T.C.
SELÇUK ÜNĐVERSĐTESĐ SOSYAL BĐLĐMLER ENSTĐTÜSÜ
TÜRK DĐLĐ VE EDEBĐYATI ANA BĐLĐM DALI ESKĐ TÜRK EDEBĐYATI BĐLĐM DALI
KONYA BÖLGE YAZMA ESERLER KÜTÜPHANESĐ’NDEKĐ 13467 NUMARALI MECMUANIN METNĐ
YÜKSEK LĐSANS TEZĐ
DANIŞMAN
YRD. DOÇ. DR. SEMRA TUNÇ
HAZIRLAYAN TUFAN KAYA KONYA–2007
ĐÇĐNDEKĐLER ĐÇĐNDEKĐLER ĐÇĐNDEKĐLER ĐÇĐNDEKĐLER ÖNSÖZ……….……….…I ÖNSÖZ……….……….…I ÖNSÖZ……….……….…I ÖNSÖZ……….……….…I KISALTMALAR………...…II KISALTMALAR………...…II KISALTMALAR………...…II KISALTMALAR………...…II TRANSKRĐPSĐY TRANSKRĐPSĐY TRANSKRĐPSĐY
TRANSKRĐPSĐYON ĐŞARETLERĐ………..…...…..IIION ĐŞARETLERĐ………..…...…..IIION ĐŞARETLERĐ………..…...…..IIION ĐŞARETLERĐ………..…...…..III
GĐRĐŞ GĐRĐŞ GĐRĐŞ GĐRĐŞ
ESKĐ TÜRK EDEBĐYATINDA MECMUALAR ESKĐ TÜRK EDEBĐYATINDA MECMUALAR ESKĐ TÜRK EDEBĐYATINDA MECMUALAR ESKĐ TÜRK EDEBĐYATINDA MECMUALAR
I. BÖLÜM I. BÖLÜM I. BÖLÜM I. BÖLÜM
KOYUNOĞLU MÜZESĐ KÜTÜPHA KOYUNOĞLU MÜZESĐ KÜTÜPHA KOYUNOĞLU MÜZESĐ KÜTÜPHA
KOYUNOĞLU MÜZESĐ KÜTÜPHANESĐNDEKĐ NESĐNDEKĐ NESĐNDEKĐ NESĐNDEKĐ 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ TANITIMI 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ TANITIMI 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ TANITIMI 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ TANITIMI
II. BÖLÜM II. BÖLÜM II. BÖLÜM II. BÖLÜM
13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ METNĐ 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ METNĐ 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ METNĐ 13467 NUMARALI ŞĐĐR MECMUASININ METNĐ Mer%iye-i Türābī... 1 Mer%iye-i Mir‘ātī... 2 [Beytler] ... 8 Feyzī ... 9 Mātemiye-i Rū9ī ... 11 :ıt‘a... 12 :ıt‘a śiyā ... 12 Müfred... 12 Mer%iye-i Arif... 12 [Müfredler] ... 13 Mer%iye-i Nevres... 14 Şevkī... 24 Mer%iye-i Zahmī... 26 [Beytler] ... 27 Mer%iye-i RāŜī... 27 NaEmī ... 29 Semā‘ī Nesīmī... 30 Mir‘āt... 31 :ıt‘a... 32 Himmetī Baba ... 32 Dīvān-ı Şeref Hanım ... 34 Vehbī ... 34 Niyāzī ... 35 Āazel-i Cāmī ... 38
TaLmīs-i Seyfi Ali Fuzūlī ... 40
TaLmīs-i Muhibbi Bākī ... 41
Sāfī ... 42
Āazel TaLmīs-i Nazīf ... 45
TaLmīs-i Cerrah Ömer Lutfī ... 47
Muzaffer ... 49 Fā‘ik ... 49 Nüseyin Nüsni... 50 Alī Rū9ī... 51 Āālib ... 51 śiyāret-i Ferrūh ... 51 Rāāıb Paşa... 53 Mes‘ud Harābāti... 54
Ali Vasfi Efendi ... 54
Nazīre-i Āazel-i Mes‘ud ... 55
Ābid ‘Aşkī Āazel... 55
Jandarma Dā’iresine Mensub Namdi... 56
Menşūrī... 57 Seyfī ... 57 Āsım ... 58 Talā9ī Beg ... 59 Menşūrī... 59 RıŜā... 67 Āazel Nazīf... 70 Seyfī ... 72 Kenzī ... 74 Gedāyi Baba ... 75 Hengāmī ... 76 Rācī... 77 Nüseyin Nüsni... 77 Bir Şakird ... 78 Ma9mud Es‘ad ... 78 Nācī ... 79 Şevket ... 80
Abdülkerim Wābit Beg... 80
Nafīd... 81 Ma9mud Es‘ad ... 82 Ali RıŜā ... 83 Fuzūlī... 83 Remzī ... 86 Nābī ... 86
Mu9ammed Sadrüddin Es-Şirvāni ... 95
Celāleddin... 95 Ali RıŜā ... 96 śiyā Paşa ... 97 Eşref Paşa ... 100 śiyā Paşa ... 100 Nüseyin Paşa ... 103 KāEım Paşa... 104
Karaāaçlı Rüşdi Senā’i Efendiniñ Nazīresi ... 107
:ıt‘a-i KāEım Paşa ... 108
NamıZ Paşa... 111
HāfıŜ Paşa... 112
Kemal Beg... 114
Müfred... 119
Isparta YanıZ Kātibi Đsmāil NaZZı Efendi ... 119
Đslimiye Müftisiniñ Edirne Vālisine Cevābı ... 122
Müfred-i Nābī... 124
śiyā Paşa ... 124
Nazīre-i Menşūrī ... 125
HıfŜī Efendi Hāceniñ Đslimiye Müfüsü TıdZı Efendiye Tesliyesidir... 126
Mu‘aşşer Senā’ī... 128
TaLmīs-i Rū9ī Baādādi ... 131
Rif‘at... 133
Üdebādan Muallim Nāci ... 134
Ma9būb... 135 Muallim Nācī... 136 Müfredler... 136 Ma9būb... 137 :ıt‘a... 139 Rū9ī ... 139 Erbābī ... 139 ‘Aynī... 140 Ulvī Baba ... 142 TādıZ... 143 Murabba FāEıl ... 144 Nebātī ... 145 Rāzī... 147 Ya9yā Efendi... 148 Dost ... 149 Đsyānī ... 150 Āsī ... 150 Mu9ītī Fermāyed... 151 NaZdī ... 151 Rū9ī Baādādi... 152 Gencī ... 153 Fet9ī... 153 MaLfī ... 154 Nilmī... 154 Zühdī ... 155 :abūlī ... 156 Meftūnī ... 156 A]9āb-ı Kehf ... 157 Lu^fī... 157 Nasan-i Marāşī ... 158 TādıZī... 159 Seyyidī... 160 Ebyāt... 160 [Beytler] ... 160 Nesīmī ... 161 Đbnü’l-Kemāl ... 162 :oca Nesīmī... 162 Beyt ... 162 Şevkī Efendi ... 162
[Beytler] ... 166 Na‘t-ı Şerif... 166 Na‘t-ı Şerif... 167 Şem‘ī Baba ... 168 NaZZı ... 169 Avni... 170 Dīvān-ı Kemterī... 171 Şem‘i Baba ... 172 ‘Đzzet... 173 Mīr NaZZı ... 173 Destūr Yā Hū... 174 Dīvān-ı Zārī... 174 ‘Örfī... 176 :ıt‘a... 180
Āazel-i Leb Degmez ... 180
Rāsih... 181
Āazel-i Bī-bedel Nayālī... 181
Āazel-i Pertev... 182 Pepe FeyŜi ... 183 Nevres... 183 [Müfredler] ... 187 Nevres... 188 Leylā... 189 Haşmet... 190 :ıt‘a... 190
Müstezāt-ı Nevres :alenderī... 190
Müstezāt-ı Leylā :alenderī... 192
Müstezāt-ı Pertev :alenderī... 193
:alenderī ... 194 :alenderī Emrāh ... 195 :alenderī Dehrī... 196 :alenderī Nā‘ilī... 196 :alenderi BāZī... 197 :alenderī Rāāıb... 198 :alenderī ‘Ārifī... 199 :alenderī :uddūsī... 199 :alenderī Ulvī... 200 :alenderī Dertlī... 201 :alenderī Dervīş ... 201
:alenderī Namdi Baba... 202
Himmetī... 204 Āazel-i Emrāh ... 204 Mir‘ātā... 205 Zihnī Semā’ī... 206 Semā’ī Rūzī... 207 Semā’ī Cünūni... 208 Semā’ī... 208 Semā’ī Abīdī ... 209 [Müfredler] ... 210 Semā’ī Zarīfī ... 211 Vā]ıf ... 212
[Beytler] ... 213 Vā]ıf ... 214 [Müfredler] ... 216 Vā]ıf ... 217 [Beytler] ... 219 Vā]ıf ... 220 ‘Ārif... 221 [Müfredler] ... 222 ‘Ārif... 223 Beyt ... 223 Surūrī... 223 NaZş-ı Sırrı ... 226 Vehbī ... 227 Müfred... 227 :oca Vehbī... 228 Şems-i Tebrīzī ... 233 TalāLī Beg ... 233
Terci‘-i bend-i Şeref Hanım... 234
śiyā Efendiniñ Şeref Hanımın Āazeline Nazīresi ... 239
Fā‘ili Nā-mālumdur... 240 Necm-i Görgüli ... 241 Zekā’ī ... 241 Fā‘ili Nā-mālumdur... 242 Āazel-i Nüsni ... 242 :ıt‘a... 243 ĐLtiyār ... 243 Rāmī ... 244 Samsunlu Sāmī... 244 :ıt‘a... 245 [Beytler] ... 245
Bir Fakīr :ışdan Şikāyet ki Ma9mud Es‘ad... 246
Besīm ĐştiyāZ... 248
‘Arz-ı Nāl-i Nayretī... 249
Zihnī ... 250
Bir :ırımlı... 250
Beyt ... 252
Namdi ... 252
‘O%man Ra9mi Efendiniñ Āazeli ... 253
‘Ālī ... 253
Mesī9ī... 254
Sul^an Mu]^afa Han Fermayed... 255
Cevāb-ı Rāāıb Paşa ... 255
Şey9ülislām ... 256
Şehā ... 256
:ıt‘a-ı Sul^an Selim Nān Fermayed... 257
Müfred... 257
:ıt‘a-ı Sul^an Selim... 257
Terci‘-i Es‘ad Paşa ... 257
Rāāıb Paşa Cevābı... 258
Cevāb-ı Fı^nat Hanım... 258
Şey9 ‘Abdullah NaŜretleri... 259 [Beytler] ... 260 Destān-ı Sa9rā ... 261 Destān Hulū]ī ... 262 Destān Seyyāhi... 265 Destān-ı Şer‘ī... 267 Müfred... 270 Destān Seyrānī... 270 Müfred... 272 Đsmāil NaZZı ... 273 Pend-i ‘Ārif ... 274 Murabba ... 275 Murabba ... 275
Kemal Beg’in Va^an Vedā-nāmesidir ... 275
Nevres... 278
Ba‘zı Müteşāirān ... 279
Müfredler... 279
Āazel... 280
Yümnī Efendi NaŜretleriniñ Āazeli ... 281
Mes‘ud Harābāti... 281
:ıt‘a-ı śiyā Paşa ... 281
Ahmed Namdi Beg Efendiniñ TaLmīsi... 281
Āazel-i Mes‘ūd... 284
Ahmet Namdi Beg Efendiniñ TaLmīsi Āazel-i Mes‘ud ... 284
Āazel Va]fī... 286
:ıt‘a... 286
Hersekli Nikmet Beg... 286
NazīreTalebe-i Ulemātdan TıdZī... 287
‘AşZī ‘Askerī Āazel... 288
Müfred... 289 Rū9ī ... 289 Fā‘ili Nā-mālum ... 297 Rū9ī ... 297 NaEm ... 300 NaEm ... 300 Şi‘ir... 300
śiyā Paşa Mer9ūmun Terci‘-i Bendi ... 301
śiyā Paşa Terkīb-i Bend... 314
[Müfredler] ... 327 śiyā Paşa ... 327 Đbn-i Kemāl Rübā‘ī ... 328 :ıt‘a... 328 :ıt‘a-ı Gālib ... 328 Rübā‘ī ... 328 Rübā‘ī-yi Münif... 329 Rübā‘ī Nayālī ... 329 Gālib ... 329 :ıt‘a... 330 :ıt‘a-ı Nadīmi ... 330 :ıt‘a... 330 [Müfredler] ... 330
Müfred-i FuŜūlī ... 331
Müfred-i Nayālī... 331
Müfred-i Ahmed Paşa ... 331
:ıt‘a-ı Hadīmi ... 331
[:ıt‘alar]... 332
Sālim-i Burdūrī... 332
[:ıt‘alar]... 332
Şu‘ārādan BāZīniñ Cevābı... 334
Müfred Süleyman Fermāyed... 335
Fehmī Fermāyed... 335
Kezā Sul^an Süleyman ... 335
Kezā Fehmī ... 335 Sūrūrī... 335 Vehbīniñ Cevābı... 336 Su‘āl ... 336 Cevāb... 336 NaEm ... 336 [:ıt‘alar]... 336 [Müfredler] ... 337 Ākif Paşa ... 338 Rı`vānzāde Cinānī ... 345 Cenābī... 346 Nükmī... 346 [Müfredler] ... 346 Ākif Paşa ... 347
Der Medh-i ‘AşZ ... 348
[:ıt‘alar]... 348 Rübā‘ī ... 350 Mesnevī ... 350 Terbi‘-i Züfdi ... 350 Müfred Vuslāti ... 350 [Beyitler -Müfredler-Matla‘lar]... 351
Naleb Vālisi NāEım Paşa... 354
Nābī Baba... 356
[Beyitler] ... 357
Şeyh Ya9yā Efendi... 359
[Beyitler] ... 359
Sāhib-i Nusrev... 359
[Beyitler] ... 360
Kemal Paşazāde... 360
NaŜret-i ‘Alī Kerema’llāhu Vechehu... 361
Behlūl-i Dāna NaŜretleri ... 361
[Beyitler] ... 361 Der-Mevt-i Dünyā... 361 Kemal Paşazade... 362 Ebu’s-Su‘ūd... 362 [Beyitler] ... 362 Kemal Paşazāde... 363 [Beyitler] ... 363 Āazel... 366 [Beyitler] ... 367
Taş Köprü... 375
Deveci... 375
Lisān-ı Nāl ile Nallacı Mansur Babanıñ NutZı ... 375
Kelām-ı Cāmī ... 376
Kelām-ı Nafīdā... 376
Bir śabı^ın :abrinde yazılmıştır ... 376
[Beyitler] ... 377 Āālib ... 380 [Beyitler] ... 380 LoZman... 391 [Beyitler] ... 392 BāZī ... 401 MuLtar ... 401 Nābī ... 402 MaZlūb ... 402 [Beyitler] ... 402 Hulū]ī ... 409 [Beyitler] ... 410 BāZī ... 417 [Beyitler] ... 417 Nābī ... 417 [Beyitler] ... 417 Āazel... 427
Āazel-i Nilmī-i Kıbrisi TaLmīs Tākī Çelebi ... 428
Āazel-i Nilmī TaLmīsi Taki Çelibi ... 430
Güfte-i Nilmī-i Kıbrisi ... 431
:ıt‘a-ı Nilmī... 433 Müfred Nilmī... 433 Niyāzī ... 433 Beyt ... 435 Na‘t- Resūl ... 435 Beyt ... 438 :ıt‘a... 438 Na‘t-ı Resūl ... 438
Na‘t-ı Şerif-ül Cenāb-ı Gālib ... 439
Nābī ... 441 śiyā Paşa ... 441 Nilmī... 441 Şem‘ī Baba ... 442 Zātī ... 442 Vā]ıf ... 443 NaEm ... 444
Ispartalı Mu9ammed Dizārī ... 444
Li-Cenāb-ı Wābit ... 445
Li-Cenāb-ı :ālāyī Ta9rīrāt... 446
[Müfredler] ... 446
Beyt ... 447
FāŜıl-ı Merhūm Efendinin Sadrazam Yusuf Paşaya Nazīresidir ... 447
Beyt ... 448
Hersekli ‘Ārif Nikmet Begin Eseri ... 448
Āsım ... 452
Türābī ... 453
Müfred... 454
[Beytler] ... 454
Şu‘arādan Rıfat Begin Eseri... 454
Zārī ... 455 BāZī ... 457 FuŜūlī... 459 :ıt‘a... 460 Āazel... 460 Āazel-i Nayret ... 460 Nazīre-i Fā‘ik ... 461 Güfte-i Kānī... 461 Müfred... 462
Hasīrcı-zāde NāfıE Mu9ammed Aāa... 462
Nilmī... 462
Kemal Beg... 463
Meşhur Edip Kemal Beg’in Eseridir... 464
Sul^an Selim Han... 465
Eser-i NāmıZ ... 465
Edib Sırrı Beg’in Eseri... 466
śiyā Paşa Mer9ūmunuñ Kemal Beg NaZZındaki Eseri ... 466
śiyā Paşa ... 467
KāEım Paşa... 468
Samī Paşā-zāde Necīb Paşa Murād olunmuşdur śiyā ... 469
:ıt‘a... 469
Beyt ... 470
Alay müftisi Fatreddin Efendi... 470
Sāmi Paşa NaŜretleri ... 470
Ākif Paşa ... 471 Pertev Paşa ... 471 Sadrāzam Ālī Paşa... 472 Kemal Begiñ... 472 Sadrāzam Ālī Paşa... 472 Li-Cenāb-ı Hüsrev... 473
Li- Sul^an Süleyman... 474
Ragıb Paşa... 474 Li-Cenāb-ı Nef‘i... 478 Li-Cenāb-ı Rū9ī Baādādī ... 478 BāZī ... 479 Sünbülzāde Vehbī ... 479 Naşmet Efendi... 481 Li Cenāb-ı RıŜā ... 482 Fıtna^ Hanım... 483
Li-Cenāb-ı Sāmī Terkīb-i Bend ... 485
Mer%iye-i KāEım... 493
Müfred Derviş Paşa... 496
Nevres... 496
Es‘ad MuLlis Paşa ... 526
Nevres... 527
NāEım Paşa... 529 :ıt‘a... 529 Beyt ... 529 Nevres... 529 Kemal Beg... 537 Nevres... 537 NaEm ... 543 Müfred... 543 Hersekli Nikmet ... 543
‘Adlī Sul^an Me9met Sālis... 544
Sul^an Murad Sālis ... 545
Ra9mi ... 545
śiyā Paşa ... 546
[Müfredler] ... 548
śiyā Paşa ... 549
[Müfredler] ... 555
Es‘ad MuLlis Paşa ... 556
NaEm ... 557
[Beytler] ... 557
Usūlī ... 557
Kemal Beg TaLrib-i Harābat... 558
Hāşim Destān-ı :ahve ... 563
Müfred... 564
Celāl Na‘t-ı Şerif ... 565
Beyt ... 566
Fendiyeli Ali Rāşid Beg Terkīb-i Bend ... 566
Nesīmi ... 586 Mer%iye-i Şeref... 588 Vā]ıf ... 591 Türābī ... 593 Selāmī... 594 Türābī Müseddes... 595 Müfred... 597
Nilmi Dede Mer%iye... 597
Beyt ... 601
Es‘ad MuLlis Paşa ... 601
Yemeni ... 601
‘Ali Vasfī... 602
Nüsni ... 602
MaZām-ı vālā-yı ser-askerīye telgraf ... 603
Şināsi Münācat ... 603 Āsım ... 606 RıŜā... 607 Müfred... 608 Kemal Beg... 608 Sa‘id Beg... 608 Hikmet Beg ... 609 Kemal Beg... 610 Müfred... 610 Mebuslarımıza... 611
Beyt ... 615
Kemal Beg Beyt ... 615
Ta9mīs-i Sa‘id... 615
Ahmed Rāsim... 616
Destān-ı NaŜret-i Şey9 ... 618 SONUÇ SONUÇSONUÇ SONUÇ... 622622622622 BĐBLĐYOGRAFYA BĐBLĐYOGRAFYABĐBLĐYOGRAFYA BĐBLĐYOGRAFYA... 623623623623
ÖN SÖZ
Eski Türk edebiyatında hazırlanmış eserler arasında şiir mecmuaları önemli bir yer tutmaktadır. Mecmualar da divanlar ve tezkireler gibi şairlerin şiirlerine ulaşılabilecek kaynak eserler mahiyetindedir. Bunun yanı sıra Eski Türk edebiyatında divan tertip etmemiş birçok şairin şiirlerini şiir mecmualarında bulmak mümkündür.
Mecmuanın genel olarak sözlük tanımı; Çeşitli kişilere ait veya çeşitli konularla ilgili yazı ve şiirlerin toplanmasından oluşan eserlerdir.
Çoğuncukla tertip edenleri ve yazıldıkları tarihi belli olmayan mecmualar tamamen derlemeciye bağlı olduğu için çok düzgün ve tertipli mecmualar yanında düzensiz mecmualar da olabilmektedir.
Eserleri yazıya geçmiş şair ve yazarlardan yapılan seçmelerin yer aldığı mecmualar bulunduğu gibi, adları bilindiği halde henüz ele geçmemiş bazı önemli eserlerin asılları veya kopyalarını içeren önemli mecmualar da vardır. Söz gelimi; şairlerin divanlarına koymadıkları şiirleri ile edebiyat tarihi açısından önemi büyük olan risale ve mektupları bu mecmualarda bulunur.
Mecmuaların daha çok konuları edebiyatla ilgilidir. Āazel, kaside, musammat, tarih, mektup v.s. şekiller ile tevhid, naat, mer%iye v.b. türleri üzerinde oluşturulmuş mecmualar bunlardandır. Ancak fıkıh, kelam gibi dīnī ilimler; simya, reml, sihir, falcılık gibi eski bātıl ilimler; mūsikī, hat gibi sanat dalları v.s. üzerine derlenmiş mecmualar da vardır. Bu tür mecmualar bir konu bütünlüğüne sahiptir. Buna karşılık her mecmua derleyicisi aynı titizliği göstermeyebilir ve her çeşit hoşa giden yazıyı mecmuasına alabilir.
Türkiye kütüphanelerinde tasnifi yapılmış binlerce mecmua vardır. Bunlar içinde en önemli olanlar edebī ve tarihī değer taşıyanlardır.
Agāh Sırrı Levend’in Türk Edebiyatı Tarihi adlı eserinde mecmualar şöyle sınıflandırılmıştır.
a) Nazireler mecmuaları,
b) Meraklılarca toplanmış, birer antoloji niteliğinde seçme şiirler mecmuaları, c) Türlü konulardaki risalelerin bir araya getirilmesiyle meydana gelen mecmualar, d) Aynı konudaki eserlerin bir araya getirilmesiyle meydana gelen mecmualar,
e) Tanınmış kişilerce hazırlanmış, birçok yararlı bilgileri, fıkraları ve özel mektupları kapsayan mecmualar.
Biz bu çalışmamızda Koyunoğlu Müzesi ve Kütüphanesi’ndeki şiir mecmualarından 13467 numaralı mecmuayı transkribe ederek tanıtmaya çalıştık. Böylece yayınlanmış olan divanlardaki şiirlerle mukayese etme imkānı bulup ikisi arsındaki farklılıkları ve yanlışlıkları ortaya koymaya çalıştık. Ayrıca şairlerin divanlarında olmayan şiirleri tespit ettik.
Mecmuanın içerisinde 191 şair ve 1183 şiir yer alır. Büyük bir bölümü yayınlanmış olsa da aralarından bugüne kadar hiç yayımlanmamış şiirlere rastladık. Bu şiirlerin edebiyata ve sanata bir nebze olsun katkı sağlaması, çalışmamızı amacına ulaştırmış olacaktır.
Đlmi çalışmamın konu seçiminde ve çalışmanın bütün aşamalarında metot, kaynak, transkripsiyon bilgi- birikim açısından desteklerini esirgemeyen, başta danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Semra Tunç olmak üzere, Prof. Dr. Emine Yeniterzi, Prof Dr. Ahmet Sevgi ve Araştırma Görevlisi Erol Çöm’e teşekkür ederim.
Tufan Kaya Konya 2007
KISALTMALARKISALTMALARKISALTMALARKISALTMALAR AKM : Atatürk Kültür Merkezi
D. : Divan
DT : Doktora Tezi M. : Mecmua
MEB : Millī Eğitim Bakanlığı S. : Sayı s. : Sayfa SÜ : Selçuk Üniversitesi TTK : Türk Tarih Kurumu TDK : Türk Dil Kurumu Ü. : Üniversitesi Yay. : Yayınları
TRANSKRĐPSĐYON ĐŞARETLERĐTRANSKRĐPSĐYON ĐŞARETLERĐTRANSKRĐPSĐYON ĐŞARETLERĐTRANSKRĐPSĐYON ĐŞARETLERĐ A, a g E, e h Ā, ā i B, b j P, p k T, t l W, & n C, c o Ç, ç p N, √ r H, « t D, d u v, ≠ x R, r y Z, z z J, j { S, s | Ş, ş } T, § , ∂, ś, ≥ , † , @ ‘ Ā, π F, f :, … K, k, G, g, ñ L, l M, m N, n V, v, O, o, Ö, ö, U, u, Ü, ü H, h, E, e, A, a Y, y, I, ı, Đ, i, ā
Farsça kelimelerdeki “vāv-ı ma’dūle”, “ ˇ ” olarak gösterilmiştir.
GĐRĐŞ GĐRĐŞGĐRĐŞ GĐRĐŞ
Mecmūalar, Türk edebiyatı, özellikle klasik edebiyatımız için önemli kaynaklardır. “Derlenmiş, toplanmış” demek olan mecmua, aynı konuda yazılmış manzūm ve mensūr edebī yazıları topladığı gibi, muhtelif konularda da yazılmış eserleri ihtivā edebilir. Hatta farklı dillerde edebī parçaları da bir araya getirebilir. Mecmualar, çeşitli kişilere ait veya çeşitli konularla ilgili yazı veya şiirlerin toplanmasından oluşan eserlerdir. Çoğunlukla yazarları ve yazıldıkları tarih belli olmayan mecmualar tamamen derlemecinin zevkine bağlı olduğu için çok düzgün ve tertipli mecmualar yanında düzensiz mecmualar da olabilmektedir.
Genel olarak mecmualar; 1- Nazīre mecmūaları,
2- Seçme şiir mecmuaları (mecmū’a-ı eş’ār, mecmū’a-ı devāvīn),
3- Aynı konu ile ilgili eserlerin bir araya getirilmesiyle oluşturulan mecmūalar,
(mecmū‘a-ı edviyye, mecmū‘a-ı tevārīh, mecmū‘a-ı mu‘ammeyāt, mecmū‘a-ı münşe‘āt, mecmū‘a-ı resāil)
4- Karışık, yani manzūm ve mensūr veya farklı dillerle yazılmış parçalardan oluşan mecmū‘alar,
5- Derleyeni belli mecmū‘alar (Ömer bin Mezīd, Mecmū‘atü’n-Nezā’ir; Eğirdirli Hacı Kemāl, Cāmi‘ü’n-Nezā’ir; Edrineli NaEmī, Mecma‘u’n-Nezā’ir; Pervāne Bey Mecmū‘ası; Budinli Hisālī, Metāli‘u’n-Nezā’ir) şeklinde tasnif edilir.1 .
Eserleri yazıya geçmiş şair ve yazarlardan yapılan seçmelerin yer aldığı mecmualar bulunduğu gibi, adları bilindiği hālde henüz ele geçmemiş bazı önemli eserlerin asılları veya kopyalarını içeren önemli mecmualar da vardır. Söz gelimi şairlerin divanlarına koymadıkları şiirleri ile edebiyat tarihi açısından önemi büyük olan risale ve mektupları bu mecmualarda bulunur.
Mecmuaların konuları daha çok edebiyatla ilgilidir. Āazel, kaside, musammat, tarih, mektup v.s. şekiller ile tevhid, na’t, mer%iye v.b. türleri üzerinde oluşturulmuş mecmualar
1
Geniş bilgi için bakınız: Günay Kut, “Mecmû‘a”, Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Devirler, Đsimler, Eserler, Terimler), C.6. Dergâh Yay. Đstanbul, 1986, s. 170-72; Levend, Agâh Sırrı, Türk Edebiyatı Tarihi, I-II., TTK Yayınları, Ankara, 1973.
bunlardandır. Ancak fıkıh, kelam gibi dinī ilimler; simya, reml, sihir, falcılık gibi eski bātıl ilimler; musikī, hat gibi sanat dalları v.s. üzerine derlenmiş mecmualar da vardır. Bu tür mecmualar bir konu bütünlüğüne sahiptir. Buna karşılık her mecmua derleyicisi aynı titizliği göstermeyebilir ve her çeşit hoşa giden yazıyı mecmuasına alabilir. 2
Türkiye kütüphanelerinde tasnifi yapılmış binlerce mecmua vardır. Bunlar içinde en önemli olanlar edebī ve tarihī değer taşıyanlardır.
Türk şiir tarihi açısından değerli kaynaklar olan mecmūalar sayesinde, edebiyat tarihlerindeki bir kısım bilgiyi netleştirmek ve zaman zaman da düzeltmek, yeni yeni bilgiler eklemek mümkün olabilir. Derleyeni ve yılı tam olarak bilinmese de bir mecmūanın derleniş tarihi, içindeki parçalardan yaklaşık olarak tespit edilebildiği için, döneminin şiir zevkini, be- ğenilen şāirlerini ve hatta toplanan şiirlere göre de yazıldığı dönemin en beğenilen şiirlerini belirleme imkānı verir. Yine mecmūalarda dīvān sāhibi olmayan, hatta dīvānı bulunduğu hālde şiiri dīvānında bulunmayan şahsiyetlere ve eserlere rastlanabilir. Kısaca, Türk şiirinin gelişimini, değişimini ve geçirdiği merhaleleri tespitte mecmūalar, özellikle seçme şiir mecmūları ve nazīre mecmūalarının önemi küçümsenemez.3
2
Đskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Đstanbul, 2002, s, 265.
3
Semra Tunç, “Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Revan 1985 Numaralı Şiir Mecmûası,” Selçuk Üniversitesi Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Dergisi S. 18, Konya, 2005.
I. BÖLÜM I. BÖLÜM I. BÖLÜM I. BÖLÜM I. 13467 Numaralı Mecmuanın Tanıtımı I. 13467 Numaralı Mecmuanın Tanıtımı I. 13467 Numaralı Mecmuanın Tanıtımı I. 13467 Numaralı Mecmuanın Tanıtımı
13467 numaralı mecmua 137 varaktan (274 Sayfa) oluşup Rik’a yazı ile yazılmış, kahverengi vinlex ve karton ciltlidir. Mecmuada varak tipinde numaralandırma yapılmamıştır. Normal düz sayfa numarası verilmiştir. Mecmuanın son 14 sayfası mecmuaya sonradan eklenmiş gibidir. Zira 260. sayfadan sonraki hat ile önceki sayfalar arasındaki hat farklılık göstermektedir. Mecmuada mecmuayı derleyen kişi ile ilgili herhangi bir bilgi verilmemiştir. Bu yüzden mecmuanın kim tarafından derlendiğini bilemiyoruz.
Mecmuanın hangi dönemde yazıldığına dair kesin bir tarih bulamadık. Şairlerin yaşadıkları dönemleri, tezkire ve edebiyat tarihi kaynaklarını inceleyerek mecmuanın hangi tarihte yazıldığına dair yaklaşık bir zaman dilimi belirlemeye çalıştık. Son dönem şairlerinden Namık Kemal ve Ziya Paşa’nın şiirlerine de yer verilmesi mecmuanın 19. yüzyıldan sonra kaleme alındığını göstermektedir.
Mecmuanın kapsamına baktığımızda; her ne kadar mecmua 19.yy’dan sonra kaleme alınsa da oldukça geniş bir zaman dilimini içine alan şiirlere rastlıyoruz. Şairlerin yaşadığı dönemleri göz önünde bulundurduğumuzda karşımıza şöyle bir tablo çıkıyor: Mecmuada Nesīmī ve Ahmet Paşa’nın şiirlerinin yer alması, bize bu mecmuanın kapsamanın 15.yy.a kadar indiğini göstermektedir. Tüm bu değerlendirmeler üzerine diyebiliriz ki; Mecmua 15. ve 20. yüzyıl aralığında yaşamış şairlerin şiirlerinden oluşmaktadır.
Mecmuayı girişinden son bölümüne kadar nazım şekillerine göre değerlendirecek olursak belli bir düzenden bahsetmemiz mümkün değildir. Çünkü Āazeller, kasideler, beyitler, müfredler ve diğer nazım şekilleri divanlarda alışageldiğimiz düzene göre tertip edilmediği gibi bu nazım şekillerinden herhangi birinin de kendi arasında redifine göre sıralanmadığını da gördük. Mecmuayı nazım şekli olarak değil de konu bütünlüğü açısından değerlendirdiğimizde, nazım şekillerine oranla, mecmuanın biraz daha kompozisyonlu olduğunu söyleyebiliriz. Genellikle arka arkaya iki veya daha fazla şiirle aynı konunun ele alındığını tespit ettik.
Aynı şaire ait şiirlerin farklı sayfalarda olması mecmuanın şiirlere göre de tertip edilmediğini göstermektedir.
Mecmua, sadece klasik Türk edebiyatına mensup şairlerden oluşmamaktadır. Halk Mecmuada halk edebiyatı ve batı tesirinde gelişen Türk edebiyatı çizgisinde yazan şairlere de yer verilmiştir. Halk edebiyatında Dertli, Emrah, Seyrānī, Mir’ātī, gibi şairler varken; batı tesirinde gelişen Türk edebiyatında ise Muallim Naci, Ziya Paşa, NamıZ Kemal, Şinasi, Pertev Paşa, Kazım Paşa gibi isimler yer alır.
Mecmuanın giriş bölümünde çoğu mecmuada görmeye alışmadığımız içindekiler bölümü yer almaktadır. Bu da bir nebze olsun mecmuanın düzenli olduğunu göstermektedir. Ardından “mer%iye”ler ağırlıklı olarak sıralanmıştır. Mer%iyelerin genelinde hākim konu “Kerbela “ hadisesidir. Hazreti Ali’yi yücelten, Yezid’i yeren muhtevalar oldukça fazladır. Genellikle aruz ölçüsüyle yazılan mer%iyelerin bu mecmuada hece ölçüsüyle yazılanlarına da rastlıyoruz. Daha sonraki sayfalarda; TaLmīs, Āazel, kaside, terci-i bend, terkib-i bend, müseddes, murabba, :ıt‘a, beyt, rüba’i gibi nazım şekillerinin karışık olarak verildiğini görüyoruz. Bu nazım şekilleri arasında Āazel, beyt ve müfred’ler en fazla kullanılanlarıdır. Şairler arasında ise Nevres’in şiirleri ağırlıktadır.
Müfredler ve beyitlerin bir bölümü der-kenar olarak verilmiş olup birçoğunun özlü sözler veya atasözleri mahiyetinde olduğu görülmektedir.
Söyler iseñ kelām söyle sözüñden ‘ibret alsunlar Söylemezseñ sükūt eyle seni bir ādem ]ansunlar
Beyt 165/ s.361
Edeb bir tācdır nūr-ı Hudādan Giy ol tācı emīn ol her belādan
Beyit 173/ s.386 Āam degüldür gide dünyā Zala dīn
Āam odur ki Zala dünyā gide dīn
Müfred 132/ s.280
Budur ‘ādet budur Zānūn ezelden Alurlar būseyi her dem güzelden
Mecmuada 9 nazīreye rastladık. Bunları aşağıda tablo halinde gösterdik.
Mecmuadaki şiirleri varsa şairlerin yayımlanmış divanlarıyla, yoksa üzerinde çalışma yapılmış yüksek lisans ve doktora tezleriyle karşılaştırdık. Şairlerin yayımlanmış divanlarda ve üzerinde çalışma yapılmış yüksek lisans ve doktara tezlerinde bulamadığımız şiirleri tespit ettik. Bu şiirler şunlardır.
Şair Adı: Şair Adı:Şair Adı:
Şair Adı: Şiir Şiir Şiir Şiir No: No:No:
No: Redif (yoksa, Redif (yoksa, Kafiye)Kafiye) Redif (yoksa, Redif (yoksa, Kafiye)Kafiye) Şekli ŞekliNazım Nazım Nazım ŞekliŞekliNazım Karşılaştırma yapıKarşılaştırma yapıKarşılaştırma yapıKarşılaştırma yapılan eserlan eserlan eser lan eser Ahmet Paşa 414 düşdidüşdi düşdidüşdi beyt A. Nihat Tarlan:
Ahmet Paşa D.
Aynī 147 ----a yufa yufa yuf a yuf Āazel A. Mermer: Aynī DivanAynī DivanAynī DivanAynī Divanıııı Aynī 148 ----arızarızarız arız Āazel A. Mermer: Aynī DivanAynī DivanAynī DivanAynī Divanıııı Bağdadlı Rū9ī 129 Đsterler Đsterler Đsterler Đsterler tahmīs C. Ak: Bağdadlı RBağdadlı RBağdadlı RBağdadlı Rūūūū9999ī D.ī D.ī D.ī D. Bağdadlı Rū9ī 145 ----ınıınıınıını beyt C. Ak: Bağdadlı RBağdadlı RBağdadlı RBağdadlı Rūūūū9999ī D.ī D.ī D.ī D. Bağdadlı Rū9ī 383 ----ınıınıınıını beyt C. Ak: Bağdadlı RBağdadlı RBağdadlı RBağdadlı Rūūūū9999ī D.ī D.ī D.ī D. Bağdadlı Rū9ī 384 ----a gelmezsina gelmezsina gelmezsin a gelmezsin müfred C. Ak: Bağdadlı RBağdadlı RBağdadlı RBağdadlı Rūūūū9999ī D.ī D.ī D.ī D. Bağdadlı Rū9ī 387 ----dededede terkīb-i
bend C. Ak: Bağdadlı RBağdadlı RBağdadlı RBağdadlı Rūūūū9999ī D.ī D.ī D.ī D. Bākī 423 bākībākī bākībākī :ıt‘a S. Küçük: Bākī D.Bākī D.Bākī D.Bākī D. Bākī 783 ----ımaımaıma ıma beyt S. Küçük: Bākī D.Bākī D.Bākī D.Bākī D. Bākī 1003 ----ak (kafiye)ak (kafiye)ak (kafiye) ak (kafiye) Āazel S. Küçük: Bākī D.Bākī D.Bākī D.Bākī D.
Fıtnat Hanım 342 varvar varvar :ıt‘a F. Hanım: Fıtnat Fıtnat HanFıtnat Fıtnat HanHanHanım D.ım D.ım D. ım D. Fuzūlī 87 ----dürdürdür dür Āazel K. Akyüz, S. Beken
M.Cunbur: Fuzūlī D.Fuzūlī D.Fuzūlī D.Fuzūlī D. Fuzūlī 408 getürürgetürür getürürgetürür beyt K. Akyüz, S. Beken
M.Cunbur: Fuzūlī D.Fuzūlī D.Fuzūlī D.Fuzūlī D.
Haşmet 228 mışmış mışmış Āazel M.Arslan, Đ. NaZZı Aksoyak: Haşmet Külliyatı.
Haşmet Külliyatı. Haşmet Külliyatı. Haşmet Külliyatı. Şair Adı
Şair AdıŞair Adı
Şair Adı Tanzir Edilen ŞairTanzir Edilen ŞairTanzir Edilen ŞairTanzir Edilen Şair NazīreNazīre NazīreNazīre (Varak Nu.) (Varak Nu.)(Varak Nu.) (Varak Nu.) Ali Vasfi
Efendi Mes‘ūd 1 (34)
Fā’iZ Nayret 1 (199)
FāŜıl Efendi Yūsuf Paşa 1 (195)
Mes‘ūd Mes‘ūd 1 (66)
Rüşdi Senā’ī Kazım Paşa 1 (58)
Sāmī Baādadlı Rū9ī 1 (209)
Sıdkı Hersekli Hikmet 1 (136)
Zekā’i Mes‘ūd 1 (34)
Haşmet 1045 atatat at Āazel M.Arslan, Đ. NaZZı Aksoyak: Haşmet Külliyatı.
Haşmet Külliyatı. Haşmet Külliyatı. Haşmet Külliyatı.
Hayālī 214 ----eeee Āazel A. Nihat Tarlan: Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D. Hayālī 401 ----ininin in Rübā‘ī A. Nihat Tarlan: Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D. Hayālī 409 ----ım benimım benimım benim ım benim beyt A. Nihat Tarlan: Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D.Hayālī D. Đsmail NaZZı
Efendi 358 --- --- nazım Erz. Đbrahim NaZZErz. Đbrahim Erz. Đbrahim Erz. Đbrahim N. Kürekçi, T. Karabey NaZZNaZZNaZZı D.ı D.ı D. ı D. Kemal Beg 119 ----enin enin enin enin rübai Ö. Göçgün: NamıNamıNamıNamıZ Kemal.Z Kemal.Z Kemal. Z Kemal. Kemal Beg 121 kalmamış eyvkalmamış eyvāh kalmamış eyvkalmamış eyvāh āh āh kasīde Ö. Göçgün: NamıNamıNamıNamıZ Kemal.Z Kemal.Z Kemal. Z Kemal. Kemal Beg 1013 ----et (kafiye) et (kafiye) et (kafiye) et (kafiye) Āazel Ö. Göçgün: NamıNamıNamıNamıZ Kemal.Z Kemal.Z Kemal. Z Kemal. Kenzī 70 ----de de de de murabba A. Şenol: Kenzi D.Kenzi D.Kenzi D.Kenzi D.
Kenzī 71 ----una una una una tahmīs A. Şenol: Kenzi D.Kenzi D.Kenzi D.Kenzi D. Lutfī 169 ----tuttuttut tut Āazel G. Karaağaç: Lutfī D.Lutfī D.Lutfī D.Lutfī D. Mesīhī 332 ----ek (kafiye)ek (kafiye)ek (kafiye) ek (kafiye) Āazel M. Mengi: Mesīhī D.Mesīhī D.Mesīhī D.Mesīhī D. Muhibbī 424 --- --- mısra C. Ak: Muhibbi D.Muhibbi D.Muhibbi D.Muhibbi D. Muhibbī 426 --- --- mısra C. Ak: Muhibbi D.Muhibbi D.Muhibbi D.Muhibbi D. Münīf 400 ----imizimizimiz imiz :ıt‘a s. Küçük: Münif D.Münif D.Münif D.Münif D. Nābī 126 mezādmezād mezādmezād müfred A. Fuat Bilkan: Nābī D.Nābī D.Nābī D.Nābī D. Nābī 786 r (kafiye)r (kafiye) r (kafiye)r (kafiye) beyt A. Fuat Bilkan: Nābī D.Nābī D.Nābī D.Nābī D. Nābī 973 mezādmezād mezādmezād beyt A. Fuat Bilkan: Nābī D.Nābī D.Nābī D.Nābī D. Nazīfi 39 ----ininin in tahmīs M. Elaldı: Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D. Nazīfi 65 ----medi hālāmedi hālāmedi hālā medi hālā Āazel M. Elaldı: Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D. Nazīfi 66 ----de zevki kalmamışde zevki kalmamışde zevki kalmamış Āazel de zevki kalmamış M. Elaldı: Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D. Nazīfi 67 habībhabīb habībhabīb Āazel M. Elaldı: Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D.Nazīfī D. Nesīmī 176 kalmadıkalmadı kalmadıkalmadı Āazel H. Ayan: Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D. Nesīmī 177 ----a bena bena ben a ben Āazel H. Ayan: Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D. Nesīmī 179 ----ıııı beyt H. Ayan: Nesīmī D.esīmī D.esīmī D.esīmī D. Nesīmī 1150 AlīAlīAlī Alī kasīde H. Ayan: Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D.Nesīmī D. Nevres 217 ----larlarlar lar Āazel B.Ali Kaya: Nevres D.Nevres D.Nevres D.Nevres D. Nevres 363 ----dır nevresdır nevresdır nevres dır nevres nazım B.Ali Kaya: Nevres D.Nevres D.Nevres D.Nevres D. Niyāzī 30 vardırvardır vardırvardır Āazel K. Erdoğan: Niyāzī MNiyāzī MısrNiyāzī MNiyāzī Mısrısrī D.ısrī D.ī D.ī D. Niyāzī 31 varvar varvar Āazel K. Erdoğan: Niyāzī Niyāzī Niyāzī Niyāzī Mısri D.Mısri D.Mısri D.Mısri D. Niyāzī 965 tevfīktevfīk tevfīktevfīk kasīde K. Erdoğan: Niyāzī MNiyāzī MNiyāzī MNiyāzī Mısri D.ısri D.ısri D. ısri D. Rāmī 317 oldukça oldukça oldukça oldukça Āazel E. Hamami: Rāmī D.Rāmī D.Rāmī D.Rāmī D.
Sırrı 290 idelimidelim idelimidelim Āazel S. Ateş: Sırrı D.Sırrı D.Sırrı D.Sırrı D. Sünbülzāde
Vehbī
293 el arkası yerdeel arkası yerde el arkası yerdeel arkası yerde Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī 294 ----eeee Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī
295 ----arakarakarak arak Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī 297 ----iziziz iz Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī
298 ----e mi çekmişe mi çekmişe mi çekmiş e mi çekmiş Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī 299 ----ındaındaında ında Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī
430 gibigibi gibigibi :ıt‘a S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde Vehbī D. Sünbülzāde
Vehbī 1042 bādbādbād----ābādbādābādābādābād Āazel S. Ali Beyzādeoğlu: Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D.Sünbülzāde Vehbī D. Şeref Hanım 27 olsun da görolsun da gör olsun da görolsun da gör Āazel M. Arslan: Şeref Şeref HanŞeref Şeref HanHanHanım D.ım D.ım D. ım D. Şeyh Gālib 46 ----dirdirdir dir beyit M. Kalkışım: Şeyh GŞeyh GŞeyh GŞeyh Gālib D.ālib D.ālib D.ālib D. Şeyh Gālib 398 āhāh āhāh :ıt‘a M. Kalkışım: Şeyh GŞeyh GŞeyh GŞeyh Gālib D.ālib D.ālib D.ālib D. Şeyh Gālib 402 ----ınının ın beyt M. Kalkışım: Şeyh GŞeyh GŞeyh GŞeyh Gālib D.ālib D.ālib D.ālib D. Şeyh Gālib 634 ----dırdırdır dır beyt M. Kalkışım: Şeyh GŞeyh GŞeyh GŞeyh Gālib D.ālib D.ālib D.ālib D. Şeyh Gālib 635 deyüdeyü deyüdeyü beyt M. Kalkışım: Şeyh GŞeyh GŞeyh GŞeyh Gālib D.ālib D.ālib D.ālib D. Yahyā Bey 499 ----nınnınnın nın nazım M. Çavuşoğlu: Yahya Bey D.Yahya Bey D.Yahya Bey D.Yahya Bey D. Ulvī 149 ----yı yı yı yı müseddes Đ. Çetin: DerziDerziDerziDerzi----zāde Ulvī D.zāde Ulvī D.zāde Ulvī D. zāde Ulvī D. Usūlī 1143 henüzhenüzhenüz henüz beyt M. Đsen: Usūlī D.Usūlī D.Usūlī D.Usūlī D.
Vasfī 377 ----e lāze lāze lāzımsa e lāzımsa ımsa ımsa Āazel M. Çavuşoğlu: Vasfī D.Vasfī D.Vasfī D.Vasfī D. Vā]ıf 264 ----sınsınsın sın Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 265 itdimitdim itdimitdim murabba R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 270 ----lar lar lar lar Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 271 söylersöyler söylersöyler Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 272 ----ı satdıkı satdıkı satdık ı satdık Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 277 ----lar ağlarmışlar ağlarmışlar ağlarmış lar ağlarmış Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 278 mi sanursunmi sanursun mi sanursunmi sanursun Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Vā]ıf 1153 ----iiii Āazel R. Gürel: Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D.Enderunlu Vasıf D. Zātī 987 isterimisterim isterimisterim Āazel A. Nihat Tarlan: Zātī D.Zātī D.Zātī D.Zātī D. śiyā Paşa 127 pākinde pākinde pākinde pākinde beyt Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 199 ister mi ister yaister mi ister ya ister mi ister yaister mi ister ya Āazel Ö. Göçgün: śiyā Pa śiyā Pa śiyā Pa śiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 373 ----iiii :ıt‘a Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa
śiyā Paşa 965 ----indenindeninden inden :ıt‘a Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 1018 --- --- murabba Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 1019 olalımolalımolalım olalım :ıt‘a Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 1020 ----āh (kāfiye)āh (kāfiye)āh (kāfiye) āh (kāfiye) beyt Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa śiyā Paşa 1132 çıkarçıkarçıkar çıkar müfred Ö. Göçgün: śiyā Paśiyā Paśiyā Paśiyā Paşaşaşaşa
Bulamadığımız bu şiirleri sayfaya ait dipnotlarda belirttik.
Koyunoğlu Müzesi ve Kütüphanesi’nde bulunan 13467 numaralı mecmuayı yeni yazıya aktarırken şu metotları kullandık:
Öncelikle mecmuanın transkripsiyonunu yaptık. Daha sonra mecmuada bulunan şairlerin listesini hazırladık. Bu şairlerin yayımlanmış veya üzerinde akademik çalışma yapılmış divanlarını tespit ettik. Mecmuadaki şiirleri bu çalışmalarla karşılaştırdık.
Karşılaştırma yaparken anlam ve vezin yönünden doğru olanı esas aldık. Eğer anlam ve vezin yönüyle her ikisi de doğru ise mecmuayı esas aldık.
Vehbī Dīvānı’da:
Vehbīyā Vehbīyā Vehbīyā
Vehbīyā bezme çek ol mest-i şarāb-ı nāzı Geçürürsin söziñi bir iki sābir iki sābir iki sāāarbir iki sāāarāarāar çaZaraZ
(231/296-5)
Vehbī divanında “sā“sā“sā“sāāar bir iki” āar bir iki” āar bir iki” āar bir iki” mecmuada “bir iki sā“bir iki sā“bir iki sā“bir iki sāāar”āar”āar”āar” olarak geçen kelimelerden vezne uygun olduğu için mecmuadaki “bir iki sā“bir iki sā“bir iki sāāar” “bir iki sāāar” āar” āar” kelimesini tercih ettik.(bk. Vehbī 231/294-5)*
Şeref Hanım Dīvānında:
Narāb olmaZ ezelden ehl-i ı‘aşZa eski ‘ādetdir Eger ma‘mūr u ābād olayımolayımolayım dirsem ZabaLatdir olayım
(236/304-II/4)
*
Parantez içerisinde verilmiş olan sayfa numaraları, şiir numaraları ve beyit numaraları incelediğimiz mecmuaya aittir.
4. mısrada “olayım”“olayım”“olayım” kelimesi mecmuada “oldum” “olayım” “oldum” “oldum” şeklinde geçiyor. Ancak vezin “oldum” gereği “olayım”“olayım”“olayım”“olayım” sözcüğü uygun olduğundan burada da dīvānı esas aldık.
Üzerinde çalışma tespit edemediğimiz şiirleri okurken de manayı bozmadan vezne uygun gelecek şekilde metin tamirinde bulunduk. Bu tip düzeltmeleri de dipnotta belirttik.
Seyyāhi’nin destānında:
Müslümān zenleri serbest gezerler Bütün şabZa fistān iksā iderler Müslümān kisveti hep terk iderler Anadan gördigin ‘ādet mi Zaldı
(265/353-V/1)
1. ve 3. dizelerde “Müslüman” “Müslüman” “Müslüman” “Müslüman” kelimesi yerine “Đslam” “Đslam” “Đslam” “Đslam” sözcüğü kullanılmıştı. Fakat hem mana hem de vezin (6+5 =11) gereği “Müslümān”“Müslümān”“Müslümān”“Müslümān” olarak kaydedildi.
Yine bir beyte:
Söz bilüp [de][de][de][de] söylemek ‘ārifleriñ erkānıdır Söz bilüp söylememek ‘ārifleriñ sul^ānıdır
(389/700-a)
1. mısra vezne göre eksiktir. Bunun hem veznini tamamlamaya hem de manasını korumaya çalıştık. Bunun için [de] [de] [de] [de] bağlacıyla metin tamirinde bulunduk.
Dipnotlarda farkları belirtirken önce şiir numarası, daha sonra beyit ve dize numarasını verdik. Şiir ve beyit numaralarını Latin rakamlarıyla bend numaralarını ise Romen rakamlarıyla gösterdik. Beyitlerden oluşan şiirlerde 1. mısra için a, ikinci mısra için b harfini kullandık. Bendlerden oluşan şiirlerde ise mısra numarasını Latin rakamlarıyla belirttik. Karşılaştırmada doğru kabul ettiğimiz ibareyi önce, farklı ya da yanlış olan ibareyi ise sonra aldık. Aynı mısra içinde yer alan farklılıklar arasına ‘/ ’ işaretini koyduk.
Mecmuada ve divanda mısra veya beyit tamamen farklı ise dipnota sadece farklı olan kısmı almayı yeterli gördük.
Divanda bulunmayan beyitleri ya da mısraları dipnotta – D. ile gösterdik. Mecmuada bulunmayıp divanda olan beyitleri ise mecmuaya dahil etmeyip beyit sayısındaki farklılıkları dipnotta gösterdik. Eksik beyitleri dipnotta gösterdik.
Metni hazırlarken şairlerin yaşadıkları dönemin ses hususiyetlerini göz önünde bulundurduk.
Metinde yer alan ayet-i kerimeleri, hadis-i şerifleri ve Arapça ifadeleri italik olarak yazıp, bunların anlamlarını ve ayetlerin hangi surelerde geçtiklerini dipnotta gösterdik. Ayetleri belirtirken önce mealini, sonra sure ismini daha sonra sure numarasıyla ayet numarasını verdik. (bk. Türābī 3/2-V)
Arapça ve Farsça şiirleri Latin alfabesine aktarmadan Arap harfleriyle olduğu gibi aldık.
Divanlarda bulamadığımız şiirleri de dipnotlarda belirttik.
Mecmuada 191 şaire ait toplam 551 şiir bulunmaktadır. Mahlası olmayan diğer manzumeler Arapça ve Farsça şiirlerle birlikte toplam 1183 manzume bulunmaktadır. (beyit ve dörtlükler de dâhil.)
Mecmuada 9 Āazel, 5 NaEm, 2 kaside, 2 koşma ve 1 MuLammesin yazarının belli olmadığını tespit ettik. Bunun yanında yazarını tespit edemediğimiz müfred, beyt ve kıtaların sayısı oldukça fazladır.
Şairler ve bu şairlere ait şiirler nazım şekilleriyle birlikte aşağıdaki tabloda ayrıntılı bir biçimde gösterilmiştir:
Şair Adı Şair Adı Şair Adı
Şair Adı KasideKaside KasideKaside (Sayfa (Sayfa (Sayfa (Sayfa Nu.) Nu.) Nu.) Nu.)
Āazel (Sayfa Nu.) Āazel (Sayfa Nu.) Āazel (Sayfa Nu.)
Āazel (Sayfa Nu.) Diğer (SayfaNu.)Diğer (SayfaNu.)Diğer (SayfaNu.)Diğer (SayfaNu.)
Şair Adı Şair AdıŞair Adı Şair Adı Abdülkerim Wābit 3 (46; 194) Ābid ‘Aşkī 2 (34; 136) 1 (104) Adlī Sul^ān 1 (235) A9met Namdi 2 (134; 135) Ahmet Paşa 1 (155)
A9met Rāsim 1 (269) ‘Ākif Paşa 1(158) 1 (160) 1 (203) ‘Alī Paşa 3 (122; 203; 204) ‘Alī RıŜa 2 (47; 53) ‘Alī Rū9ī 1 (32) ‘Alī Va]fī 3 (34; 135; 261) ‘Ārif 1 (13) 1 (109) 3 (108; 130) ‘Ārif Nikmet 1 (195) 1 (136) ‘Arīfī 1 (99) Ā]ım 2 (36; 263) 1(196) ‘Ā]ī 1 (78) Avnī 2 (87) ‘Aynī 2 (73) Azīmī 1 (103) Bayburtlu Zihnī 1 (92) 2 (101; 102; 120) Baādatlı Rū9ī 3 (12; 79; 206) 6 (69; 72; 137;140) Bākī 5 (98; 198; 206; 266) 4 (27; 157; 183; 198) Besīm 1 (121) Cāmī 1 (25) 2 (25; 170) Celāl 1 (243) Celāleddin 2 (53) Cināni 2 (124; 160) Cünūn 1 (103) Dehrī 1 (97) Dertlī 1 (99) Dervīş 2 (100; 215) Di¡ārī 1 (194) Ebu’s- Su‘ūd 1 (165) Edip Sırrı 3 (110; 201) Emrāh 1 (97) 1 (101) Erbābī 1 (73)
Es‘ad Mu9li] Paşa 1 (239) 2 (228; 260)
Eşref Paşa 1 (55) FaLreddin Efendi 1 (202) Fā’ik 2 (32; 199) FāŜıl 2 (75; 195) Fehmī 3 (157) FerruL 1 (33) Fet9ī 1 (80) FeyŜī 1 (93) 1 (12) Fıtnat Nanım 3 (208; 209) 1 (124) FuŜūlī 4 (48; 198) 1 (155) Gālib 8 (32; 155; 171; 175; 192) Garīb Seyyāh 1 (126) Gedāyi 1 (44) Gencī 1 (180) Hadīmī 2 (155; 156) NāfıE Paşa 1 (60) 1 (199) Nafīd 1 (47) 1 (170) NaZZı 1 (187) NaZZı Efendi (Ispartalı) 1 (63) Hallacı Man]ūr 1 (170) Namdi Baba 2 (100; 35) 1 (121) Hāşim 1 (242) Naşmet 3 (95; 207) Hayālī 1 (92) 1 (155) Nayret 1 (199) 2 (121;155) Hengāmī 1 (44) NıfEı Efendi 1 (66) Nikmet Beg 2 (235; 264) 1 (235) Nilmi 2 (189; 191) 3 (80; 193;199) 4 (189; 191; 258) Himmeti 1 (23) 2 (22; 101) Nulū]ī 2 (125; 181)
Nükmī 1 (160) Nüseyin Hüsnī 2 (32; 45) 1 (13) Nüseyin Paşa 1 (56) Nüsnī 2 (118; 261) Nüsrevī 1 (204) 2 (83; 164) Ispartalı Mu9ammed Virāzi 1 (194) Đbn-i Kemāl 1 (154) Đsmā’il NaZZı Efendi 1 (130) Đ%yānī 1 (78) ‘Đzzet 1 (88) :abūli 1 (81) :ālāyī 1 (194) Kāni 1 (199) :araaāaçlı Rüşdi Wenā’i 1 (58) KāEım Paşa 2 (57; 58) 3 (58; 202; 213) Kemāl Beg 2 (61; 62) 2 (200; 264) 11 (59; 60; 64; 131; 200; 203; 232; 240; 264) Kemāl Paşazāde 4 (165) Kemteri 2 (87; 88) Kenzī 2 (43) :ırımlı 1 (121) :uddūsi 1 (99) Leylā 1 (95) 1 (96) Lu^fī 1 (82) Ma9būb 3 (71; 72) 2 (72) MaLfī 1 (80) Ma9mud Es‘ad 2 (45; 47) 2 (120; 123) MaZlūb 1 (178)
Marāşī 1 (82) Meftūni 1 (81) Menşūrī 1 (38) 4 (35; 36; 38) 3 (37; 39; 66) Mesī9ī 1 (122) Mes‘ūd 1 (34; 133; 134) Mir‘ātī 2 (9; 22) Mīr NaZZı 1 (89) Mu‘allim Nāci 1 (71) 2 (71; 157) Mu9ibbī 1 (204) 2 (157) Mu9ītī 1 (79) MuEaffer 1 (31) Münīf 1 (155) Mir’ātā 1 (101) Nābī 11 (49; 50; 51; 52; 163 2 (65; 183) Nācī 1 (46) Nā’ilī 1 (98) NaZdī 1 (79) NāEım Paşa 1 (163) NaEīf 3 (41; 42) 1 (29) NaEmī 1 (21) Nebātī 1 (76) Necmī 1 (117) Nef‘ī 1 (206) Nesīmī 2 (252) 2 (21; 83) 1 (83) Nevres 58 (93; 94; 95; 216; 221; 222; 223; 224; 225; 226; 227; 228; 229; 230; 231; 232; 233; 234) 11 (13; 96;132; 216 ;217; 218; 219; 220) Niyāzī 1 (189) 3 (24) ‘O%mān Ra9mī Efendi 2 (122; 236)
‘Ömer 1 (97) ‘Ömer Lu^fī 1 (30) ‘Örfī 6 (90; 91) 1 (90) Pertev 1 (92; 203) 1 (96) Rāci 1 (44) Rāāıb Paşa 7 (33; 98; 204; 205; 206) 2 (123; 124) Ra9mī 1 (236) Rāmī 1 (119) RāsiL 1 (92) Rāşid Beg 1 (243) RāŜi 1 (49) 2 (20; 77) Remzī 1 (59) Rıdvānzāde Cinānī 1 (160) Rıf‘at 1 (197) 1 (70) RıŜā 1 (40) 2 (208; 263) Rūzī 1 (102) Wābit (Bosnalı) 1 (194) TādıZ 1 (82) 1 (74) Tadrī 1 (52) Tāfī 2 (27; 28) Sa‘īd 1 (264) 1 (268) WāZıb 1 (28) Talā9i 3 (36;113) Sālim Burdūrī 1 (156) Sāmī 1 (209) Samsunlu Sāmī 1 (119) Sāmīpāşazāde 1 (203) 1 (202) Selāmi 1 (256) Senāi 1 (68)
Seyfī 3 (35; 42; 43) 1 (26) Seyrāni 1 (129) Seyyāhī 1 (126) Seyyīdī 1 (83) TıdZī 1 (136) 1 (64) Sul^ān Murad 2 (60; 235)
Sul^ān Mu]^afā Han 1 (123)
Sul^ān Selim 1 (266) 2 (123) Surūrī 2 (109) 2 (109; 157) Sünbül¡āde Vehbī 11 (23; 110; 111; 112; 113; 207) 1 (157) Şehā 1 (123) Şem‘ī 2 (86; 193) 2 (86; 88) Şems Tebrīzi 1 (113) Şeref Hānım 5 (23; 11; 116) 4 (114; 115; 253) Şer‘ī 1 (127) Şerīf 1 (86) Şevket 1 (46) ŞevZī 5 (84; 85) 2 (18; 85) Abdullāh Efendi 2 (124) ŞeyLülislām 1 (123) ŞeyL Ya9yā 1 (164) Şināsi 1 (262) TaZī Çelebi 2 (187, 188) Türābī 1 (196) 3 (8; 256; 257) U]ūlī 1 (239) Ulvī 1 (99) 1 (74) Va]fī 1 (135) Vā]ıf (Enderunlu) 8 (106; 107; 108; 193; 255) 3 (105; 106; 255) Vu]lātī 1 (161)
Ya9yā Efendi 1 (78) Yemeni 1 (261) Yümnī Efendi 1 (133) Zahmī 1 (19) Zārī 5 (89; 90; 197) 1 (89) arīfi 1 (104) vātī 1 (193) Zekā’ī 2 (34; 118) śiyā Paşa 10 (54; 55; 117; 236) 14 (13; 55; 65; 133; 143; 149; 154; 192; 201; 237) Zühdi 1 (81) 1 (161)
Mecmuada bulunan nazım şekillerinin tasnifi ise şu şekildedir:
Nazım Şekli Nazım Şekli Nazım Şekli
Nazım Şekli AdediAdediAdediAdedi
Āazel 290 Kasīde 23 Mesnevi 1 Müstezad 4 Murabba 14 MuLammes 5 Müseddes 23 Tesdis 3 Terkīb-i Bend 8 Tercī-i Bend 3 Tahmīs 28 Rubai 6 :ıt‘a 96 Beyt 275 Müfred 341 Mısra 8 NaEm 30
Tarih 6 Koşma 12 Semā’ī 6 Ninni 1 Toplam ToplamToplam Toplam 1183118311831183
1 1 1 1****
Mer Mer Mer Mer%iye%iye%iye%iye
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün 8 I I I I
Māh-ı mātem irdi ‘āşıZlar dil-i sūzānına Gūş Zıl seyr eyle sen vāZı‘a-ı seyrānına Ser-gü¡eşt-i mācerā-yı Kerbelā meydānına Yā niçe ra9m itmediñ ehl-i beyt efāānına Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad-hezārān4 la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına5 IIIIIIII
Bilmediñ Đbn-i ‘Alī ceddi Mu9ammed Mu]^afā Māder-i bint-i Resūl ü Fā^ıma Hayrü’n-Nisā Yā n'ola 9āliñ seniñ ma‘lūm olur rūz-ı cezā N’eylediñ nā-yāb olan gevherlere sen bī-9ayā Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad-hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına
III III III III
Āl ü evlāda 9aZāretlerle Zıldıñ pür cefā :atl idüp nā-şüfte gel ma‘]ūmları āh bī-vefā Dü-cihānda rū-siyāhsıñ derdine yoZdur devā Tīz-Lançer ol mehiñ gerdānına gördüñ revā6
Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına
IV IV IV IV
Bir içim ]u virmeyüp Nil ü Fırātı kesdiñiz Çār-sū pīrāmenendin her nebātı kesdiñiz7 Teşne-dillerle Zoyup cāndan 9ayātı kesdiñiz
* Birol Azar, Türābī DTürābī DTürābī DTürābī Divanivanivanivanıııı, Doktora Tezi, Elazığ, 2005, s, 675.
4 1/ I-6 hezārān: hezār: M.
5 Ol Yezīdin: Tad hezārān D. 6 III-4 gördüñ: yoZdur. M.
7
La‘net-i NaZ sizlere siz şöyle ¡ātı kesdiñiz Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına V V V V
Böyle şiddet bir mu]ībet görmemişdir bu cihān Ol vaZit ta‘cībe Zaldı nüh felek devr-i zamān8 Şimr-i mel‘ūn Za^‘-i ser itdikde ol şāhı ‘ayān Deşt-i hāmūn içre eyvāh Lūnını itdi revān Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına
VI VI VI VI
Niçe Za]d eyler görüp āyā anıñ dīdārını Hīç tefekkür itmediler āLiret pāzārını La‘l gūn itdiñ imāmıñ çihre-i ruLsārını Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına VII
VII VII VII
Ey TürābīTürābīTürābīTürābī mü’mīn-i ]ādıZ olan giysün siyāh Dā‘imā rūz-ı Mu9arrem eylesün āh ile vāh Aālasun ins ü melek gökde sitāre şems ü mā99 ālim efzūn itdiler āl-i Resūle bī-günāh Ey Yezīd-i dūn Lar girdiñ Nüseyniñ Zanına Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdiñ cānına 2
2 2 2 Mer Mer Mer
Mer%iye%iye%iye----i Mir’atī%iyei Mir’atīi Mir’atī i Mir’atī 11’li Hece ölçüsü
9 IIII
Gūş eyle pendim ey ‘ārif-i dānā Dānā iseñ fehm it sırr-ı Yezdānı
8 1/V-2 vaZit ta‘cibe Zaldı: ta‘accübüne Zaldım. M.
Yezdān ne 9ikmetler eyledi nümā Nümāyān itmekçün ¡āt-ı Süb9ānı
II II II II
vātına tecellī Zıldı ibtidā
Tecellīden pür nūr olundı peydā Đdrāk eyle nedir Zudret-i Mevlā BıraZma diliñden ¡āt-ı Mennānı
I I III IIIIIII
HalZ itdi nūrından ol nūrı aZdem Andan Euhūr itdi ervā9-ı ‘ālem Rū9-ı Mu]^afāyı Zıldı mükerrem Ol vaZt var itdi kevn ü mekānı IVIVIV IV
“Kün” didi var oldı bu kevn ü mekān10
Melā’ikle hem Zubbe-i āsumān Evvelā aydınlıZ oldı nümāyān :urdı ol eflāk-i çarL-ı devrānı
V V V V
HalZ eyledi cümle eşyāyı ma‘būd
“A9sen-i taZvīmi” eyledi mevcū`11
Eylemedi Đblīs ādeme sücūd Ol vaZt dergāhdan sürdi şey^ānı VI VI VI VI
Ol ]ulb-ı pederden bunca enbiyā Geldiler dünyāya hep gūnā-gūnā Nū9 Zavmine ‘a¡āb eyledi Mevlā Anlara da musalla^ Zıldı ^ūfānı VIIVIIVII VII
Lū^ Zavmi de oldı āāyetle ^uāyān Livā^āya düşdi şeyL ü şāb hemān
10
2/IV-1 “ol.” Bakara 2/117.
11
Bir se9er vaZtinde NaŜret-i Yezdān Zemīne āarZ itdi bütün insānı
VIII VIII VIII VIII
‘AZla fikre ]ıāmaz 9ikmet-i Settār Dostunı bilmedi Nemrūd-ı aāyār Halīlu’llāha hem nār oldı gülzār NaZ öyle buyurdı emr ü fermānı
IX IX IX IX
ūrda NaZ tecellī Zıldı Mūsāya Anda 9ayrān Zaldı ]un‘-ı Mevlāya “Rabbi erinī” didi ^urdı dīvāna12
Nāzil oldı 9aZZında “len terāni”13
XXX X
Bī-peder geldi dünyāya Mesī9ā Niçe mu‘ci¡ātı eyledi icrā Dāra çekdi anı Zavm-i na]ārā Đnkār eylediler rū9-ı Ra9mānı XIXIXI XI
ulū‘ itdi dehre faLr-ı kā’ināt Dīn çerāāı ol ekmelü’t-ta9iyyāt Ef`al-ı enbiyā oldur mevcūdāt Nūr ile āarZ itdi bütün cihānı XII XII XII XII
Çün geldi cihāna ol şāh-ı 9ayır HalZ itmekçün LalZı HallāZ-ı Labīr Anıñ va]fı dil ile olmaz ta‘bīr Dīne da‘vet itdi çoZ münkirānı 10 XIII XIII XIII XIII
Şerī‘at sancaāını dikdi ol Resūl NaZ ana :ur’ānı eyledi nüzūl
12
2/IX-3“Rabbim bana (kendini) göster.” Araf 7/143.
13
Anıñ da‘vetin eyleyiñ Zabūl Buldılar cennet-i bāā-ı cinānı
XIV XIV XIV XIV
Şerī‘ati Zurdı şāh-ı enbiyā
Sevenler dost oldı sevmeyen a‘dā oādı geldi şāh ‘Aliyyü’l-MurtaŜā arīZat burcına dikdi nişānı
XVXVXV XV
Söylenür dillerde Naydar-ı Kerrār Heybetinden ]ar]ar dünyā bī-Zarār Aña mensūb oldı Düldül Zülfikār Çeküp ^aāıdırdı çoZ kāfirānı XVI XVI XVI XVI
Uyanur uyZudan ‘ālem uyurdı NaZ sırrını ehl-i derde ^uyurdı Hudā aña arslanım ‘Alī buyurdı Kim bilürdi geçdi şāh-ı cihānı
XVII XVII XVII XVII
Sırr-ı MurtaŜāya ‘aZıllar irmez Đrenler de daLı beyāna virmez ‘Ālem Naydar olsa kör olan görmez ‘AşZ olsun bulana genc-i nihānı
XVIIIXVIIIXVIIIXVIII
Sū’-i niyyet itdi bir alay mel‘ūn ‘Ahd-i peyāamberi Zıldılar maābūn ‘Abdurra9man bin Mülcem oldı Lūn Gör neye uāradı NaZZıñ arslanı
XIX XIX XIX XIX
Namāz ZılmaZ içün mescide vardı Mülcem oālı anıñ vaZtin arardı Namāz Zılar iken o şāhı urdı Bilmedi o kāfir yidigi nānı
XXXXXX XX
Đmdi mecrū9 oldı şāh-ı velāyet Ol vaZt nūş eyledi cām-ı şehādet Nasanla Nüseyne Zıldı va]iyyet Bir deveci gelür gözedüñ ānı
XXI XXI XXI XXI
Didi gelecek bunda bir ‘Arab Elinde devesi yüzünde niZāb Đster cenāzemi itmeyiñ cevāb Deyüp ol NaZZa ^apşurdı cānı
XXII XXII XXII XXII
Ehl-i beyt içine düşdi bir fiāān Nasan ile Nüseyn dīdeler giryān Āusl idüp namāzın Zıldılar hemān Đrişdi bir ‘Arab deve Süryānī
XXIII XXIII XXIII XXIII
Yükletdi tabūtı deve üstüne Çeküp reh sünneti aldı destine Ol şāh emānetiñ virdi dostına Nasan ile Nüseyne düşdi hicrānı
XXIV XXIV XXIV XXIV
Đki şehzādeler idüp endīşe Didiler olmayız Zā’il bu işe Düşdiler peşine hem Zoşa Zoşa Döndürdüler deveyi hem çeken cānı 11 XXV XXV XXV XXV
Deveci niZāba uzatdı eli Açdı niZābını pür nūr-ı celī Gördiler deveci kendisi ‘Alī Ol vaZit bildiler şīr-i şīrānı
XXVIXXVIXXVIXXVI
Şāhıñ şehīd olduāını bildiler Ol Yezīd mel‘ūna Laber virdiler Đmām Nasan-ı pāke zehr virdiler Toldurdılar ol āonca-ı Landānı
XXVII XXVII XXVII XXVII
Đmdi Zaldı o Nüseyin şeh-zāde Đşüdüp münkirler düşdi fesāda Leşker çeküp Za]d-ı āl ü evlāda :urdılar Kūfeye ulu dīvānı
XXXXXXXXVIIIVIIIVIIIVIII
Kervān geldi Kerbelāya o^urdı Ceng ü cidāl içün ordusın Zurdı Ezān oZur idi namāz Zılardı ‘Đbādetsüz geçürmezdi zamānı
XXIX XXIXXXIXXXIX
Şāh Nüseyin gördi bunları hemān Didi yā Rab bunlar na]ıl Müselmān Evlād-ı Resūla oldılar düşmān Kimse seyr itmemiş böyle seyrānı
XXX XXX XXX XXX
Đtmediler āl ü evlāda 9ürmet Kesdiler ]uları virüp e¡iyet NaZdan Lavf itmedi Lāric-i millet Tusuz bıraZdılar ]ābī ]ıbyānı
XXXIXXXIXXXIXXXI
Şāh-ı Nüseyin didi ey Zavm-i ‘adū Viriñ içsün şu ma‘]ūmlar biraz ]u ALretde yeriñiz olmasun ^amu Mesken itmeñ kendiñize nīrānı
XXXIIXXXIIXXXIIXXXII
Olmadı bu söze kimseler memnūn Teşne- dil Zaldı cigeri yanāun Şāhı şehīd eyledi Şimr-i mel‘ūn Düşdi Kerbelāya aZıtdı Zanı
XXXIII XXXIII XXXIII XXXIII
Ehl-i beyt içine āulāule ]aldı Deryālar mevc idüp ‘urūca geldi Ol nübüvvet-i gül ]arardı ]oldı Düşürdi ol kāfir bād-ı LaŜānı
XXXIVXXXIVXXXIVXXXIV
On iki imāmıñ on dört ma‘]ūmuñ :anıñ aZıtdılar bunca maElūmuñ NaZ belāsın virsün o Zavm-i şūmuñ Ehl-i dīne Zıldı bunca ziyānı
XXXV XXXV XXXV XXXV
Niçe Zanlar içdi Lāk-i Kerbelā Lā-cerem 9aşre dek Zaldı neyyirā Bu da‘vā ‘ālemde söylenür 9ālā NaZ dūr itsün bizden Şimr-i mel‘ūnı
XXXVIXXXVIXXXVIXXXVI Mir’atī
Mir’atīMir’atī
Mir’atī bizlerde böyledir ‘ādet Peyāamber dostuna oZuruz ra9met Düşmenine olsun ]ad-hezār la‘net Zīra terk itmeyiz yolı erkānı 3 3 3 3****
Beyt Beyt Beyt Beyt
Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün
Mu9ibb-i çār yārim ben vücūdum ]adrıdur TıddīZ ‘Ömerdir cismimiñ cānı degil dirsem olam zındıZ
*
4444**** BeytBeytBeytBeyt
Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün
Vü kim ‘O%mānı sevmezse Hudādan bulmasun tevfīZ Yezīd Đbn-i Yezīddir ol ‘Alīyi eyleyen tefrīZ
12 5555
Đm Đm Đmām Đmām ām Nüseyn Ra`iyām Nüseyn Ra`iyNüseyn Ra`iyNüseyn Ra`iyaaaallāhü llāhü llāhü llāhü ‘‘‘‘Anh Efendimiz Anh Efendimiz Anh Efendimiz Anh Efendimiz Lisān
Lisān Lisān
Lisānından ından ından ından Tadr OlmuTadr OlmuTadr OlmuşdurTadr Olmuşdurşdurşdur
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün
I I I I
Şāhlar ben nūr-ı çeşm-i Mu]^afāyım öldürüñ Öldürüñ rū9-ı ‘Aliyyü’l-MurtaŜāyım öldürüñ Sunv-ı fer‘-i Fā^ıma Hayrü’n-Nisāyım öldürüñ Ger olursa NaZ rıŜā ben de RıŜāyım öldürüñ
II II II II
Cedd-i pākimdir Mu9ammed ebb-ı dil-şādım ‘Alī Benden ister aL¡-ı ā%ār-ı velāyet her velī
Çehre-i pākimde envār-ı Đlāhī mütecellī MaEhar-ı esmā-i esrār-ı Hudāyım öldürüñ
III III III III
:anımı dökmekse ger maZ]ūdıñız nā-9aZ yere Yetiriñ maElūmları bir ān evel ol Naydara Fikriñiz yoZsa e¡ā itmek midir peyāambere Đşte ben sıb^-ı Resūl-ı Kibriyāyım öldürüñ
IV IV IV IV
Ceddim olmuş ba’i%-i i9yā-ı şer‘-i mu9terem Rū9-ı Ra9māndır anuñçün cānıma tīā ü sitem Şer9a şer9a itseñiz a‘Ŝāmı a]lā üf dimem Ben rıŜā-yı şīve-i 9ükm-i ZaŜāyım öldürüñ
*
V V V V
Đtmeyiñ Zatlimde ihmāl ey gürūh-ı nā-bekār Bir mu‘īnim yoZ ki Zatlimden ide ol aL¡-ı %ār ‘Amm-i ‘Abbās ile Namza vālidim Naydar mı var Bī-kesim bī-yāverim bī-‘aZrabāyım öldürüñ
VI VI VI VI
Āam yimem tīā-ı 9u]ūmetle kesilse ellerim Yerlere CeyLūn gibi ger aZsa Lūn-ı peykerim Hāke Lūnımla Kelāmullāhı ta9rīr eylerim Bā^ın-ı :ur’ān imām-ı evliyāyım öldürüñ
VII VII VII VII
Ehl-i beyte Eulm iden Lā’inleri şād eyleyiñ Ka‘beyi ber-bād idüp de Şāmı ābād eyleyiñ Bārgāh-ı vü’l-celāle mātem īcād eyleyiñ Ben o rāh-ı vü’l-celāl-i Kibriyāyım öldürñ
VIII VIII VIII VIII
:atl idiñ ferzende-i ma‘]ūm Nebiyy-i ra9meti Eyleyiñ ]ad çāk tā ma9şer Zulūb-ı ümmeti Öldürüñ şāh-ı şehīdān-ı diyār-ı āurbeti Đşte ben şāh-ı şehīd-i Kerbelāyım öldürüñ
IX IX IX IX
Fikr-i istimdād gelmez bu dil-i āgāhıma Siz bizi de faLr idiñ bende-i Resūlullāhıma BaZmayıñ bu rūz-ı ‘a^şānımda āh u vāhıma Māye-i ba9r-ı Đlāhī ibtilāyım öldürüñ
X X X X
Đtdigiñ herkes bulur ‘uZbāda ey Zavm-i li‘ām Tanmayıñ Zalsun cezāsız fi‘liñiz yevmü’l-Zıyām FeyŜīyi
FeyŜīyi FeyŜīyi
FeyŜīyi elbet şefā‘atle ider ceddim bekām Nūr-ı çeşm-i şāfi‘-i rūz-ı cezāyım öldürüñ
6666**** Mātemiyye Mātemiyye Mātemiyye Mātemiyye----i Rūi Rūi Rūi Rū9999īīīī
Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün
1 Göñül māh-ı mu9arremdür Zanı feryād u efāānuñ Niçün virmez cihānı seyle eşk-i çeşm-i giryānuñ 2 Anuñçün ^utdılar yılbaşını māh-ı mu9arrem kim14
Cedīd olur bu ayda mātemi şāh-ı şehīdānuñ15
3 Bu māh ol māh idi kim Mu]^afānıñ Zurretü’l-‘aynı16 Şehīd Lançer-i bī-dādı oldı Şimr-i nā-dānuñ
13 4 Bu māh ol māh idi kim MurtaŜanıñ naZd-ı īmānı17
Esīr oldı elinde bir bölük bī-dīn ü īmānuñ
5 Yezīdüñ ey felek Zu^bı murādı üzre dönmekden Bozılsa yegdi pergāluñ tükense yegdi cevlānuñ 6 :anı bir Lāksār-ı Lānedān-ı āl-i A9med kim
YaZa bir āh ile nüh saZfını gerdūn-ı gerdānuñ 7 Nüseynüñ ravŜasın seyr it Zıyāmet görmek isterseñ
Ki ^utmuş serv-Zadler mātemin ol şāh-ı ¡ī-şānuñ18
8 Yeter Zan ile RūRūRū9999īīīī Kerbelāyı āarZ-ı Lūn itmeRū 19 Gider seyle mezārı ZorZarım şāh-ı şehīdānuñ
* Coşkun Ak, Bağdatlı RBağdatlı RBağdatlı RBağdatlı Rūhī Dūhī Dūhī Dūhī Divanivanivanivanı IIı IIı II, Bursa, 2001, s. 752,753. ı II
14 6/2a ^utdılar: dutdılar D. 15 b olur: olsun M.
16 3a māh idi kim: māhdur ki D. 17 4a māh idi kim: māhdur ki D. 18 7b zīşānun: devrānun D.
7777 ****
::::ıııı^‘a^‘a^‘a ^‘a
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün
Vay niçe mel‘ūn imiş merdūd imiş ol bed-liZā Vay niçe mel‘ūn imiş kim tābi‘-i şey^ān olup Çekdi Lançer-i gerden-i pāk-i Nüseyn-i iftiLar Zehr içirdi şāh Nüseyn LalZ-ı rıŜā-yı gülfeme
8888****
::::ıııı^‘a^‘a^‘a^‘a----ıııı śiyā śiyā śiyā śiyā****
Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Der-i Āl-i ‘Abādır melce-i erbāb-ı īmānıñ :o ]ofī gayret-i süfyānānla müstefīd olsun Añup a9vāl-i sıb^-ı A9medī ‘öşr-i Mu9arremde Yezīd ü Zavmine kim la‘net itmezse Yezīd olsun 9999****
Müfred Müfred Müfred Müfred
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün
Āh Zattāl yā ne āaddār yā mekāndır Kerbelā Cān yaZıcı şöyle bir Lūy-ı cihāndır Kerbelā
101010 10 Mersiye Mersiye Mersiye
Mersiye----i ‘Ārifi ‘Ārifi ‘Ārifi ‘Ārif
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün
1 :urretü’l ‘ayn-ı Nabīb-i Kerbelāsın yā Nüseyn Nūr-ı çeşm-i şāh-ı merdān MurtaŜāsın yā Nüseyn 2 Hem ciger pāre-i Zehrā Fā^ıma Hayrü’n-Nisā Ehl-i beyt-i Müctebā Āl-i ‘Abāsın yā Nüseyn
* 7 Der-kenar.
* 8 Der-kenar.
* Önder Göçgün, Ziya Paşa’nın Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği, Bütün Şiirleri ve Eserlerinden Açıklamalı Ziya Paşa’nın Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği, Bütün Şiirleri ve Eserlerinden Açıklamalı Ziya Paşa’nın Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği, Bütün Şiirleri ve Eserlerinden Açıklamalı Ziya Paşa’nın Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği, Bütün Şiirleri ve Eserlerinden Açıklamalı
Seçmeler Seçmeler Seçmeler
Seçmeler, Ankara, 2001, s. 185.
3 Vālidiñ şānında dindi “lā-fetā illā ‘Alī”20
MaEhar-ı sırr-ı etemm-i lā-fenāsın yā Nüseyn 4 “Fā^ıma minnī” deñildi vālideñ 9aZZında çün21
Cüz-i ¡ātı pādişāh-ı enbiyāsıñ yā Nüseyn 5 La‘net olsun hem anıñ a‘dāsına en]ārına
Niçe Za]d itdi saña nūr-ı Hudāsın yā Nüseyn 6 Tad hezārān la‘net olsun ol Yezīdin cānına
Görmediler kim seni ‘aynü’l-verāsın yā Nüseyn 7 “Rabbi lā-ter9am men ebki” didi ceddiñ 9aZZına22
Nāzenīn-i enbiyā vü evliyāsın yā Nüseyn 8 Saña gül ile uran ümmīd ider mi menferin
Āonce-i gülşen-serāy-ı Mu]^afāsıñ yā Nüseyn 9 Ehl-i ma9şer dest-i Naydardan içerken Kev%eri
Sen ]usuzluZdan şehīd-i Kerbelāsıñ yā Nüseyn 10 :ıl şefā‘at ‘ĀrifeĀrifeĀrifeĀrife ceddiñ Mu9ammed ‘aşZına
‘Ar]a-ı ma9şerde maZbūl-ı recāsıñ yā Nüseyn
1 1 1 11111****
Müfred Müfred Müfred Müfred
Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün
Gökden indikde belā bulmazdı menzil Zonmaāa Olmasaydı ‘ar]a-ı ‘ālemde Lāk-i Kerbelā
20
10/3-a“Ali’den başka genç (yiğit er) yoktur.” Hadis-i Şerif.
21
4-a “Fātıma bendendir.” Hadis-i Şerif
22
7a “Rabbim ağlatan kişiye merhamet etme.”
*
