ULUSLARARASI
*
İRANTÜRKLERİ
DÜŞÜNCE
PLATFORMU
İKİNCİ KİTAP
Tarih,
Edebiyat
ve
Siyasetiyle
Dünden Bugüne
Iran
Uluslararası
Sempozyumu
15-16 Aralık 2017
Gazi Üniversitesi
Ankara
Tarih,
Edebiyat ve
Siyasetiyle
Dünden Bugüne
İran Uluslararası
Sempozyumu
Sempozyum Düzenleme Kurulu Başkan Prof. Dr. Haydar ÇAKMAK Genel Koordinatör Doç. Dr. Şennur ŞENEL
Mehmet MÜŞTAK Prof. Dr. Mustafa Nail ALKAN Prof. Dr. Konuralp ERCİLASUN
Bilim ve Danışma Kurulu
Prof. Dr. Abdullah GÜNDOĞDU - TÜRKİYE Dr. Aidabek AMİRSEK - KAZAKİSTAN
Dr. Arif KRASNİQUİ - KOSOVA
Doç. Dr. B. Tümen SOMONCUOĞLU - TÜRKİYE Prof. Dr. Hale ŞIVGIN - TÜRKİYE
Dr. Hatem CABBARLI - AZERBAYCAN Prof. Dr. Haydar ÇAKMAK - TÜRKİYE
Doc. Dr. Jean GİRARD - FRANSA Prof. Dr. Mustafa TURAN - TÜRKİYE Dr. Nouraddin GHARAVİ - ALMANYA Prof. Dr. Saadettin GÖMEÇ - TÜRKİYE
Doç. Dr. Şennur ŞENEL - TÜRKİYE Prof. Dr. Üçler BULDUK - TÜRKİYE
İÇİNDEKİLER
Sempozyum Hakkında 6
Güney Azerbaycan ’ da Milletleşme Azmi: 21 Azer q
Prof.Dr.NesibL. Nesibli
Türk Dünyasında Milli Birliğin Manevi Bağı
Prof. Dr. Saadettin Yağmur Gömeç
Arşiv belgelerine Göre 19.yy’m îkinci Yarısında Osmanlı-îran 43
İlişkileri / Prof. Dr.SeldaKılıç
Arap Baharı Sürecinde Ortadoğu’nun Güvenlik Dengelerinde 65
İran’ın Rolü / Doç. Dr. BilalKarabulut
İran-Suudi Arabistan Rekabeti ve Bölgesel Barışa Etkisi 87
Prof. Dr. Haydar Çakmak
Qaşqayı (Kaşkai) Türkleri 101
Avazüllah SafariKashkul
Zencanlı Ediplerin Türk Edebiyatına Katkıları 109
Dr. Atilla Jorma
Büyük Selçukluların (İran Selçukluları) Türk Mimarlık 147
Kültürünün Sürekliliğindeki Rolü / Doç. Dr. Gözde Ramazanoğlu
Gagavuz Destanlarında Yer Adları / Doç.Dr.LiuboviÇimpoeş 165
Iran Jeopolitiği / Prof. Dr. Osman Karatay 173
Soğuk Savaş Dönemde İran’ın Dış Politikası 183
Yrd. Doç. Dr. Erjada Progonati
Meşrutiyet Basınında İran / Doç.Dr.Şennur Şenel 207
İran’ın Bölge ve Bölge Dışı Ülkelere Yönelik Kullandığı 225
Silahlar / Dr. YeşimDemir
İranın Kafkasya Politikası / Dr. Seriyye GenceliyevaTamer 243
İran Mimari Süslemesinde Orosi Pencere Sistemine Bir Örnek 271
Yrd.Doç. Dr. Demet Örnek
Tarih, Edebiyatve Siyasetiyle Dünden Bugüne İranUluslararası Sempozyumu
BÜYÜK
SELÇUKLULARIN
(ÎRAN
SELÇUKLULARI)
TÜRK
MİMARLIK
KÜLTÜRÜNÜN
SÜREKLİLİĞİNDEKİ
ROLÜ
---Doç.Dr. Gözde Ramazanoğlu
ÖZET:
Günümüzdeki tran sınırları içinde kalan alanda yerleşen Büyük Selçuklu Devletinin mimarlık alanındaki büyük başarısı, Orta Asya’daki geleneği yerel pratikle birleştirerek özgün bir üslup oluşturmasıdır. Bu coğrafyada kendi medeniyetini hakim kılmış; mimari kültürün asimile olmasını engellediği gibi, yayılmasını da sağlamıştır.
Bu çalışma, Büyük Selçuklular (İran Selçukluları) tarafından inşa edilen mimarlık ürünlerini ve Türk mimarlık geleneğinin sürdürülmesindeki etkin rolünü ele almayı amaçlamaktadır.
ULUSLARARASI İRAN TÜRKLERİ DÜŞÜNCE PLATFORMU GİRİŞ
İran coğrafyasında kurulan Büyük Selçukluların (İran Selçukluları) ilk siyasi merkezi Nisabur, Tuğrul Bey ve Alp Arslan zamanlarında Rey, Melikşah döneminde İsfahan, Sultan Sencer döneminde Mervbaşkent olmuştur.1 Bu şehirlerin yanı sıra Herat, Belh, Kazvin, Hemedan, Yezd, Kum, Merâga, Bağdat, Ahvaz ve Musul başlıca büyük yerleşim merkezleridir.2
Siyasi ve idari birliği sağladıktan sonra bilim ve düşün alanında çalıştılar. Zeyn’üd-din Gazali (Hüccet’ül-İslam, İslam dünyasının yetiştirdiği en büyük kelamcı ve filozoflardan), Ömer Hayyam (matematikçi, astronom ve şair), Muhammedb. AhmedüT- Beyhakî (el-feylesof, matematikçi), Kaşgarlı Mahmud (büyük Türk dilcisi), Abdül-KaahirCürcanî, Muizzî, Cüveynî (İmamu’l Haremeyn), Ebu’l-Ferec eş-Şirazi el-Makdısi, Zemahşerî gibi bilim insanları bu dönemde yaşamıştır.3
İstikrarlı ortam, fikirlerin, tasarımların ve sanatsal etkilerin harekete geçmesine imkan vermiştir.4 Büyük Selçuklularda rastlanan mimari biçim ve tekniklerin önceki aşamaları İran’da ve Orta Asyaıda bulunabilirse de, yeni sentezlerde buluşmaları ve Batıya geçmeleri de bu sayededir.5 İslam dünyasının ağırlık merkezi Arap topraklarından, Selçuklu yönetimi altındaki İran ve Anadolu’ya geçer. Orta Doğu’daki İslam gücünün geleneksel
1 Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-îslâm Medeniyeti, İstanbul, 2003, s: 71, 86, 114, 173, 259.;Özgüdenli, Osman Gazi, “Selçuklular- Sosyoekonomik ve Kültürel Hayat”, DİA, C:36, TDV, Ankara 2009, (371-375), s:372.
2 Özgüdenli, s:372.
3 Dönemin bilginleri için bkz. Kafesoğlu, İbrahim, Selçuklular Tarihi, Devlet Kitapları, İstanbul 1972, s: 177.;Kafesoğlu, İbrahim, Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Melik şah, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, İstanbul, 1973, s: 169-174; Ali Sevim, Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, Siyaset, Teşkilat ve Kültür, TTK Basımevi, Ankara 1995, s: 519; Ocak, Ahmet, Selçukluların Dini Siyaseti (1040-1092), Tarih ve Tabiat Vakfı Yay.,İstanbul 2002, s: 76, 81.;
4 Camilla Edwards ve David Edwards, “TheEvolution of theShoulderedArch in Medie- vallslamic Architecture”, ArchitecturalHistory, Vol. 42 (1999), (68-95) SAHGB Publica- tions Limited, s: 75-76. http://www.jstor.org/stable/1568705, (erişim: 28-11-2017), 5 Kuban, Batıya Göçün Sanatsal Evreleri (Anadolu’dan Önce Türklerin Sanat Ortaklık ları), İstanbul 1993, s: 124.
Tarih, Edebiyat ve SiyasetiyleDünden Bugüneİran Uluslararası Sempozyumu
KAYNAKLAR:
Acar, A., “Selçuklu Medreseleri ve İslâm Kültür ve Medeniyetine
Kazandırdıkları”, Uluslararası Türk Dünyasının İslâmiyete Katkıları Sempozyumu, İsparta 2007, (s.351-362), 352-356;
Ahunbay, Z., “Mimar Sinan’ın Eğitim Yapıları: Medreseler, Dar’ül-Kurralar, Mektepler”, Mimar Başı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, İstanbul, 1988, C. I, (s.239-275).
Ali Sevim, Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, Siyaset, Teşkilat ve Kültür, TTK Basımevi, Ankara 1995
Arık, Oluş, “Erken Devir Anadolu Türk Mimarisinde Türbe Biçimleri”, Anadolu (Anatolia), XI (1967),
Aslanapa, O., Türk Sanatı C. I-II, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara, 1990, s: 53, 59.
Bayhan, A. A., “Mısır’daki Eyyubi Devri Mimari Eserleri: Türbeler”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi,
88 Ramazanoğlu, G., Orta Asya’da 89 Eruz, s:99
90 Bayhan, A.A., Mısında Memlûk Sanatı, Türkler Ansiklopedisi, C:6, (s.120-132) 91 Aslanapa, O., “İlk Müslüman...”
92 Mülayim, s: 302.
ULUSLARARASI İRAN TÜRKLERİ DÜŞÜNCE PLATFORMU
S:13, 2004, s:21-41
Bayhan, A. A., Mısırıda Memlûk Sanatı, Türkler Ansiklopedisi, C:6, (s.120-132)
Beksaç A. Engin, “Sanat” (Safeviler içinde), DÎA, e: 35, TDV Ankara 2008, (457-459), s: 458;
Beksaç, A. E., “Eyyubiler (Sanat)”., DÎA, XII, İstanbul, (s:31- 33)
Beksaç, A. E., “Eyvan”, DİA, C: 12,
Beksaç, NA. Engin ve Ahmet Vefa Çobanoğlu,“İlhanlılar- Sanat”, DÎA, C: 22, TDV, Ankara 2000, (105-108),
Bilici, Z. Kenan, Sanat Tarihi Anadolu-Öncesi Türk Kültür ve Sanatı îslâm Kültür Dünyasına Geçiş ve Türkler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye KültürPortalı Projesi, Ankara, 2009,
Camilla Edwards ve David Edwards, “The Evolution of the Shouldered Arch in Medieval Islamic Architecture”, Architectural History, Vol. 42 (1999), (68-95) SAHGB Publications Limited, s: 75-76. http://www.jstor.org/stable/1568705, (erişim: 28-11-2017),
Cantay, Gönül, “Erken Osmanlı Dönemi Mimarisi”, Türkler, e. XII, (s.86-102).;
Cantay, Gönül, “Anadolu’da Büyük Selçuklu Beylikleri; Konya Selçukluları”, Türk-îslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi Konya Özel Sayısı, Sayı 5 / Kış, Konya, 2008, (s:75-82),
Demiralp, Y., “Erken Dönem Osmanlı Medreselerinde Dershane Mekanının Yeri ve Mimari Özellikleri”, EJOS, e. IV, sy. 13, (s.
1-19), 2001;
Denknalbant, Ayşe ve Ahmet Vefa Çobanoğlu, “Mimari- Selçuklular”, DİA, c: 36, TDV, Ankara 2009, (392-397).
Erarslan, A., “Ortaçağ Türk Mimarlığında Eyvan Kullanımında Mekan-İşlev İlişkisi”, MEGARON 2012; 7/ 3, (145-160), s: 150,
152, 160
Eruz, A. E, “Memlükler” - “sanat”, İA, C29, 2004, Ankara, (97- 100)
Tarih,Edebiyat ve SiyasetiyleDünden Bugüneİran UluslararasıSempozyumu
Erzincan, Tuğba, “Mihrap”, DÎA, c: 30, TDV, (30-37), Gündüz, Filiz, “Minare”, DİA, c: 30, TDV, (98-101)
Hejazi, Mehdad, Maryam Daei, Deyed Mohammad Moayedian ve Bina Hejazi, “PersianMinarets: History, Construction andMaterials”, Proceedings of theEighth International Conference on Structural Analysis of HistoricalConstructions (SAHC 2012), Vol. 2, Wroclaw, Poland, (1154-1157)
Hızlı, M., “Osmanlı Klasik Döneminde Medrese”, Türkler, c. XI, (s. 426-435).
Hillenbrand, İslam Sanatı ve Mimarlığı, çev: Çiğdem Kafescioğlu, Homer Kitabevi, İstanbul, 2005, 1. Basım
Iranian Cultural Heritage, Handicrafts And Tourism Organization, Gonbad-e Qâbus UNESCO World Heritage Convention Nomination of Properties for Inscription on The World Heritage List, Tehran
Kafesoğlu, İbrahim, Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Melikşah, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, İstanbul, 1973,
Kafesoğlu, İbrahim, Selçuklular Tarihi, Devlet Kitapları,
İstanbul 1972,
Köymen, Mehmet Altay, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi c: III, Alp Arslan ve Zamanı (4. Baskı), TTK basımevi, Ankara, 2001, s: 349-351,357.
Kuban, Doğan, Batıya Göçün Sanatsal Evreleri (Anadolu’dan Önce Türklerin Sanat Ortaklıkları), İstanbul 1993.
Lotfalikhani, Elahe ve AhmadDanaeinia, “TypologyArchitecture of the Stone Caravanserais of the Seljuk Period in Qom Province”, IJAPAS: International Journal of Applied Arts Studies, 2:1, 2017 (7-18), s: 15.
Ocak, Ahmet, Selçukluların Dini Siyaseti (1040-1092), Tarih ve Tabiat Vakfı Yay.,İstanbul 2002
Orman, İsmail, “Türbe”, DİA İslam Ansiklopedisi, C.41, İstanbul, 2012, (s: 464-466)
ULUSLARARASI İRAN TÜRKLERt DÜŞÜNCE PLATFORMU
Öney, Gönül, “İran ve Anadolu Selçuklu Türbelerinin Mukayesesi”, Yıllık Araştırmalar Dergisi, III, Ankara, 1981, (s:41- 66);
Özgüdenli, Osman Gazi, “Selçuklular- Sosyoekonomik ve Kültürel Hayat”, DİA, C:36, TDV, Ankara 2009.
Ramazanoğlu, Gözde, Orta Asya’da Türk Mimarlığı, Kültür Bakanlığı Yay, Ankara, 1998.
Ramazanoğlu, Gözde, “Bark-Kümbet-Türbe: Gömme Geleneğinin Tarihsel Serüveni”, Arredamento Mimarlık, 2003/04, (s: 94-98)
Ramazanoğlu, Gözde, Orta Asya’da Türk Mimarlığı, Kültür Bakanlığı Yay, Ankara, 1998.
Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, İstanbul, 2003,
Taghizadeh, Katayoun,“Islamic Architecture in Iran A Case Study on Evolutionary of Minarets of Isfahan”, Architecture Research, 2012, 2 (2), (1-6)
Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti (10. Basım), Ötüken Yay., İstanbul 2009,
Uluçam, Abdüsselam, “Irak’ta Kubbeli Selçuklu Türbeleri Hakkında”, Vakıflar Dergisi XXI, (s: 255-280), 1990, İstanbul,
Yurttaş, H., “Hasankeyf Zeynel Bey Türbesi”, Güzel Sanatları Enstitüsü Dergisi, Sayı 3 (1996) (121-151),
