerek

5 _{Ali Özdemir ve Erdem Özdemir, Organizasyon ve İş Etüdü, Özkan Matbaacılık Ltd. Şti.,} Ankara, 2004, s. 26.

6 _{Mehmet Teyfur vd., “İlköğretim Okul Yöneticilerinin Etik Liderlik Özellikleri ile Okullardaki} Örgütsel Güven Düzeyinin İncelenmesi (İzmir il Örneği)”, Dicle University Journal of Ziya Gokalp

Education Faculty, 2013, Sayı: 21, 84-106, s. 85.

7 _{Tony Bush and Derek Glover, School Leadership: Concepts and Evidence, National College} for School Leadership, 2003, p. 4.

7

kültürel bir mozaik oluşturulabilir. Ortak kültürü bir arada tutma ve başarılı bir şekilde yürütmek için liderlik beceri ve bilgiyi gerektirmektedir8_.

Lider, başında olduğu gruba ait amaçları belirleyen ve üyelerini amaçlar çerçevesinde yönlendiren bireylere denilmektedir. Diğer bir ifade ile liderlik, grup üyelerini belirlenen amaçlar doğrultusunda yönetme süreci olarak da ifade edilebilir. Yönetme, liderin gücü ile birlikte çalışanların da becerisine bağlı olmaktadır. Lider gücünü; bilgi, otorite, yetenek ve grup üyeleri içerisindeki saygınlığından kazanmaktadır. Liderler güçlerini devam ettirebilmek için yetkileri, kuralları, ödüllendirmeyi ve cezalandırma yöntemlerini kullanabilir. Liderler aynı zamanda deneyim, bilgi birikimi, karizma ve çalışanlarla iletişim becerisi gibi özelliklerle gücünü devam etmektedirler. Liderlik, ait olduğu çevre koşullarından ve ortamdan etkilenmektedirler. Liderin kişiliği ve çevresiyle ilişkileri başarısını etkileyebilir9_.

Başarı, yaratıcılık ve verimlilik, liderin vazgeçilmez etkileri arasında bulunmaktadır. Lider, işi yönetmekten ziyade, işi yapanları yönlendirmektedir. Ortaya çıkan iş bir grup çalışması olmakla beraber başarı da grubun başarısı olarak nitelendirilmektedir.

Bireyleri peşinden sürükleme ve etkileme sanatına liderlik denilmektedir. Liderler grupları etkileyen ve peşinden sürükleyen kişiler olmaktadır. Liderlerin hedefi doğru, iradeleri güçlü, davaları da sağlam olması gerekmektedir. Liderler çok zor durumlarda dahi başkalarına cesaret vermekte ve motive etmektedir. Olağanüstü haller bazen liderleri ortaya çıkarmakta, sıra dışı ve beklenmeyen sınavlardan başarıyla geçenler lider olmaktadır. Başka kişilerin varlığı liderler için önemlilik arz etmekte ve takım çalışmaları yaparak başarılarını gözler önüne sermektedirler. Kişiler, liderlerinin ardı sıra kendi istekleriyle gitmekte ve kendilerini daha iyi güzel duruma taşıyacağını inanmaktadırlar. Hedeflerini iyi bilenler lider olmakta ve liderler çevresine güven duygusu vermektedirler. Liderlik iyi bir karakter gerektirmekte, karakter ise kişilerin yaşamına uyguladığı ve örnek aldığı insana has özellikler olmaktadır. Kişileri karakter hususunda aldatmak mümkün olmamakta çünkü bir kişinin beraber çalıştığı astları kısa bir sürede onun dürüst olup olmadığını fark etmektedirler. Bir kişiyi çok fazla konuda affedilebilir, kişinin dürüst olmaması affedilememektedir. Girişimlerin başındaki liderler çalışanlar için çok önemli olmakta çünkü grup ruhu en üstten başlayarak şekillenmektedir. Liderlik hakkında yazılanlar ve düşünceler incelendiğinde insan, etkileme ve amaçlar konuları önemli seviyede

8 _{Erol Eren, Stratejik Yönetim ve İşletme Politikası, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul, 2013,} s. 35.

9 _{Zeyyat Sabuncuoğlu ve Tuncer Tokol, İşletme, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul, 2013, s.} 163.

8

dikkat çekmektedir10_{. Liderlik ortak amaçların varlığıyla anlam kazanmakta ve liderler}

var olan ortak amaçları gerçekleştirmek için yeni süreçler başlatmaktadırlar. 1.3. Liderliğin Amacı

Liderlik, yetkinin kullanılması pozisyonunda ortaya çıkan faaliyetlerle eşit olmamakla birlikte işletmelerde liderin olmadığı durumlarda yönetici olabilmesidir. İşletmelerdeki yönetici liderlerden daha da iyi bir yöneticilik ortaya koyarken, bu durumun tam tersine bir yönetici, liderlik yapmadan işini gerektirdiği şekilde etkili yapamayabilir. Yönetici gerek işletmede gerek devlette belirlenmiş kaideler çerçevesinde kayıtlarını yapan bürokrattır. Lider düzenlemeleri, kuralları ve bunların uygulanmasını kenarda bırakıp yönetici olmadan da etkili olabilirler. Yönetici liderlik yaparken ve liderlerde yönetir bu iki ifade ise aynı anlamı taşımayabilir. Potansiyel yönetimin fonksiyonları liderliğe imkan sağlayarak faaliyetleri yönetmek için katkıda bulunabilirler11_.

Liderlik, kişilerin hatalarını bulmak değil hataya neden olan sebepleri yok etmeyi amaçlamaktadır. Liderlik anlamı ve içeriği noktasında devamlı değişim yaşamış bu değişimin sebepleri arasında da toplumsal değişimler büyük yer almaktadır. Toplumsal değişimler kişilerin sosyo-kültürel, sosyo-ekonomik, psiko-sosyal alanlarda olan değişimler sebebiyle olmakta ve kişilerin hayatlarında büyük değişikliklere yol açmaktadır. Toplumsal değişimlerin oluşmasındaki temel neden ihtiyaçlar olmaktadır. Toplumsal hayat içinde farklı gereksinimleri olan kişileri ortak bir hedef çevresinde toplayacak konumda olan liderlerin özellikleri hususunda da değişmeyi mecbur kılmaktadır. Toplumsal yaşamın karmaşıklığı farklı amaçları olan kişileri ortak amaç çevresinde toplayan liderlerin özelliklerini gelişmesi ve değişmesi ihtiyacını doğurmaktadır. İnsanlar tabiat ile mücadelelerinde ve sosyal yaşamda karşılaştıkları sorunlara çözümler bulmaya çalışmaktadır. Bilimsel bilginin üretimi hususunda ilk adım olan merak hissi, sorunlar karşısında çözüm bulmada önemli motivasyon oluşturmaktadır. İnsanlar bilimsel bilgi üretme konusundaki bu duygusunu liderlik özelliklerini bulmak için de kullanmaktadır. Liderlik çalışmalarında dolayısıyla devamlı yeni kavramlar gelişmektedir. Liderlik ile alakalı olan kavramların üretilmesi konusunda farklılaşan toplumsal hayatın ve liderlik özelliklerinin etkileri kadar açıklama, keşfetme, anlama faaliyetleri de etkili olmaktadır12_{. Liderlik sorunlara}

10 _{Ömer Akpınar, Bireysel Kalite, (Editör: Hatice Bahtiyar), 1. Baskı, Eğitim İletişim Yayını,} İstanbul, 2017, ss. 207-208.

11 _{Hüseyin Yılmaz, Güçlendirici Liderlik: Kuramsal Bir İnceleme, 1. Baskı, Beta Basım Yayın,} İstanbul, 2011, s. 10.

9

çözümler üretmeyi ve farklı ihtiyaçları olan insanları ortak amaç etrafında toplamayı gerektirmektedir.

1.4. Liderliğin Önemi

Liderlik, zamana ve bulunulan yere göre değişiklik gösteren karmaşık bir sistem tarafından belirlenmiş olan bir rol biçimi olmaktadır. Liderlik aynı zamanda klasik anlayışın aksine grup üyelerinin üzerinde otorite ve gücün kullanılmasından daha çok onları etkileyebilme temelinde işlemektedir. Dolayısıyla liderlik hem çalışanlar, hem işletmeler hem toplum hem de gruplar açısından büyük bir önem taşımaktadır. Bu kapsamda bu kısımda; işletmelerde çalışan kişileri ya da grupları belli bir amaç kapsamında yöneltmek olarak tanımlanan liderliğin çalışmalar açısından, bireyler açısından, gruplar açısından, işletmeler açısından ve toplum açısından önemi detaylı bir şekilde irdelenecektir.

1.4.1. Çalışanlar Açısından Liderliğin Önemi

Liderlik, grup içinde çalışan kişileri, örgütün amaçları doğrultusunda yöneltmesi olarak da tanımlanabilmektedir. Lider, örgütsel amaçlar çerçevesinde çalışanları motive etmekle görevli olmaktadırlar. Çalışanların örgüt içerisinde verimli olması için çalışmaya ve isteklendirmeye yönelik ihtiyaçların kişisel olarak karşılanması motivasyon süreciyle olmaktadır. Çalışanlar ve liderler arasında iletişimsel bir etki sağlanarak ve örgütsel amaçlar çizgisinde işbirliği başlatılarak büyük bir performansa varmak mümkün olmaktadır13_{. Liderin etkileme çabası ve davranışları, örgütsel ve}

bireysel güç kaynaklarından olumlu yönde beslendiğinde elde edilen sonuç yüksek düzeyde kalite, memnuniyet ve performans olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yöneticiler atanmış kişiler olmakla birlikte, lider konumdaki kişiler de atanabildikleri gruplarda kabul görebilmektedirler. Yönetici yönetmenlikleri ve zorunlu kurallarla yaptırımları uygulamaya koyarken, liderler ise cazibe noktasının oluşumuyla işlerin verimli şekilde gerçekleştirilmesinin olanağını sağlarlar. Örgütün içinde oluşan etik ilkelerin yasal süreçlerden ziyade davranış ve içselleşmesi kalıbı halinde öne çıkmaktadırlar. Etik düşünce aynı zamanda kabullenim evresiyle geliştirilmeyi gerektirmektedir. Bu durum ise yaptırımdan ziyade etik görüşün toplumsal gerekliliklerin kabullenilmesi ile gerçekleşebilmektedir. Liderliğin önemi örgütün içinde

Gaziantep University Journal of Social Sciences, 2016, Cilt: 15, Sayı: 2,615-639, s. 616. 13 _{Önen ve Kanayran, a.g.e., s. 57.}

10

yükselen bir sıfatla özellik taşımaktadır. Kişiliği ve cezbedici yapısı ile çalışanlar arzulayarak, severek uygulamaya koyup kabullenirler14_.

1.4.2. Bireyler Açısından Liderliğin Önemi

Liderin kişilik özellikleri izleyenlerini etkilemekteki gücünü ortaya çıkarmaktadır. Liderlere duyulan hayranlık derecesi ile astların liderlere kendilerini benzetmekteki arzuları artıkça liderlerin insanları peşinden sürükleyen gücüde etkili olmaktadır15_.

Liderler, bireysel verimliliği artırmaya çalışmaktadır. Motivasyonun ise verimliliği attırmaya katkısı bulunmaktadır. Lider de çalışanlarını bireysel olarak motive ederek verimliliği en yüksek seviyeye çıkarmaya çalışmaktadır.

Liderliği bir süreç olarak tanımlamak, liderin içinde yer aldığı bir özellik veya lider ve takipçiler arasında gerçekleşen bir işlem olayı anlamına gelmektedir. Süreç, bir liderin takipçilerini etkilediğini ve etkilendiğini ima etmektedir. Liderliğin doğrusal, tek yönlü bir etkinlik değil, daha ziyade interaktif bir etkinlik olduğunu vurgulamaktadır. Liderlik bu şekilde tanımlandığında herkes için kullanılır bir hale gelmektedir. Lider belirli bir grup ile resmi olarak sınırlı olmamaktadır. Liderlik nüfuz gücünü elinde bulundurmakta ve liderin takipçileri nasıl etkilediği belirlenmektedir. İşletmede etki olmadan liderlik gerçekleşmemektedir. Liderlik gruplar halinde gerçekleşmektedir. Gruplar bağlam açısından liderliğin gerçekleşmesinde bir nitelik olarak görülmektedir. Liderlik ortak amacı olan bir grup kişiyi etkilemeyi içermektedir. İşletme içerisinde küçük bir grup, bir topluluk grubu veya tüm bir kuruluşu kapsayan büyük bir grup olmaktadır. Liderliğin gerçekleşmesi için diğerleri yani çalışanların olması gerekmektedir16_.

Etik değerler kurumsal temellerin yanında, bireysel sorumluluklarıyla organizasyonların sorumluluğu gereği sosyal geliştirmeyi de amaçlar. İşletmelerin sosyal sorumluluğu topluma karşı dürüstlüğü, sadakati ve duyarlılığı gerektirmektedir. Kamunun kaynaklarını ve gücünü bireysel olarak yapılan çıkarlar için değil, toplumda güven oluşturmakla ve toplumun yararına kullanmakla sosyal sorumluluğun şeklini oluşturabilmektedir. Bütün ülkelerde etik davranışlarının amacı, etiğe saygılı ve etiğe

14 _{Hasan Gül, “Örgütsel Etik ve Bileşenleri”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari} Bilimler Fakültesi, 2008, Cilt: 13, Sayı: 1, 377-389, s. 387.

15 _{İsmail Bakan ve Tuba Büyükbeşe, “Liderlik Türleri ve “Güç Kaynaklarına İlişkin Mevcut-Gelecek} Durum Karşılaştırması: Eğitim Kurumu Yöneticilerinin Algılarına Dayalı Bir Alan Araştırması”, KMÜ

Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2010, Cilt: 12, Sayı: 19, 73-84, s. 76.

16 _{Peter G. Northouse, Leadership Theory and Practice, Sixth Edition, SAGE Publications Inc.,} California, 2013, pp. 5-6.

11

dayalı bir işletme kültürünün meydana gelmesini sağlamaktır. Etik bir işletme kültüründen bahsedebilmek için17_;

1. Kurumsal dürüstlük ve sorumluluk içinde işlerin yürütülmesi, 2. Halkın güveni ile kazanılmış etik uygulamalarında tam olması,

3. Kurumlarda alınmış kararlarında etik ilkelere uygun şekilde alınması gerekir. Bu şekliyle etik, bir söylem olmamakla birlikte doğrunun, güzelin, iyinin sergilendiği ve teste tabi tutulmuş olan bir eylemdir. Artık devlet ve birey/toplum ilişkileri geçmişte olduğu gibi yönlendirme ve baskı esaslarına göre en üstten en aşağıya olacak şekliyle hiyerarşik tek taraflı bir biçimde kurulmamaktadır. İlişkilerin sağlıklı ve kalıcı olması için, temele dayalı belirli bir etikle karşılıklı güvenin olduğu esaslara göre inşasının da yapılması gerekmektedir. Etik ilkeler günümüz itibariyle toplumlardan devletlere/kurumlara doğru şekillenen kuvvetli bir meşruiyet unsurunu oluşturmaktadır. Liderler, bireylerin duygularına önem vermekte, bu açıdan değerlendirildiğinde onlar kültürel ve etik değerlerin bireysel yönünü ifade etmektedir. 1.4.3. Gruplar Açısından Liderliğin Önemi

Liderlik süreçlerinin en önemlisi de sosyal sistemden çıkan gruplardır. İşletmelerdeki amaçların gerçekleştirilmesi ve işlerin beklenen düzeyde yapılması ile belirlenmiş hedeflere ulaşmada grupların etkisi oldukça büyüktür. Sosyal gruplar, yönetimin süreçlerini hem zorlaştırma hem de kolaylaştırma konusunda önemli etkiye sahip olabilmektedirler. Liderlerin hepsi, insanların gruplar içindeki rollerini de dikkate almak durumundadırlar. Nedeni ise, gruplar içerisindeki etkileşimler liderlik başarısını da etkilemektedir. Grupların içerisinde insanların çoğu davranışlarını sergileyebilmektedirler. Bu sebeple liderlik konusunda çalışmalarını yürütenler gruplar içerisinde öncelikle sosyal davranış ve sosyal ilişki konularını araştırmaktadırlar18_{. Liderler, grup üyelerini tespit edilen hedefler doğrultusunda}

başarılı olmaya yönelten, onların çalışmalarını kontrol ve koordine eden, bu çabaları gerçekleştirmek için yeterli yeteneklere ve özelliklere sahip olmak önemlilik arz etmektedir.

1.4.4. İşletmeler Açısından Liderliğin Önemi

Toplum şekilleri giderek değişmekte ve çoğalmaktadır. Bilgiye dayalı toplum, post-endüstri toplumu, enformasyona bağlı toplum, risk toplumu gibi farklı isimlerle anılır hale gelmiştir. Yaşamın tüm alanlarını kapsamakta olan değişim ve gelişimi

17 _{Bilal Eryılmaz ve Hale Biricikoğlu, “Kamu Yönetiminde Hesap Verebilirlik ve Etik”, İGİAD İş} Ahlakı Dergisi, 2011, Cilt: 4, Sayı: 7, 19-45, s. 37.

12

barındıran bilgi toplumu olmaktadır. Sürekli değişim içinde olan çalışma hayatında etkili ve verimli organizasyonlar için liderlik kavramı üzerinde yoğunluk oluşmaktadır. İş yaşamının en önemli unsuru nitelikli liderler oluşturmaktadır. Modern işletmelerde yöneticilerin de lider konumunda hareket etmeleri görüşü yaygınlaşmıştır19_.

Etkili liderlik ve yöneticilik gereği, kişilerin gündemden uzaklaşmayarak bütün gelişmeleri izlemeleri, mevcut kişilerin kendisini daima geliştirmeleri, insan ilişkilerini her zaman önde tutarak örgütün dış ve iç çevresiyle kültürel, sosyal, ekonomik vb.. noktalarda iletişimin yönlerini devamlı canlı tutmalarını gerektirmektedir. Teknolojik gelişmeleri en önden izleyerek çevresel değişiklikler ile uyumun olması için yöntemlerin ve yolların geliştirilmesi sağlanması gerekmektedir. Örgüttün üyeleri ile birlikte fikirlerin karşılıklı alışveriş içerisinde olması gibi faaliyetlerinde bireysel olarak yapılması kişileri daha da iyiye götürebilmektedir. Böylece örgütlerde donanımlı şahsiyetlere sahip liderler ve yöneticiler örgütsel başarının da devamının olmasını beraberinde getirebileceklerdir. Gerek liderlik gerekse yöneticilik bakımından kişisel özelliklerin önemliliği son derece kabul görmektedir20_{. Liderin kişisel özelliklerinin}

etkili olabileceği işletme atmosferinde yetenek, girişkenlik, basireti olması, görev ve sorumluluklarını kavrama, sorunun ana unsurlarını çözebilme becerisi, motivasyona sahip olma gibi birçok özelliğe sahip olması gerekmektedir.

Liderler daima yeniliğe, yeni görüşlere ve fikirlere açık olmalı, ,düşüncelerinde net ve açık olmalı, cesaretli olmalı, sözünün arkasında durabilmelidir. Çalışanlarını çalışmaya isteklendirebilmeli, çalışanlarının morallerini en üstte tutmalı ve çalışanlarına tatmin bir ücret verebilmelidirler. Klasik motivasyon tekniğini kullanarak ücreti ne kadarda motivasyonda kullansalar aslında maddi özendiricilerin yanında çalışanların psikolojik ihtiyacının da biliniyor olması önemlidir. Personelin doyumu ile çalışanların örgüte bağlanması örgüt performansının da yükselmesini kendiliğinden sağlayacaktır. Böylece liderler örgütte motivasyonu en iyi şekliyle kullanmış olacaklardır21_{. İşletmelerde liderlerin katkılarıyla sağlanan motivasyon sayesinde}

verimlilik ve performans yüksek düzeylere çıkmaktadır.

Liderlik işletme yöneticilerinin ilgilenmek durumunda oldukları konulardan en önemlisi haline gelmiştir. Yönetici bireyin liderlik yapması gerektiği bu konunun

19 _{Bahar Yalçın ve Canan Ay, “Bilgi Toplumunda Öğrenen Örgütler ve Liderlik Süreci Bağlamında} Bir Örnek Olay Çalışması”, Sosyal Bilimler Dergisi, 2011, Cilt: 9, Sayı: 1, 15-36, s. 16.

20 _{Sevtap Sarıoğlu Uğur ve Uğur Uğur, “Yöneticilik ve Liderlik Ayrımında Kişisel Farklılıkların} Rolü”, Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 2014, Cilt: 6, Sayı: 1, 122-136, s. 134.

13

önemini artırmaktadır. Modern işletmelerde yöneticilik yapan kişilerin liderlik vasıflarının özelliklerine hakim olması beklenmektedir22_.

1.4.5. Toplum Açısından Liderliğin Önemi

Liderliğin gelişim kavramı toplumsal yapılanma ve tarihsel bir olayla ilgili olmaktadır. Toplumlar kendilerinin ihtiyaç hissettiği ve istediği gibi lider şeklini oluşturdukları ifade edilebilir. Toplumlar liderlerden, toplumsal açıdan mevcut beklentileri ve kültürel alışkanlıkları takip etmesini istemektedir. İşgaller, fetihler, depremler, dinsel savaşlar, göçler, istilalar, seller, dondurucu kışlar, depremler, kuraklıklar, salgın hastalıklar ve doğal felaketlerin tarih boyunca ortaya çıktığı ifade edilebilir. Toplumlardan çoğu zulümler, soykırımlar ve baskılar yaşadıklarından söz edilmektedir. Toplumların yaşamlarını devam ettirebilmesi, toplumsal değerlerinin ve inançlarıyla kültürünün gücüyle birlikte başarılı bir liderin varlığıyla sağlanabilmiştir. Toplumların kalıcı, varlıkları ve refahlarının olması büyük miktarda liderlerine bağlı olmaktadır23_{. Toplumların liderlerden beklediği aslında toplumsal mücadeleyi güçlü}

kılmak, toplumsal refaha ulaşmayı sağlamak, beraberlik ve birlik duygularını topluma benimsetmektir.

Toplumsal olayların tamamında, yenilgi veya zafer, refah veya durgunluk, bir toplumun dış baskılara ve kendi amaçları doğrultusunda organize olma, adapte olma ve yeniden yapılanma gereksinimi duyar. Hemen hemen toplumların tümü kendilerini dikkat çekici bir şekilde farklı organize etmekte ve bu şekillendirme aşamasında liderin rolü büyük öneme sahiptir. Liderler güç, otorite, ortak sahiplenme, işbirliği, sonuçlar ve amaçlar gibi konular üzerinde farklı düşünmekte ve farklı çözümler meydana getirirler. Bir toplumdaki organizasyon anlayışı, o toplumun kültürel değerlerinin üzerine şekillenmektedir. Uzun süre içinde insanlar kolektif bir şekilde tecrübelerinin ve gelişimlerinin onlara en faydalı olduğunu gösterdiği aktiviteleri, normlar dizisini ve tepki verme şekillerini meydana getirirler. Liderler bunların tümünü en iyi şekilde temsil eden, geliştiren ve koruyan kişiler olarak ortaya çıkmaktadırlar. İş organizasyonlarının yapılanma şekli de genelde içinde yaşanılan toplumun değerlerini yansıtmaktadır24_.

Liderlerin özellikleri içinde ülke çıkarlarını gözetmek, toplumsal kaynakları verimli ve

22 _{Cengiz Demir vd., “Liderlik Yaklaşımları ve Liderlik Tarzlarına İlişkin Bir Araştırma”, Alanya} İşletme Fakültesi Dergisi, 2010, Cilt: 2, Sayı: 1, 129-152, s. 148.

23 _{İsmet Barutçugil, Liderlik, Kariyer Yayınları, İstanbul, 2014, s. 23.} 24 _{Barutçugil, a.g.e., s. 413.}

14

etkin hale getirmek için çabalamak, özellikle toplumsal bilinci oluşturmak olduğundan dolayı toplumlar için liderler önemli olmaktadır.

1.5. Liderlik Yaklaşımları

İnsanlık tarihinin başlangıcından itibaren liderlik yaklaşımları varlığını sürdürmüştür. Bireyler tek başına ulaşamayacakları ihtiyaç ve arzularını gerçekleştirmek, kişisel hedeflerini elde etmek adına kendisiyle birlikte hareket etmekten çekinmediği kişiler ile bir araya gelerek bir grup meydana getirmeye çalışmışlardır. Söz konusu durum halinde belli bir gruba gereksinim duymakla birlikte liderlik, kaçınılmaz bir unsur niteliğine dönüşmüştür. Liderlik; belli bir grup insanı belli amaçlar çerçevesinde bir araya getirme veya belirli amaçları gerçekleştirmek adına onları harekete geçirme ve etkileyebilme kabiliyetlerinin tamamıdır. Genel kapsamda liderlik, belli koşullar altında belli kişisel ya da grup amaçlarını gerçekleştirmek adına bir kimsenin bir diğer kimselerin faaliyetlerini yönlendirebilmesi ve etkileyebilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Fakat lider, belli amaçların gerçekleştirilmesi yönünden başkalarını sevk ve idare eden, bireysel gayretleri uyumlu hale getiren ve bu amaçla grup üyelerini etkileyerek takip edilen kişi olma özelliğini kendisinde barındıran kimsedir. Bu yüzden liderlik, liderin gerçekleştirdiği işlerle alakalı bir süreç olduğu söylenebilir25_.

Geleneksel olarak birey bazlı toplumlarda geliştirilen liderlik teorileri, belirli davranış türlerinden ziyade bir liderin davranışından elde edilmektedir. Sonuçları kapsayan daha büyük ve daha iyi finansal getiri üretme eylemi olarak etkili liderliği temsil etmektedir. Geleneksel toplumda, münferit kültürlerde hâkim olan lider, ağ kurma ve diğer kişisel inisiyatif gibi kişisel göstergelere dayanmaktadır. Kolektivist kültürlerde liderlik bağlılığını, sadakatini fazladan çaba ve memnuniyetinden kaynaklanan uzun vadeli bir hedef olarak görmeleri beklenmektedir. Kolektivist kültürler liderlik eylemleri gerçekleştirirken grubun, ailenin ve genel olarak topluluğun ihtiyaçlarını incelemektedir. Karşılıklı yükümlülüklerin değerleri, liderin sadakat ve bağlılık karşılığında takipçilere koruma ve yön vermelerini gerektirmektedir26_.

Liderlikle alakalı yaklaşımlar çeşitli olmakla birlikte yaklaşımların her biri liderliğin farklı konudaki özelliğine değinmektedir. Liderlik yaklaşımlarından biri olan

25 _{Liderliğin Tanımı ve Yaklaşımları, https://www.dergice.com/liderligin-tanimi-ve-yaklasimlari} (Erişim Tarihi: 28.04.2018).

26 _{Uma D. Jogulu, “Culturally-Linked Leadership Styles”, Leadership & Organization} Development Journal, 2010, Volume: 31, No: 8, 705-719, p. 708.

15

durumsal liderlik yaklaşımı, davranış ve özellik kuramlarına ilave olarak farklı koşulların farklı liderlik tarzları gerektirdiğini savunmuştur. Liderlik tarzlarının hangi durumlarda kullanılması gerektiği ve ne olduğu konusu net bir şekilde açıklanmıştır. Türkiye'de liderler yetiştirme konusunda teorik temeller hala atılmış ve bu alanda olan boşluğun doldurulması gerekmektedir. Liderlik yaklaşımları konusunda çalışmaların daha çok yapılması, tartışma alanlarının oluşturularak ortak planların oluşturulması bu açığın ortadan kalkmasına katkı sağlayabilir. Lider yetiştirme faaliyetlerine geçmeden önce yaklaşımlar ve teoriler yardımıyla değerlendirmeler yapılabilir. Liderlik yaklaşımlarına önemli katkılarda bulunan durumsal liderliğe açık özellikler yüklenerek uygulanabilir olduğu görülmektedir27_{. Liderlerin davranışlarında astların}

bilişsel ve psikolojik seviyeleri gibi birçok faktör etkili olduğu için, sosyal bilim araştırmacıları liderliğe durumsal liderlik ifadesini getirmişlerdir.

Son çeyrek asır içinde yaşanılan ve yansımaları büyük bir çevreye etki eden skandallar, sonuçları ve etkileri sebebiyle birçok alanda gündem oluşturmaktadır. Küresel alanda yaşanan ekonomik ve sosyal krizler çalışanların ve liderlerin yönetsel konudaki kararlarda etik değerlerden uzaklaştığını gözler önüne sermekle birlikte etik değerlerin yönetsel alanda olan önemini belirgin duruma getirmektedir. Liderlik yaklaşımları hususunda çok fazla önem verilmeyen etik kavramını temel alan liderlik tarzına ihtiyaç dikkat çekmektedir28_{. Liderlikle ilgili çok çeşitli yaklaşımlar olmakla}

birlikte liderlik konusunda etik özellikleri dikkate alan bir liderlik anlayışına gereksinim bulunmaktadır.

Bu çerçevede bu bölümde; Davranışsal yaklaşım, özellikler yaklaşımı ve durumsallık yaklaşımları ele alınacaktır.

1.5.1. Davranışsal Yaklaşım

Davranışsal liderlik yaklaşımı liderlik üzerine birbirinden farklı ve çeşitli değişkenleri dikkate alan bir yaklaşım olmasıyla araştırmacılar bu yaklaşım hakkında her biri farklı farklı olmakla birlikte ilişkili olan pek çok türdeki çalışmalar ortaya koymaya sevk edilmiştir. Sonuç olarak araştırmacılar tarafından davranışsal liderlik yaklaşımının temelinde ve genel olarak, Michigan ve Ohio Üniversitelerindeki liderlik

27 _{Necip Çetin, “Kuramsal Liderlik Çözümlemelerinin Işığında, Okul Müdürlüğü ve Eğitilebilir} Durumsal Liderlik Özellikleri”, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2008, Cilt: 1, Sayı: 23, 74-84, s. 83.

28 _{Deniz Palalar Alkan ve F. Şebnem Arıkboğa, “Etik Liderlik ve Örgütsel Vatandaşlık Davranışı} İlişkisinde Örgütsel Özdeşleşmenin Aracılık Etkisi ve Bir Uygulama”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi